Erkek Kısırlığı (Erkek İnfertilitesi)

Erkek kısırlığı, bir çiftin düzenli ve korunmasız birlikteliğe rağmen gebelik elde edememesinde erkeğe ait bir sorunun rol oynadığı durumdur ve kısırlık yaşayan çiftlerin yaklaşık yarısında erkek faktörü tek başına ya da kadın faktörüyle birlikte bulunur. Tıp dilinde infertilite olarak adlandırılan bu durum çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve ancak çift çocuk sahibi olmaya çalıştığında fark edilir.

Erkek kısırlığının nedenlerinin bir kısmı düzeltilebilir, bir kısmında ise yardımcı üreme yöntemleriyle çocuk sahibi olmak mümkündür. Bu yazıda erkek kısırlığının ne olduğunu, araştırmanın ne zaman başlaması gerektiğini, nedenlerini, varikosel, hormonlar ve genetik faktörlerle ilişkisini, araştırma sürecini, yaşam tarzının etkisini, istenen testleri ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Erkek Kısırlığı Nedir?

Erkek kısırlığı, erkeğin sperm üretiminde, spermin niteliğinde, spermin dışarı taşınmasında ya da boşalmada bulunan bir sorun nedeniyle eşinin doğal yolla gebe kalmasının güçleşmesi ya da mümkün olmamasıdır. Kısırlık, bir yıl boyunca düzenli ve korunmasız birlikteliğe rağmen gebelik elde edilememesi olarak tanımlanır. Kısırlık bir çiftin ortak sorunudur ve değerlendirme sürecinde her iki eşin de aynı anda incelenmesi gerekir. Erkek kısırlığı çoğu zaman sperm sayısının azalması, spermlerin hareketinin yetersiz olması ya da spermlerin şeklinin bozuk olması şeklinde ortaya çıkar.

Bazı erkeklerde ise menide hiç sperm bulunmaz ve bu durum azospermi olarak adlandırılır. Spermler testislerde üretilir, testisin arkasındaki epididim adlı yapıda olgunlaşır ve sperm kanalı aracılığıyla idrar kanalına taşınarak boşalma sırasında dışarı atılır. Bu sürecin herhangi bir aşamasında ortaya çıkan bir sorun erkek kısırlığına yol açabilir. Sperm üretimi beyindeki hipofiz bezinden salgılanan hormonlar tarafından düzenlendiği için hormonal dengedeki bozukluklar da kısırlık nedeni olabilir. Erkek kısırlığı genellikle hiçbir şikâyet yapmaz ve kişinin cinsel yaşamı tamamen normal olabilir.

Bazı erkeklerde ise testiste küçüklük, torbada damar genişlemesi, cinsel istekte azalma ya da boşalma sorunları gibi eşlik eden bulgular görülebilir. Erkek kısırlığı belirtileri çoğunlukla gizli seyrettiği için tanı, çiftin çocuk sahibi olamaması üzerine yapılan sperm testiyle konur.

Erkek Kısırlığı Araştırması Ne Kadar Süre Sonra Başlar?

Erkek kısırlığı araştırması, düzenli ve korunmasız birlikteliğe rağmen bir yıl içinde gebelik elde edilemediğinde başlar ve bu araştırma kadın eşin değerlendirilmesiyle eş zamanlı olarak yapılır. Sağlıklı çiftlerin büyük çoğunluğu bir yıl içinde doğal yolla gebelik elde eder. Kadın eşin yaşı ileriyse, kadının yumurta rezervi yaşla birlikte azaldığı için araştırmaya altı ay sonunda başlanması önerilir. Kadın eşte düzensiz adet, geçirilmiş tüp ya da yumurtalık hastalığı gibi bilinen bir sorun varsa beklemeden değerlendirme yapılır. Erkekte kısırlık riskini artıran bilinen bir durum bulunuyorsa da bir yıl beklemek gerekmez.

Çocuklukta inmemiş testis öyküsü, testis burulması ya da testis iltihabı geçirmiş olmak bu durumlar arasındadır. Kanser nedeniyle kemoterapi ya da ışın tedavisi almış, kasık fıtığı ameliyatı olmuş ya da torbada damar genişlemesi fark etmiş erkekler de erken değerlendirilmelidir. Testislerinde küçüklük, sertleşme ya da boşalma sorunu olan erkeklerde de araştırma geciktirilmemelidir. Erkek değerlendirmesinin ilk adımı olan sperm testi kolay, hızlı ve girişimsel olmayan bir inceleme olduğu için kadın eşin kapsamlı testlerine başlanmadan önce yapılması önerilir.

Erken yapılan değerlendirme, düzeltilebilir bir nedenin zamanında bulunmasını ve kadının yaşı ilerlemeden en uygun tedavi yolunun seçilmesini sağlar. Çiftin yaşadığı kaygı ve belirsizlik de erken yapılan değerlendirmeyle azalır.

Erkek Kısırlığının Nedenleri Nelerdir?

Erkek kısırlığının nedenleri, sperm üretimini düzenleyen hormonal sistemdeki bozukluklar, testislerin kendisinden kaynaklanan sperm üretim sorunları ve spermin dışarı taşınmasını ya da boşalmayı engelleyen durumlar olarak üç ana grupta toplanır. Testisten kaynaklanan nedenler en sık görülen gruptur. Bu grupta torba içindeki toplardamarların genişlemesi, çocuklukta inmemiş testis, ergenlik sonrası geçirilen kabakulağa bağlı testis iltihabı ve testise gelen darbeler yer alır. Testis burulması, kanser nedeniyle alınan kemoterapi ve ışın tedavisi de testislerde kalıcı üretim bozukluğuna yol açabilir. Bazı erkeklerde sperm üretimini etkileyen kromozom ve gen bozuklukları bulunur.

Hormonal nedenler arasında şunlar sayılabilir:

• beyindeki hipofiz ve hipotalamus bölgelerinin testisleri yeterince uyaramaması,
• prolaktin hormonu yüksekliği,
• tiroid hastalıkları.

Kas geliştirmek amacıyla ya da hekim önerisi dışında kullanılan testosteron ve benzeri hormonlar, beynin testislere gönderdiği uyarıyı baskılayarak sperm üretimini durdurabilir.

Spermin taşınmasını engelleyen nedenler arasında şunlar yer alır:

• sperm kanalının doğuştan bulunmaması,
• enfeksiyonlar sonrası epididimde tıkanıklık,
• kasık fıtığı ameliyatları sırasında sperm kanalının zarar görmesi.

Boşalma sırasında menin mesaneye geri kaçması, boşalamama ve sertleşme sorunları da spermin eşe ulaşmasını engelleyebilir.

Menideki enfeksiyonlar, spermlere karşı gelişen antikorlar, şeker hastalığı gibi kronik hastalıklar ve bazı ilaçlar da kısırlığa katkıda bulunur. Sigara, alkol, kilo fazlalığı ve testislerin aşırı sıcağa maruz kalması gibi yaşam tarzı etkenleri sperm kalitesini olumsuz etkiler. Kapsamlı araştırmaya rağmen bazı erkeklerde belirgin bir neden bulunamaz ve bu durum nedeni açıklanamayan kısırlık olarak değerlendirilir.

Varikosel Erkek Kısırlığına Yol Açar mı?

Varikosel, testislerden kanı toplayan damarların genişlemesiyle testis ısısını ve dokudaki zararlı madde birikimini artırarak sperm üretimini bozabileceği için erkek kısırlığına yol açabilir. Varikosel, torba içindeki toplardamarların bacaklarda görülen varislere benzer şekilde genişlemesi ve içlerinde kanın göllenmesidir. Bu durum anatomik nedenlerle çoğunlukla sol testiste görülür. Sağlıklı testisler vücut sıcaklığından biraz daha serin bir ortamda verimli biçimde sperm üretir ve bu serinlik testis damarlarındaki özel bir soğutma sistemiyle sağlanır. Varikoselde göllenen sıcak kan bu soğutma sistemini bozarak testis ısısını artırır.

Artan ısı, oksijen dengesindeki bozulma ve dokuda biriken zararlı maddeler sperm üreten hücrelere zarar verir. Sonuç olarak sperm sayısı azalabilir, spermlerin hareketi yavaşlayabilir, şekil bozukluğu artabilir ve sperm DNA'sında hasar gelişebilir. Varikosel toplumdaki erkeklerde oldukça sık görülür ve varikoseli olan erkeklerin önemli bir kısmı hiçbir sorun yaşamadan çocuk sahibi olur. Buna karşın çocuk sahibi olamayan erkeklerde varikosel çok daha sık saptanır ve erkek kısırlığının ameliyatla düzeltilebilen en sık nedenidir. Varikoselin kısırlıkla ilişkili sayılabilmesi için muayenede elle hissedilebilmesi ve sperm testinde bozukluk bulunması gerekir.

Yalnızca ultrasonda görülen çok küçük varikoseller ya da sperm değerleri normal olan erkeklerdeki varikoseller kısırlık açısından genellikle tedavi gerektirmez. Uygun hastalarda varikoselin mikroskop altında onarılması sperm değerlerinde düzelme ve doğal gebelik olasılığında artış sağlayabilir.

Erkek Kısırlığının Hormonal Nedenleri Nelerdir?

Erkek kısırlığının hormonal nedenleri, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinin testisleri yeterince uyaramaması, prolaktin ve tiroid hormonlarındaki bozukluklar ve dışarıdan alınan hormonların sperm üretimini baskılamasıdır. Sperm üretimi, hipofiz bezinden salgılanan FSH ve LH hormonlarının testisleri uyarmasıyla gerçekleşir. LH testislerde testosteron yapımını, FSH ise testosteronla birlikte sperm üretimini başlatır ve sürdürür. Hipotalamus ya da hipofiz bezi bu hormonları yeterince salgılayamadığında testisler uyarılamaz, testosteron düşer ve sperm üretimi durur.

Bu durum doğuştan olabileceği gibi bazıları koku alma bozukluğuyla birlikte görülür ya da hipofiz tümörleri, kafa travmaları ve bazı hastalıklar nedeniyle sonradan gelişebilir.

Bu grup, hormon enjeksiyonlarıyla sperm üretiminin yeniden başlatılabildiği ve tedaviye yanıt veren önemli bir nedendir. Hipofiz bezinden salgılanan prolaktin hormonunun yüksekliği, FSH ve LH salgısını baskılayarak cinsel istekte azalma ve sperm üretiminde bozulmaya yol açabilir. Tiroid bezinin az ya da çok çalışması da hormonal dengeyi bozarak sperm kalitesini etkileyebilir. Kas geliştirmek amacıyla kullanılan testosteron ve benzeri hormonlar, beyne yeterli hormon varmış gibi sinyal göndererek FSH ve LH salgısını durdurur ve sperm üretimini ciddi biçimde azaltır.

Kilo fazlalığında yağ dokusunda testosteronun kadınlık hormonuna dönüşmesi artar ve bu durum hormonal dengeyi bozar. Testislerin kendisinde üretim bozukluğu olan erkeklerde ise beyin testisleri daha fazla uyarmaya çalıştığı için FSH yüksek bulunur. Bu nedenle hormon düzeyleri, kısırlığın beyinden mi yoksa testisten mi kaynaklandığını ayırt etmede yol gösterici bir bilgidir.

Erkek Kısırlığında Genetik Testler Gerekir mi?

Erkek kısırlığında genetik testler, menide hiç sperm bulunmayan ya da sperm sayısı çok düşük olan erkeklerde ve sperm kanalının doğuştan bulunmadığı durumlarda gereklidir. Genetik bozukluklar, testis gelişimi ve hormon dengesi normal görünse bile sperm üretiminin çok yetersiz olmasına ya da hiç olmamasına neden olabilir. İlk basamak genetik test olan kromozom analizi, kromozomların sayısını ve yapısını değerlendirir. Erkeklerde fazladan bir X kromozomu bulunması, küçük ve sert testislerle birlikte menide sperm bulunmamasının en sık genetik nedenlerinden biridir.

Kromozomların bazı parçalarının yer değiştirmesi de sperm üretiminde bozulmaya ve eşte tekrarlayan düşüklere yol açabilir. Y kromozomu üzerindeki küçük kayıplar, sperm üretiminden sorumlu genlerin eksik olmasına neden olur ve standart kromozom analiziyle görülemez. Y kromozomu kaybının hangi bölgede olduğu, testisten sperm bulunma olasılığı hakkında önemli bilgi verir ve bazı bölgelerdeki kayıplarda testiste sperm aramak yarar sağlamaz.

Bu kayıplar tüp bebek yöntemiyle doğacak erkek çocuklara aktarılacağı için çifte önceden bilgi verilmesi gerekir. Sperm kanalının doğuştan bulunmadığı erkeklerde kistik fibroz hastalığına yol açan gende değişiklik araştırılır ve bu durumda kadın eşin de test edilmesi önerilir.

Genetik bir bozukluk saptanan çiftlerin genetik danışmanlık alması, çocuklarına geçebilecek riskleri anlamaları açısından önemlidir. Genetik testler, gereksiz ameliyatların önlenmesine ve çift için en uygun tedavi yolunun belirlenmesine katkı sağlar.

Erkek Kısırlığı Nasıl Araştırılır?

Erkek kısırlığı, ayrıntılı öykü alınması, fizik muayene, sperm testi, hormon testleri ve gerektiğinde ultrason, genetik testler ve sperm DNA incelemesiyle araştırılır. Hekim önce çiftin ne kadar süredir çocuk sahibi olmaya çalıştığını, birliktelik sıklığını ve erkeğin daha önce çocuğu olup olmadığını sorar. Çocuklukta inmemiş testis, kabakulak, testis burulması, kasık fıtığı ameliyatı ve idrar yolu enfeksiyonu gibi geçirilmiş hastalıklar ayrıntılı olarak sorgulanır. Kullanılan ilaçlar, kas geliştirici hormonlar, sigara, alkol ve madde kullanımı ile sıcak ortamda çalışma gibi mesleki etkenler de değerlendirilir.

Cinsel istek, sertleşme ve boşalma ile ilgili sorunlar da araştırmanın bir parçasıdır. Fizik muayenede testislerin boyutu ve kıvamı, epididimler, sperm kanallarının varlığı ve torbada damar genişlemesi olup olmadığı dikkatle incelenir. Vücut kıllanması, meme dokusu ve penisin yapısı da hormonal ve genetik bozukluklar hakkında ipucu verir. Sperm testi erkek değerlendirmesinin temelini oluşturur ve sonuçlar değişkenlik gösterebildiği için anormal bir sonuç çıktığında test tekrarlanır. Sperm testi sonuçlarına göre hormon testleri, torba ultrasonu ve gerektiğinde makattan yapılan ultrason istenir.

Menide hiç sperm bulunmayan ya da çok az sperm bulunan erkeklerde genetik testler, boşalma sonrasında meni miktarı az olan erkeklerde ise idrarda sperm araştırması yapılır. Tüm bu bilgiler bir araya getirildiğinde kısırlığın nedeni çoğu erkekte belirlenebilir ve kadın eşin değerlendirme sonuçlarıyla birlikte çift için en uygun tedavi planı oluşturulur.

Sigara, Alkol ve Kilo Erkek Kısırlığını Etkiler mi?

Sigara, alkol ve kilo fazlalığı, sperm sayısını, hareketini, şeklini ve DNA bütünlüğünü olumsuz etkileyerek erkek kısırlığına katkıda bulunur. Sigara dumanındaki zararlı maddeler testislere ulaşarak sperm üreten hücrelerde hasara ve menide serbest radikallerin artmasına yol açar. Sigara içen erkeklerde sperm hareketi azalır, şekil bozukluğu ve sperm DNA hasarı artar. Aşırı alkol tüketimi testosteron yapımını azaltır, karaciğer üzerinden hormon dengesini bozar ve sperm üretimini düşürür. Esrar ve diğer bağımlılık yapıcı maddeler de sperm üretimini ve hareketini olumsuz etkiler.

Kilo fazlalığı, yağ dokusunda testosteronun kadınlık hormonuna dönüşmesini artırarak hormon dengesini bozar. Karın ve kasık bölgesindeki fazla yağ dokusu testis ısısını yükseltir ve fazla kilolu erkeklerde sertleşme sorunları da daha sık görülür. Sauna, sıcak küvet, uzun süre sıcak ortamda çalışma, sıkı iç çamaşırı ve uzun süre oturma testis ısısını artırarak sperm üretimini etkileyebilir. Kötü uyku, yoğun stres, işlenmiş gıdalardan zengin beslenme ve bazı kimyasallarla temas da sperm kalitesini azaltabilir.

Sağlıklı yaşam tarzı değişikliklerinin olumlu etkisi, yeni spermlerin üretilip olgunlaşması yaklaşık üç ay sürdüğü için ancak birkaç ay sonra sperm testine yansır. Sigaranın bırakılması, alkolün sınırlanması, sağlıklı kiloya ulaşılması ve düzenli egzersiz, erkek kısırlığı tedavisinin her aşamasında önerilen temel önlemlerdir.

Erkek Kısırlığında Hangi Testler İstenir?

Erkek kısırlığında sperm testi, hormon testleri, torba ultrasonu ve gerektiğinde genetik testler, sperm DNA hasarı testi, meni kültürü ve idrarda sperm araştırması istenir. Sperm testi, erkek kısırlığı araştırmasının ilk ve temel testidir ve menideki sperm sayısını, hareketini, şeklini, meni miktarını ve menideki iltihap hücrelerini değerlendirir. Sperm testi için hekimin önerdiği süre kadar cinsel perhiz yapılması ve örneğin tamamının temiz bir kaba alınması, sonuçların güvenilirliği açısından önemlidir. Sonuçlar gün ve hastalık gibi etkenlerden etkilenebildiği için anormal bir sonuç çıktığında test belirli bir süre sonra tekrarlanır.

Hormon testlerinde FSH, LH, testosteron ve prolaktin düzeyleri ölçülür ve gerektiğinde tiroid hormonları ile kadınlık hormonu değerlendirilir. Torba ultrasonu, testislerin boyutunu ve yapısını, varikoseli ve testislerde olası kitleleri gösterir. Meni miktarı az olan ve sperm kanalı tıkanıklığından şüphelenilen erkeklerde makattan yapılan ultrasonla sperm keseleri ve boşalma kanalları değerlendirilir. Boşalma sonrası idrarda sperm araştırması, menin mesaneye geri kaçıp kaçmadığını gösterir. Menide hiç sperm bulunmayan ya da sperm sayısı çok düşük olan erkeklerde kromozom analizi ve Y kromozomu kayıplarına yönelik genetik testler yapılır.

Sperm DNA hasarı testi, özellikle nedeni açıklanamayan kısırlıkta, tekrarlayan düşüklerde ve tüp bebek denemelerinin başarısız olduğu çiftlerde yol gösterici olabilir. Menide iltihap hücresi saptanan erkeklerde meni kültürü yapılır ve hangi testlerin isteneceği ilk sperm testi ve muayene bulgularına göre kişiye özel olarak belirlenir.

Erkek Kısırlığı Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Erkek kısırlığı tedavi seçenekleri, kısırlığın nedenine, sperm testinin sonuçlarına ve kadın eşin yaşı ile üreme sağlığına göre seçilir. Başlıca seçenekler şunlardır:

• yaşam tarzı düzenlemeleri,
• ilaç tedavileri,
• ameliyatlar,
• yardımcı üreme yöntemleri.

Tüm erkeklerde sigaranın bırakılması, alkolün sınırlanması, sağlıklı kiloya ulaşılması ve testislerin aşırı sıcaktan korunması tedavinin temelini oluşturur. Kas geliştirici hormon ya da testosteron kullanan erkeklerde bu ürünlerin bırakılması sperm üretiminin zamanla yeniden başlamasını sağlayabilir.

Beynin testisleri yeterince uyaramadığı durumlarda hormon enjeksiyonlarıyla sperm üretimi başlatılabilir. Prolaktin yüksekliği ve tiroid hastalıkları uygun ilaçlarla düzeltilir, menideki enfeksiyonlar ise antibiyotikle tedavi edilir.

Muayenede ele gelen varikoseli ve bozuk sperm değerleri olan erkeklerde mikroskop altında yapılan varikosel ameliyatı sperm kalitesini artırabilir. Sperm kanalı ya da epididimde tıkanıklık olan erkeklerde mikroskop altında kanalların yeniden birleştirilmesi uygun bir seçenek olabilir. Menin mesaneye geri kaçtığı durumlarda ilaç tedavisi uygulanabilir ya da idrardan elde edilen spermler kullanılabilir. Hafif sperm bozukluğu olan ve kadın eşin tüpleri açık olan çiftlerde hazırlanan spermlerin rahim içine verildiği aşılama yöntemi önerilebilir.

Sperm sayısı ya da hareketi belirgin biçimde düşük olan çiftlerde her yumurtaya tek bir spermin enjekte edildiği tüp bebek yöntemi uygulanır.

Menide hiç sperm bulunmayan erkeklerde testisten sperm elde edilmesi gerekir ve üretim bozukluğu olan erkeklerde mikroskop altında testiste sperm arandığı Mikro-TESE yöntemiyle elde edilen spermler tüp bebek işleminde kullanılabilir. Antioksidan ve vitamin destekleri bazı erkeklerde yardımcı olabilir, ancak altta yatan nedenin tedavisinin yerini tutmaz. Tedavi planı, kadın eşin yaşı ve değerlendirme sonuçları göz önünde bulundurularak çiftle birlikte ve gerektiğinde kadın hastalıkları uzmanıyla ortak olarak belirlenir.