Azospermi

Azospermi, boşalma sırasında gelen menide hiç sperm hücresi bulunmamasıdır ve çocuk sahibi olamayan erkeklerde karşılaşılan önemli bir durumdur. Halk arasında menide sperm bulunmaması ya da sperm yokluğu olarak da bilinen azospermi çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve ancak kısırlık nedeniyle yapılan sperm testinde fark edilir. Azospermi tanısı almak her zaman baba olunamayacağı anlamına gelmez, çünkü nedene göre ilaç tedavileri, kanal onarımları ya da testisten sperm elde edilmesiyle birçok erkek kendi spermiyle çocuk sahibi olabilmektedir.

Bu yazıda azosperminin ne olduğunu, türlerini, tıkanıklığa bağlı ve üretim kaynaklı azospermiyi, türlerin nasıl ayırt edildiğini, genetik incelemenin önemini, sperm bulunma ihtimalinin nasıl değerlendirildiğini, tanı sürecini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Azospermi Nedir?

Azospermi, menide sperm hücresinin hiç bulunmaması ve bu durumun meni örneğinin santrifüj edilerek dibe çöktürülmesinden sonra yapılan mikroskobik incelemeyle doğrulanmasıdır. Sağlıklı bir erkekte spermler testislerde üretilir, testisin arkasındaki epididimde olgunlaşır ve sperm kanalı aracılığıyla idrar kanalına taşınarak boşalma sırasında meniye karışır. Bu sürecin herhangi bir aşamasında ortaya çıkan ciddi bir sorun, menide hiç sperm bulunmamasına yol açabilir. Menide görülen sıvının büyük bölümü prostat ve sperm keseleri tarafından üretildiği için azospermisi olan erkeklerin menisi çoğu zaman görünüm ve miktar olarak normaldir.

Bu nedenle azospermi kişinin kendisi tarafından fark edilemez ve cinsel yaşamda herhangi bir değişikliğe yol açmaz. Azospermi belirtileri çoğu zaman yalnızca çiftin çocuk sahibi olamaması şeklinde ortaya çıkar. Azospermi toplumdaki erkeklerin küçük bir kısmında görülür, ancak kısırlık nedeniyle başvuran erkeklerde çok daha sık saptanır. Tek bir sperm testinde sperm görülmemesi azospermi tanısı için yeterli değildir ve test belirli bir süre sonra tekrarlanarak doğrulanır.

Azospermi kendi başına bir hastalık değil, altta yatan farklı sorunların ortak bir sonucudur. Nedenin doğru belirlenmesi, sperm elde edilme olasılığını ve uygulanacak tedaviyi doğrudan belirler. Azospermi tanısı alan erkeklerin erkek kısırlığı konusunda deneyimli bir üroloji uzmanı tarafından kapsamlı olarak değerlendirilmesi gerekir.

Azospermi Türleri Nelerdir?

Azospermi türleri, sperm üretiminin olduğu hâlde taşıyıcı kanalların tıkalı olduğu tıkanıklığa bağlı azospermi ve testisteki sperm üretiminin ileri derecede azaldığı ya da durduğu üretim kaynaklı azospermi olarak iki ana gruba ayrılır. Tıkanıklığa bağlı azospermide testisler sperm üretmeye devam eder, ancak üretilen spermler epididim, sperm kanalı ya da boşalma kanallarındaki bir tıkanıklık nedeniyle meniye ulaşamaz. Üretim kaynaklı azospermi ise azospermi türleri içinde daha sık görülür ve sorun testisin sperm üretme yeteneğinin kendisindedir.

Üretim kaynaklı azosperminin özel bir alt grubunu, beyindeki hipofiz ve hipotalamus bölgelerinin testisleri yeterince uyaramamasına bağlı hormon eksikliği oluşturur.

Bu grupta testisler sağlıklı olsa bile uyarı almadıkları için sperm üretemez ve uygun hormon tedavisiyle üretim yeniden başlatılabilir. Boşalma sırasında menin dışarı atılmak yerine mesaneye geri kaçtığı durumlarda da menide sperm görülmeyebilir. Bu tabloda spermler üretilir ve taşınır, ancak boşalmadan sonra alınan idrarda bulunur. Boşalamama sorunu olan erkeklerde de meni gelmediği için sperm testinde sperm saptanamaz.

Azosperminin türü, sperm elde edilme olasılığını, uygulanacak ameliyat yöntemini ve çocuğa aktarılabilecek genetik riskleri belirlediği için doğru sınıflandırma tedavinin ilk ve en önemli adımıdır. Tür ayrımı çoğu zaman öykü, muayene, hormon testleri ve meni özelliklerinin birlikte değerlendirilmesiyle yapılır.

Tıkanıklığa Bağlı Azospermi Nedir?

Tıkanıklığa bağlı azospermi, testislerde sperm üretimi normal olduğu hâlde spermleri dışarı taşıyan kanallarda bulunan bir tıkanıklık nedeniyle spermlerin meniye ulaşamamasıdır. Bu türde testis boyutları genellikle normaldir ve testisleri uyaran hormon düzeyleri de normal sınırlardadır. Tıkanıklığın en sık nedenlerinden biri, sperm kanalının doğuştan bir ya da her iki tarafta bulunmamasıdır ve bu durum kistik fibroz hastalığına yol açan gendeki değişikliklerle ilişkili olabilir. Geçirilmiş epididim iltihabı, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve bazı özel enfeksiyonlar epididimde yara dokusu oluşturarak tıkanıklığa neden olabilir.

Çocuklukta yapılan kasık fıtığı ve inmemiş testis ameliyatları sırasında sperm kanalının zarar görmesi de tıkanıklık nedenleri arasındadır. Doğum kontrolü amacıyla yapılan vazektomi, sperm kanallarının bilinçli olarak kesilmesiyle oluşan bir tıkanıklıktır. Prostatın içinde boşalma kanallarının açıldığı bölgedeki kistler ya da yara dokusu boşalma kanallarını tıkayabilir. Boşalma kanalları ya da sperm keseleri etkilendiğinde meni miktarı belirgin biçimde azalır ve meninin asitlik derecesi değişir.

Tıkanıklığa bağlı azospermide testiste sperm üretimi devam ettiği için sperm elde edilme olasılığı çok yüksektir. Tıkanıklığın yeri ve nedenine göre kanallar mikroskop altında onarılabilir ya da spermler doğrudan epididimden veya testisten elde edilebilir. Doğuştan sperm kanalı yokluğu saptanan erkeklerde kadın eşin de kistik fibroz geni açısından test edilmesi önerilir.

Üretim Kaynaklı Azospermi Nedir?

Üretim kaynaklı azospermi, testislerin sperm üretme yeteneğinin ileri derecede azalması ya da tamamen durması nedeniyle menide hiç sperm bulunmamasıdır. Bu türde sorun spermlerin taşınmasında değil, testisin içindeki sperm üretim sürecindedir. Üretim kaynaklı azospermide testisler çoğu zaman normalden küçük ve yumuşaktır. Testisler yeterli sperm üretemediği için beyin daha fazla uyarı göndermeye çalışır ve kanda FSH hormonu genellikle yüksek bulunur. Genetik nedenler bu türün önemli bir kısmından sorumludur ve fazladan bir X kromozomu bulunması ile Y kromozomu üzerindeki küçük kayıplar en sık görülen genetik bozukluklardır.

Çocuklukta inmemiş testis, ergenlik sonrası geçirilen kabakulağa bağlı testis iltihabı ve testis burulması da testislerde kalıcı üretim bozukluğuna yol açabilir. Kanser nedeniyle alınan kemoterapi ve ışın tedavisi sperm üreten hücrelere zarar vererek azospermiye neden olabilir. İleri derecedeki varikosel, bazı toksik kimyasallar ve ağır metallere maruz kalma da sperm üretimini etkileyebilir. Kapsamlı araştırmaya rağmen bazı erkeklerde üretim bozukluğunun nedeni bulunamaz. Üretim kaynaklı azospermisi olan erkeklerin önemli bir kısmında testisin içinde dağınık yerleşimli küçük sperm üretim odakları bulunabilir.

Bu odakların mikroskop altında aranmasıyla bazı erkeklerde tüp bebek işleminde kullanılabilecek sperm elde edilebilir. Beyindeki hormon eksikliğine bağlı azospermi ise bu gruptan farklı olarak düşük FSH ve LH düzeyleriyle seyreder ve hormon tedavisine yanıt verebilir.

Azospermi Türleri Nasıl Ayırt Edilir?

Azospermi türleri, ayrıntılı öykü, testislerin ve kanalların muayenesi, meni miktarı ve özellikleri, hormon testleri, ultrason ve gerektiğinde genetik testlerin birlikte değerlendirilmesiyle ayırt edilir. Öyküde çocuklukta geçirilen kasık ameliyatları, inmemiş testis, kabakulak, epididim iltihabı, kemoterapi, vazektomi ve kas geliştirici hormon kullanımı sorgulanır. Fizik muayenede testislerin boyutu ve kıvamı değerlendirilir ve normal boyutta ve sıkı kıvamda testisler tıkanıklığa bağlı azospermiyi düşündürür. Küçük ve yumuşak testisler ise çoğunlukla üretim kaynaklı azospermiyle ilişkilidir. Muayenede sperm kanallarının her iki tarafta elle hissedilip hissedilmediği ve epididimde dolgunluk olup olmadığı dikkatle incelenir.

Meni miktarının çok az ve meninin asidik olması, boşalma kanallarının tıkanıklığını ya da sperm keselerinin doğuştan yokluğunu düşündürür. Meni miktarı az olan erkeklerde boşalmadan sonra alınan idrarda sperm aranarak menin mesaneye geri kaçıp kaçmadığı değerlendirilir. Hormon testlerinde FSH düzeyinin normal olması tıkanıklığı, yüksek olması üretim bozukluğunu, düşük olması ise beyindeki hormon eksikliğini düşündürür. Torba ultrasonu testis hacimlerini ve epididim yapısını, makattan yapılan ultrason ise prostat, sperm keseleri ve boşalma kanallarını gösterir.

Üretim bozukluğundan şüphelenilen erkeklerde genetik testler hem nedeni belirlemeye hem de sperm bulunma olasılığını değerlendirmeye yardımcı olur. Bazı erkeklerde bu değerlendirmelere rağmen türün kesin olarak ayırt edilemediği durumlarda testis dokusunun incelenmesi son ayrımı sağlar.

Azospermide Genetik İnceleme Neden Yapılır?

Azospermide genetik inceleme, azosperminin nedenini belirlemek, testisten sperm bulunma olasılığını öngörmek, çocuğa aktarılabilecek genetik riskleri ortaya koymak ve kişinin kendi sağlığı açısından önemli bilgiler elde etmek için yapılır. Üretim kaynaklı azospermisi olan erkeklerin önemli bir kısmında genetik bir neden saptanır. İlk basamakta yapılan kromozom analizi, kromozomların sayısını ve yapısını değerlendirir. Erkeklerde fazladan bir X kromozomu bulunması, küçük ve sert testislerle birlikte seyreden azosperminin en sık genetik nedenidir. Bu erkeklerde ilerleyen yıllarda testosteron eksikliği, kemik erimesi ve bazı metabolik sorunlar gelişebileceği için düzenli takip önerilir.

Y kromozomu üzerinde sperm üretiminden sorumlu genleri içeren bölgelerdeki küçük kayıplar, standart kromozom analiziyle görülemez ve ayrı bir testle araştırılır. Y kromozomunun belirli bölgelerindeki kayıplarda testiste sperm bulunma olasılığı yok denecek kadar azdır ve bu bilgi erkeği gereksiz bir ameliyattan korur. Diğer bölgelerdeki kayıplarda ise sperm bulunabilir, ancak bu kayıp tüp bebek yöntemiyle doğacak erkek çocuklara aktarılır.

Kromozomların bazı parçalarının yer değiştirmesi, eşte tekrarlayan düşüklere yol açabilir ve tüp bebek sürecinde embriyoların genetik incelenmesini gündeme getirebilir. Sperm kanalının doğuştan bulunmadığı erkeklerde kistik fibroz geni araştırılır ve kadın eş de taşıyıcıysa çocukta hastalık riski ortaya çıkar. Genetik bir değişiklik saptanan çiftlere genetik danışmanlık verilerek riskler ve seçenekler ayrıntılı olarak açıklanır.

Azospermide Sperm Bulunma İhtimali Nasıl Değerlendirilir?

Azospermide sperm bulunma ihtimali, azosperminin türü, genetik test sonuçları, testis boyutu, hormon düzeyleri, geçirilmiş hastalıklar ve varsa daha önce yapılmış testis biyopsilerinin sonuçları birlikte değerlendirilerek tahmin edilir. Tıkanıklığa bağlı azospermide testiste sperm üretimi devam ettiği için sperm bulunma ihtimali çok yüksektir. Beyindeki hormon eksikliğine bağlı azospermide hormon tedavisiyle üretimin yeniden başlaması ve hatta menide sperm görülmesi mümkündür.

Üretim kaynaklı azospermide sperm bulunma ihtimalini tek başına kesin olarak öngören bir test yoktur. FSH düzeyinin yüksek olması ve testislerin küçük olması üretimin azaldığını gösterir, ancak bu erkeklerin bir kısmında da testiste dağınık üretim odakları bulunabilir.

Y kromozomunun belirli bölgelerindeki kayıplar sperm bulunma ihtimalinin çok düşük olduğunu gösteren en güvenilir bilgilerden biridir. Fazladan X kromozomu bulunan erkeklerde de mikroskop altında yapılan aramayla bazı erkeklerde sperm elde edilebilir ve bu olasılık genç yaşta daha yüksek olabilir. Daha önce yapılmış bir testis biyopsisinde hiç sperm üreten hücre bulunmaması ile sperm üretiminin bir aşamada durduğunun ya da dağınık üretim odaklarının görülmesi farklı olasılıklara işaret eder. Kabakulak ve kemoterapi gibi sonradan gelişen nedenlere bağlı azospermide testisin bazı bölgelerinde üretim korunmuş olabilir.

Önceki bir aramada sperm bulunamamış olması, özellikle mikroskop kullanılmadan yapılmışsa, sonraki bir aramada sperm bulunamayacağı anlamına gelmez. Tüm bu bilgiler çiftle açıkça paylaşılır ve ameliyat kararı gerçekçi beklentilerle birlikte verilir.

Azospermi Nasıl Teşhis Edilir?

Azospermi, en az iki ayrı sperm testinde santrifüj sonrası yapılan incelemede hiç sperm görülmemesiyle teşhis edilir ve ardından nedenini belirlemek için muayene, hormon testleri, ultrason ve genetik testlerle kapsamlı bir değerlendirme yapılır. İlk sperm testinde sperm görülmemesi durumunda test, hekimin önerdiği cinsel perhiz süresine uyularak belirli bir süre sonra tekrarlanır. İkinci testte de sperm bulunmazsa azospermi tanısı kesinleşir.

Sperm testinde meni miktarı, meninin asitlik derecesi ve meni sıvısının diğer özellikleri de değerlendirilir. Hekim, çiftin ne kadar süredir çocuk sahibi olmaya çalıştığını, erkeğin daha önce çocuğu olup olmadığını ve geçirilmiş hastalıkları ayrıntılı olarak sorgular.

Kullanılan ilaçlar, kas geliştirici hormonlar ve iş ortamındaki kimyasal maruziyetler de değerlendirmenin bir parçasıdır. Fizik muayenede testislerin boyutu ve kıvamı, epididimler, sperm kanallarının varlığı, varikosel ve vücut kıllanması incelenir. Hormon testleri azosperminin beyindeki hormon eksikliğinden mi, testisteki üretim bozukluğundan mı yoksa tıkanıklıktan mı kaynaklandığını ayırt etmeye yardımcı olur. Ultrason incelemeleri testisleri, epididimleri, prostatı ve sperm keselerini değerlendirir.

Üretim bozukluğu düşünülen erkeklerde genetik testler yapılır ve tüm bu bilgiler bir araya getirilerek azosperminin türü ve en uygun tedavi yolu belirlenir. Değerlendirme sürecinde kadın eşin de kadın hastalıkları uzmanı tarafından eş zamanlı olarak incelenmesi, tedavi planının çift olarak yapılmasını sağlar.

Azospermide Hangi Testler İstenir?

Azospermide tekrarlanan sperm testleri, hormon testleri, boşalma sonrası idrar analizi, torba ve makattan ultrason, genetik testler ve gerektiğinde meni biyokimyasal incelemesi istenir. Sperm testi, azospermi tanısının temelini oluşturur ve menide sperm bulunmadığının kesinleşmesi için santrifüj yöntemiyle en az iki kez yapılır. Hormon testlerinde FSH, LH, testosteron ve prolaktin düzeyleri ölçülür ve bu değerler azosperminin türünü ayırt etmede yol gösterir.

Kilo fazlalığı olan erkeklerde kadınlık hormonu düzeyi de değerlendirilebilir. Meni miktarı az olan erkeklerde boşalma sonrası idrar analizi yapılarak menin mesaneye geri kaçıp kaçmadığı araştırılır ve idrarda sperm bulunması geriye boşalma tanısını koydurur.

Torba ultrasonu, testis hacimlerini, testis dokusunun yapısını, epididimdeki genişlemeyi ve varikoseli gösterir. Makattan yapılan ultrason, meni miktarı az olan erkeklerde prostat, sperm keseleri ve boşalma kanallarındaki tıkanıklık ya da kistleri değerlendirir. Kromozom analizi, üretim kaynaklı azospermi düşünülen erkeklerde ilk yapılan genetik testtir. Y kromozomu küçük kayıplarına yönelik test, sperm bulunma olasılığını değerlendirmek ve çocuğa aktarılabilecek riski belirlemek için yapılır.

Sperm kanalının doğuştan bulunmadığı erkeklerde kistik fibroz genine yönelik test istenir. Meni sıvısında fruktoz gibi maddelerin ölçülmesi, sperm keselerinin ve boşalma kanallarının durumu hakkında ek bilgi verebilir ve hangi testlerin isteneceği muayene bulgularına göre kişiye özel olarak belirlenir.

Azospermi Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Azospermi tedavi seçenekleri, azosperminin türüne göre hormon tedavisi, altta yatan nedenlerin düzeltilmesi, tıkalı kanalların mikroskop altında onarılması ve epididimden ya da testisten sperm elde edilerek tüp bebek yönteminde kullanılmasından oluşur. Beyindeki hormon eksikliğine bağlı azospermide testisleri uyaran hormon enjeksiyonları birkaç ay boyunca uygulanır ve birçok erkekte sperm üretimi yeniden başlayarak menide sperm görülebilir. Kas geliştirici hormon ya da testosteron kullanan erkeklerde bu ürünlerin bırakılması ve gerekirse hormon tedavisiyle üretimin toparlanması sağlanabilir. Prolaktin yüksekliği olan erkeklerde bu hormonu düşüren ilaçlar kullanılır.

İleri derecede varikoseli olan bazı üretim kaynaklı azospermili erkeklerde varikosel onarımından sonra menide az sayıda sperm görülebilir. Tıkanıklığa bağlı azospermide tıkanıklığın yerine göre epididim ile sperm kanalı mikroskop altında yeniden birleştirilebilir ya da vazektomi geri döndürülebilir. Boşalma kanallarında tıkanıklık olan erkeklerde bu kanallar kapalı yöntemle açılabilir. Menin mesaneye geri kaçtığı erkeklerde ilaç tedavisi uygulanabilir ya da boşalmadan sonra idrardan spermler elde edilebilir. Kanal onarımının uygun olmadığı tıkanıklıklarda spermler epididimden ya da testisten ince bir iğneyle veya küçük bir kesiyle kolaylıkla elde edilir.

Üretim kaynaklı azospermide testisteki dağınık sperm üretim odaklarının ameliyat mikroskobu altında seçilerek arandığı Mikro-TESE yöntemi, sperm bulma olasılığını artırırken testis dokusuna verilen zararı en aza indirir. Elde edilen spermler, her yumurtaya tek bir spermin enjekte edildiği tüp bebek yönteminde kullanılır ve fazla spermler dondurularak sonraki denemeler için saklanabilir. Ameliyatın kadın eşin yumurta toplama işlemiyle aynı gün ya da öncesinde yapılması çiftin durumuna göre planlanır. Sperm elde edilemeyen erkeklerde hormon düzeylerinin iyileştirilmesinin ardından yeniden deneme yapılıp yapılmayacağı ve diğer seçenekler çiftle birlikte ayrıntılı olarak değerlendirilir.