Mesane Çıkım Tıkanıklığı (Mesane Çıkım Obstrüksiyonu)

Mesane çıkım tıkanıklığı, idrarın mesaneden çıkıp idrar kanalı yoluyla dışarı atılması sırasında akışın bir engelle karşılaşması durumudur. Bu tabloya çoğu zaman prostat büyümesi yol açsa da idrar kanalı darlığı, mesane boynunun daralması ve bazı sinir sistemi sorunları da benzer bir tıkanıklığa neden olabilir. Tıkanıklık kişide zayıf idrar akımı, ıkınarak idrar yapma ve sık idrara çıkma gibi şikâyetlere yol açar ve uzun süre giderilmediğinde mesaneye ve böbreklere zarar verebilir.

Bu yazıda mesane çıkım tıkanıklığının belirtilerini, nedenlerini, mesane üzerindeki etkilerini, tanı yöntemlerini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Mesane Çıkım Tıkanıklığı Nedir?

Mesane çıkım tıkanıklığı, mesanenin boyun bölümünden idrar kanalının ucuna kadar uzanan yol üzerinde idrar akışına karşı direncin artmasıdır. Mesane, böbreklerden gelen idrarı depolayan ve dolduğunda kasılarak idrarı dışarı atan kaslı bir organdır. İdrar, mesaneden çıktıktan sonra erkeklerde önce prostatın içinden, ardından penisin içindeki idrar kanalından geçerek dışarı ulaşır. Bu yolun herhangi bir noktasında daralma, baskı ya da açılma sorunu olduğunda idrar rahatça akamaz.

Mesane, bu direnci aşabilmek için daha güçlü kasılmak zorunda kalır. Tıkanıklık hafif olduğunda kişi bu durumu uzun süre fark etmeyebilir, ancak direnç arttıkça şikâyetler belirginleşir.

Mesane çıkım tıkanıklığı tek bir hastalığın adı değil, farklı nedenlerin ortak sonucu olan bir tablodur. Erkeklerde prostatın idrar kanalını çevreleyen yapısı nedeniyle çok daha sık görülür, ancak kadınlarda da ortaya çıkabilir. Tıkanıklık, prostat dokusunun büyümesi ya da idrar kanalındaki bir yara izi gibi yapısal bir nedene bağlı olabilir. Bazı hastalarda ise yapısal bir daralma olmadığı hâlde mesane boynu ya da idrar kanalını çevreleyen kaslar işeme sırasında yeterince açılmaz ve işlevsel bir tıkanıklık gelişir.

Tedavinin başarısı, tıkanıklığın yerinin ve nedeninin doğru belirlenmesine bağlıdır. Tıkanıklığın mesane kasına verdiği zararın derecesi de tedavi planlamasında önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle mesane çıkım tıkanıklığı düşünülen her hastada ayrıntılı bir üroloji değerlendirmesi yapılır.

Mesane Çıkım Tıkanıklığı Belirtileri Nelerdir?

Mesane çıkım tıkanıklığı belirtileri, idrarın dışarı atılması sırasında yaşanan güçlükler ve mesanenin idrar biriktirme işlevindeki bozulmalar olarak iki grupta toplanır. İdrar akımının zayıflaması ve incelmesi, tıkanıklığın en tipik belirtisidir. Kişi idrar yapmaya başlamak için bir süre beklemek ya da ıkınmak zorunda kalabilir. İdrar yaparken akımın kesilip yeniden başlaması ve idrar yapma süresinin uzaması da sık görülen şikâyetlerdir.

İdrar yaptıktan sonra mesanenin tam boşalmadığı hissi ve idrarın bir süre damlamaya devam etmesi de bu tabloya eşlik eder. Bu şikâyetler çoğu zaman yavaş yavaş başladığı için kişi bunları yaşlanmanın doğal bir sonucu olarak görebilir.

Mesane çıkım tıkanıklığı ilerledikçe idrar biriktirme evresine ait şikâyetler de ortaya çıkar. Sık idrara çıkma, idrar ihtiyacı geldiğinde tuvalete yetişmekte zorlanma ve ani sıkışma hissi bu şikâyetlerin başında gelir. Gece uykudan idrar yapmak için birkaç kez kalkmak, uyku düzenini ve yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyebilir. Bazı hastalarda mesane tam boşalamadığı için tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ya da idrarda kan görülebilir.

İleri dönemde mesane aşırı dolup idrar damla damla kaçmaya başlayabilir ve bu durum taşma tipi idrar kaçırma olarak adlandırılır. Bazı hastalarda ise tıkanıklık aniden tam hâle gelerek idrar yapamama tablosuna yol açar. Karın alt bölgesinde şişlik ve şiddetli ağrıyla birlikte idrar yapamama, acil değerlendirme gerektiren bir durumdur.

Mesane Çıkım Tıkanıklığının Nedenleri Nelerdir?

Mesane çıkım tıkanıklığının nedenleri arasında erkeklerde en sık görüleni iyi huylu prostat büyümesidir. Prostat, mesanenin hemen altında idrar kanalını çepeçevre saran bir bezdir ve yaşla birlikte büyüyerek idrar kanalına baskı yapabilir. İdrar kanalı darlığı da önemli bir nedendir ve genellikle idrar kanalında gelişen yara dokusuna bağlıdır. Bu darlık, daha önce takılan sondalar, idrar kanalından yapılan kapalı girişimler, leğen kemiği kırıkları gibi yaralanmalar ve bazı enfeksiyonlar sonrasında gelişebilir.

Mesane boynu darlığı ise çoğunlukla prostat ya da mesane ameliyatları ve ışın tedavisi sonrasında oluşan yara dokusundan kaynaklanır. Prostat kanseri de ilerlediğinde idrar kanalına baskı yaparak tıkanıklığa yol açabilir.

Mesane çıkım tıkanıklığına yapısal bir daralma olmadan da yol açan durumlar vardır. Mesane boynu yüksekliği ya da mesane boynunun işeme sırasında yeterince açılamaması, özellikle genç ve orta yaştaki erkeklerde prostat büyümesi olmadan gelişen tıkanıklığın önemli bir nedenidir. Omurilik yaralanmaları ve bazı sinir sistemi hastalıklarında idrar kanalını çevreleyen kaslar işeme sırasında gevşeyemez ve idrarın çıkışını engeller.

Mesane taşı ya da mesane içinde oluşan pıhtılar, mesane çıkışını tıkayarak idrar akımını aniden kesebilir. Kadınlarda mesane ya da rahim sarkması, daha önce yapılan idrar kaçırma ameliyatları ve idrar kanalı çevresindeki kitleler tıkanıklığa neden olabilir.

Çocuklarda ise doğuştan gelen idrar kanalı kapakçıkları ve darlıkları tıkanıklığın başlıca nedenleri arasındadır. Bazı alerji, soğuk algınlığı ve sinir sistemi ilaçları da özellikle prostatı büyük olan erkeklerde tıkanıklığı belirginleştirebilir.

Mesane Çıkım Tıkanıklığında İdrar Akımı Neden Zayıflar?

Mesane çıkım tıkanıklığında idrar akımı, daralmış bir kanaldan geçmek zorunda kalan idrarın karşılaştığı direnç arttığı için zayıflar. Geniş bir borudan rahatça akan su, borunun bir bölümü daraldığında aynı hızla akamaz ve akışı sürdürmek için daha fazla basınç gerekir. Benzer şekilde idrar kanalının herhangi bir noktası daraldığında mesanenin idrarı dışarı atabilmek için daha yüksek bir basınç oluşturması gerekir.

Tıkanıklığın başlangıç döneminde mesane kası daha güçlü kasılarak bu direnci yenmeye çalışır. Bu dönemde idrar akımı hafifçe zayıflasa da kişi idrarını büyük ölçüde boşaltabilir. Mesanenin bu uyum çabası, şikâyetlerin uzun süre hafif kalmasının ve hastanın başvurusunun gecikmesinin başlıca nedenidir.

Mesane çıkım tıkanıklığı uzun süre devam ettiğinde mesane kası bu yoğun çalışmaya dayanamaz hâle gelir. Sürekli yüksek basınçla kasılmak zorunda kalan kas zamanla yorulur ve kasılma gücünü yitirmeye başlar. Bu aşamada idrar akımı belirgin şekilde zayıflar, idrar yapma süresi uzar ve mesanede kalan idrar miktarı artar. Böylece akımın zayıflamasına hem tıkanıklığın kendisi hem de mesane kasının güç kaybı birlikte katkıda bulunur.

Bu iki nedenin birbirinden ayırt edilmesi, tedavi kararı açısından büyük önem taşır. Tıkanıklık giderildiğinde akım belirgin şekilde düzelebilirken, mesane kası ciddi ölçüde zayıflamışsa düzelme sınırlı kalabilir. Bu nedenle zayıf idrar akımı olan hastalarda sorunun tıkanıklıktan mı yoksa kas zayıflığından mı kaynaklandığı özenle araştırılır.

Mesane Duvarı Tıkanıklıktan Nasıl Etkilenir?

Mesane duvarı, tıkanıklığa karşı daha güçlü kasılmak zorunda kaldığı için zamanla kalınlaşır ve yapısı değişir. Tıpkı düzenli ağırlık kaldıran bir kişinin kaslarının büyümesi gibi, sürekli direnç karşısında çalışan mesane kası da kalınlaşır. Bu kalınlaşma ultrasonda mesane duvarının kalın görünmesiyle fark edilebilir. Kalınlaşan kas lifleri mesanenin iç yüzeyinde kabarık bantlar oluşturur ve mesane içi kamera ile bakıldığında düzensiz bir görünüm ortaya çıkar.

Kas bantları arasında kalan zayıf bölgeler zamanla dışa doğru genişleyerek cepler oluşturabilir. Bu ceplerde biriken idrar tam boşalmadığı için enfeksiyon ve taş oluşumu için uygun bir ortam oluşur.

Mesane duvarındaki bu değişiklikler, mesanenin idrar biriktirme özelliklerini de etkiler. Kalınlaşan ve sertleşen mesane duvarı esnekliğini kaybeder ve mesane eskisi kadar rahat genişleyemez. Bu durum mesanenin daha az idrarla dolmuş gibi davranmasına, sık idrara çıkma ve ani sıkışma hissine yol açar. Esnekliğini yitiren mesanede iç basınç yükselir ve bu yüksek basınç böbreklerden gelen idrarın mesaneye akışını da zorlaştırabilir.

Tıkanıklık yıllarca sürdüğünde mesane kası bu kez gerilip incelir ve kasılma gücünü büyük ölçüde kaybeder. Mesane tembelliği olarak da bilinen bu aşamada tıkanıklık giderilse bile mesanenin tam olarak toparlanması mümkün olmayabilir. Tıkanıklığın mesane duvarında kalıcı değişiklikler oluşmadan fark edilmesi, bu nedenle büyük önem taşır.

Mesane Çıkım Tıkanıklığı Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Mesane çıkım tıkanıklığı tedavi edilmezse mesane, böbrekler ve genel sağlık üzerinde zamanla ciddi sorunlar gelişebilir. Tıkanıklık arttıkça mesane her işemede daha az boşalır ve mesanede kalan idrar miktarı yükselir. Mesanede durgun kalan idrar, bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam oluşturarak tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarına neden olabilir. Aynı idrardaki minerallerin çökmesiyle mesane taşları oluşabilir. Mesane duvarında gelişen cepler, bu enfeksiyon ve taş sorunlarını daha da kolaylaştırır. İdrar yaparken aşırı ıkınma, prostat üzerindeki damarların zorlanmasına ve idrarda kanamaya yol açabilir.

Mesane çıkım tıkanıklığının en ciddi sonuçlarından biri böbreklerin etkilenmesidir. Mesane içindeki basınç uzun süre yüksek kaldığında böbreklerden mesaneye idrar taşıyan borularda ve böbreklerin toplayıcı sisteminde idrar birikmeye başlar. Bu birikme böbreklerde genişlemeye ve zamanla böbrek dokusunda hasara yol açabilir. Böbrek işlevlerindeki bu kayıp çoğu zaman sessizce ilerler ve ancak kan tahlillerinde fark edilir. Tıkanıklık aniden tam hâle gelirse kişi hiç idrar yapamaz ve mesanenin sonda ile boşaltılması gerekir.

Kronik olarak aşırı dolu kalan mesane, idrarın farkında olunmadan damla damla kaçmasına neden olabilir. Bu sorunların önlenmesi için şikâyetleri olan kişilerin erken dönemde değerlendirilmesi ve tıkanıklığın zamanında giderilmesi önemlidir.

Mesane Çıkım Tıkanıklığı Nasıl Teşhis Edilir?

Mesane çıkım tıkanıklığı, hastanın şikâyetlerinin ayrıntılı dinlenmesi, fizik muayene ve idrar yollarını değerlendiren testlerle teşhis edilir. Değerlendirmenin ilk adımında şikâyetlerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği sorgulanır. Daha önce geçirilmiş ameliyatlar, sonda uygulamaları, idrar kanalı yaralanmaları ve enfeksiyonlar gibi bilgiler, tıkanıklığın nedeni hakkında önemli ipuçları verir. Kullanılan ilaçlar, şeker hastalığı ve sinir sistemi hastalıkları da mutlaka sorgulanır. Şikâyetlerin şiddetini ölçmek için standart soru formlarından yararlanılır. Erkeklerde parmakla rektal muayene ile prostatın büyüklüğü ve kıvamı değerlendirilir.

Mesane çıkım tıkanıklığı teşhisinde muayenenin ardından idrar tahlili, kan tahlilleri ve görüntüleme yöntemleri devreye girer. İdrar tahlili enfeksiyon ve idrarda kan varlığını ortaya koyar, kan tahlilleri ise böbrek işlevlerinin etkilenip etkilenmediğini gösterir. Erkeklerde prostatla ilgili ek değerlendirme gerekip gerekmediğini belirlemek için PSA testi istenebilir. Ultrason incelemesi ile prostatın büyüklüğü, mesane duvarının kalınlığı, mesanede taş varlığı ve böbreklerde genişleme olup olmadığı değerlendirilir.

İdrar akımı ve mesanede kalan idrar miktarı ölçülerek tıkanıklığın mesanenin boşalması üzerindeki etkisi belirlenir. Bu ilk değerlendirmeler çoğu hastada tıkanıklık hakkında güçlü bir fikir verir. Nedenin netleşmediği ya da ameliyat planlanan hastalarda ise ileri testlere başvurulur.

Üretra Darlığı ile Prostat Büyümesi Nasıl Ayırt Edilir?

Üretra darlığı ile prostat büyümesi, benzer şikâyetlere yol açtıkları için hastanın öyküsü, idrar akım eğrisinin şekli ve idrar kanalını gösteren testler bir arada değerlendirilerek ayırt edilir. Her iki durumda da zayıf idrar akımı, ıkınma ve tam boşaltamama hissi görülebilir. Prostat büyümesi genellikle ileri yaştaki erkeklerde yavaş yavaş gelişirken, idrar kanalı darlığı her yaşta ortaya çıkabilir. İdrar kanalı darlığı olan hastaların öyküsünde çoğu zaman daha önce takılmış bir sonda, idrar kanalından yapılan bir işlem, leğen bölgesine alınan bir darbe ya da geçirilmiş bir enfeksiyon bulunur.

İdrar akımının çok ince ya da çatallı olması da darlığı düşündüren bir işarettir. Parmakla rektal muayenede prostatın belirgin şekilde büyük bulunması ise prostat kaynaklı tıkanıklık olasılığını artırır.

Üretra darlığı ile prostat büyümesinin ayrımında idrar akım testinin çizdiği eğri önemli bir ipucu verir. İdrar kanalı darlığında akım eğrisi, uzun süre düşük ve sabit bir düzeyde seyreden yassı bir görünüm alabilir. Prostat büyümesinde ise eğri düşük bir tepe noktasına ulaşır ve idrar yapma süresi uzar. Kesin ayrım için idrar kanalına kontrast madde verilerek çekilen idrar kanalı filmi ile darlığın yeri, uzunluğu ve sayısı gösterilebilir.

İdrar kanalının ince bir kamera ile incelenmesi de darlığı ve prostatın idrar kanalına baskısını doğrudan gösterir. Bazı hastalarda her iki sorunun aynı anda bulunabileceği de göz önünde bulundurulur. Doğru ayrım yapılması, uygun tedavinin seçilmesi ve gereksiz girişimlerden kaçınılması açısından büyük önem taşır.

Mesane Çıkım Tıkanıklığında Hangi Testler İstenir?

Mesane çıkım tıkanıklığında istenen testler, tıkanıklığın varlığını, yerini, nedenini ve mesane üzerindeki etkisini ortaya koymaya yöneliktir. İdrar akım testi, hastanın özel bir cihaza idrar yapmasıyla idrar akımının hızını ve şeklini ölçen basit ve ağrısız bir testtir. Bu testin hemen ardından ultrasonla mesanede kalan idrar miktarı ölçülerek mesanenin ne kadar boşalabildiği belirlenir. Ultrason ile prostatın büyüklüğü, mesane duvarının kalınlığı ve böbreklerin durumu değerlendirilir.

İdrar tahlili, gerektiğinde idrar kültürü, böbrek işlevlerini gösteren kan testleri ve PSA testi de temel değerlendirmenin parçalarıdır. Hastanın gün içinde ne zaman ve ne kadar idrar yaptığını kaydettiği işeme günlüğü, özellikle sık idrara çıkma şikâyetlerinde değerli bilgiler sağlar.

Mesane çıkım tıkanıklığının kesin olarak gösterilmesi gerektiğinde ürodinami testi istenir. Bu test, mesane ve karın içi basıncını idrar akımıyla eş zamanlı olarak ölçerek zayıf akımın tıkanıklıktan mı yoksa mesane kasının zayıflığından mı kaynaklandığını ortaya koyar. Özellikle ameliyat planlanan, genç yaşta şikâyetleri olan, sinir sistemi hastalığı bulunan ya da daha önce ameliyat olmasına karşın şikâyetleri devam eden hastalarda bu ayrım büyük önem taşır. Bazı merkezlerde ürodinami, işeme sırasında röntgen görüntüleriyle birlikte yapılarak mesane boynunun açılıp açılmadığı doğrudan izlenebilir.

Mesane içinin kamera ile incelenmesi, idrar kanalı darlığını, mesane boynu sorunlarını, mesane taşlarını ve mesane duvarındaki değişiklikleri gösterir. İdrar kanalı darlığından şüphelenilen hastalarda idrar kanalı filmi çekilir. Hangi testlerin gerekli olduğuna, ilk değerlendirme sonuçlarına göre üroloji uzmanı karar verir.

Mesane Çıkım Tıkanıklığı Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Mesane çıkım tıkanıklığı tedavi seçenekleri, tıkanıklığın nedenine, şiddetine ve mesane kasının ne ölçüde korunduğuna göre belirlenir. Mesane çıkım tıkanıklığı tedavisi planlanırken iki temel soru yanıtlanır ve bunlar giderilebilir bir tıkanıklığın bulunup bulunmadığı ile mesane kasının hâlâ yeterince güçlü olup olmadığıdır. Şikâyetleri hafif olan ve böbrek ya da mesane etkilenmesi bulunmayan hastalarda yaşam tarzı önerileri ve düzenli izlem uygulanabilir.

Akşam saatlerinde sıvı alımının azaltılması, kafein ve alkolün sınırlandırılması ve kabızlığın önlenmesi bu önerilerin başında gelir. Prostat büyümesine ya da mesane boynuna bağlı tıkanıklıklarda, bu bölgedeki kasları gevşeten ya da prostatın büyümesini yavaşlatan ilaçlar kullanılabilir. İdrar yapmayı zorlaştıran ilaçların gözden geçirilmesi de tedavinin bir parçasıdır.

Mesane çıkım tıkanıklığında ilaç tedavisinin yetersiz kaldığı ya da komplikasyonların geliştiği durumlarda girişimsel tedaviler gündeme gelir. Prostat büyümesine bağlı tıkanıklıkta en sık uygulanan yöntemlerden biri, idrar kanalından girilerek prostat dokusunun çıkarıldığı TUR-P ameliyatıdır. Lazer ile yapılan prostat ameliyatları ve daha az girişimsel yöntemler de hastanın durumuna göre değerlendirilir. Mesane boynu darlığı ya da mesane boynunun açılamaması durumunda mesane boynu kapalı yöntemle kesilerek genişletilebilir. İdrar kanalı darlığında kısa darlıklar kapalı yöntemle açılabilirken, uzun ya da tekrarlayan darlıklarda üretra onarım ameliyatı ile daralmış bölüm yeniden yapılandırılır.

Mesane taşı ya da pıhtıya bağlı tıkanıklıklarda bu yapılar kapalı yöntemle çıkarılır. Mesane kasının ciddi şekilde zayıfladığı hastalarda ise düzenli aralıklarla kendi kendine sonda uygulaması mesanenin boşaltılmasını sağlar ve böbrekleri korur.