Hormon Testleri (FSH, LH ve Prolaktin Ölçümü)

Hormon testlerini hastalarıma FSH, LH ve prolaktinin görevi, test öncesi dikkat edilecekler, stresin etkisi ve sonuçların birlikte yorumlanmasıyla anlattım.

Hormon testleri, erkeklerde sperm üretimini ve testosteron salgısını yöneten beyin kaynaklı hormonların kandaki düzeylerinin ölçüldüğü ve kısırlık, testosteron düşüklüğü ve cinsel işlev sorunlarının nedenini anlamaya yardımcı olan kan testleridir. Bu testlerin en sık istenenleri, sperm üretimini uyaran FSH, testosteron üretimini uyaran LH ve yüksekliği bu sistemi baskılayabilen prolaktindir. Bu hormonlar birbirine bağlı bir zincirin parçaları olduğu için sonuçları tek tek değil, testosteron ve sperm testi gibi diğer bulgularla birlikte yorumlanır.

Bu yazıda FSH, LH ve prolaktin testlerinin ne olduğunu, hangi durumlarda istendiğini, testlerin nasıl yapıldığını, öncesinde nelere dikkat edilmesi gerektiğini, stresin prolaktine etkisini, hormonların neden birlikte değerlendirildiğini, sonucun ne anlattığını ve sonrasında hangi tetkiklerin gündeme geldiğini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

FSH Testi Nedir?

FSH testi, beyindeki hipofiz bezinden salgılanan ve erkeklerde testislerde sperm üretimini başlatıp sürdüren folikül uyarıcı hormonun kandaki düzeyinin ölçüldüğü bir testtir. Hipofiz bezi, beynin tabanında yer alan ve vücuttaki pek çok hormon bezini yöneten küçük bir bezdir. Hipofiz bezinin salgıladığı FSH, kan yoluyla testislere ulaşır. Testislerde sperm üreten kanalcıkların içindeki destek hücrelerini uyararak spermlerin gelişmesini sağlar. Testisler, sperm üretimi yeterli olduğunda hipofize geri bildirim gönderen bir hormon salgılar. Bu geri bildirim sayesinde FSH salgısı dengede tutulur.

Testislerde sperm üretimi bozulduğunda geri bildirim hormonu azalır ve hipofiz, testisleri daha fazla uyarmak için FSH salgısını artırır. Bu nedenle FSH düzeyinin yüksek bulunması, testislerin sperm üretme kapasitesinde bir sorun olduğunu düşündürür. FSH düzeyinin düşük bulunması ise testisleri uyaran beyin merkezlerinde, yani hipofiz ya da hipotalamusta bir sorun olabileceğini gösterir. Menide hiç sperm bulunmayan erkeklerde FSH düzeyinin normal olması, sperm üretiminin sürdüğünü ancak kanallarda bir tıkanıklık bulunabileceğini düşündürür.

FSH testi, erkek kısırlığı araştırmasının temel hormon testlerinden biridir. Test sonucu tek başına tanı koydurmaz ve sperm testi, testis muayenesi ve diğer hormon testleriyle birlikte değerlendirilir.

LH Testi Nedir?

LH testi, hipofiz bezinden salgılanan ve erkeklerde testislerdeki özel hücreleri uyararak testosteron üretimini sağlayan luteinize edici hormonun kandaki düzeyinin ölçüldüğü bir testtir. LH, kan yoluyla testislere ulaşarak sperm üreten kanalcıkların arasındaki ara hücreleri uyarır. Bu hücreler, LH'nin etkisiyle testosteron üretir. Üretilen testosteron hem vücuttaki pek çok dokuda etkisini gösterir hem de testis içinde sperm üretimini destekler. Kandaki testosteron düzeyi yeterli olduğunda hipofiz bezine geri bildirim gider ve LH salgısı dengelenir. Testisler yeterli testosteron üretemediğinde bu geri bildirim azalır ve hipofiz LH salgısını artırır.

Bu nedenle düşük testosteron ile birlikte yüksek LH bulunması, sorunun testislerden kaynaklandığını gösterir. Düşük testosteron ile birlikte düşük ya da normal LH bulunması ise sorunun hipofiz bezinden ya da hipotalamustan kaynaklandığını düşündürür. Dışarıdan testosteron ya da kas geliştirici hormon kullanan erkeklerde kandaki yüksek hormon düzeyi hipofizi baskılar ve LH düzeyi belirgin şekilde düşer. LH düzeyi, testosteron testiyle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır.

Bu nedenle LH testi çoğu zaman testosteron ve FSH ile aynı kan örneğinden çalışılır. LH testinin sonucu, testosteron düşüklüğünün nedenine yönelik tedavi seçiminde önemli rol oynar.

Prolaktin Testi Nedir?

Prolaktin testi, hipofiz bezinden salgılanan ve kadınlarda süt yapımını sağlayan, erkeklerde ise yüksek düzeylerde testosteron üretimini ve cinsel işlevleri olumsuz etkileyebilen prolaktin hormonunun kandaki düzeyinin ölçüldüğü bir testtir. Prolaktin, erkeklerde de düşük düzeylerde salgılanır ve bağışıklık sistemi ile üreme sistemi üzerinde çeşitli etkileri bulunur. Prolaktin düzeyi yükseldiğinde, beyindeki hipotalamustan salgılanan ve hipofizi uyaran hormonun salgısı baskılanır. Bu baskılanma sonucunda LH ve FSH salgısı azalır ve testislerde testosteron ile sperm üretimi düşer. Prolaktin yüksekliği olan erkeklerde cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ve kısırlık görülebilir.

Bazı erkeklerde meme dokusunda büyüme ve nadiren memeden süt gelmesi de ortaya çıkabilir. Prolaktin yüksekliğinin önemli nedenlerinden biri, hipofiz bezinde prolaktin salgılayan iyi huylu tümörlerdir. Bazı psikiyatri ilaçları, bulantı ve mide ilaçları da prolaktin düzeyini yükseltebilir. Tiroit bezinin az çalışması ile böbrek ve karaciğer yetmezliği de prolaktin yüksekliğine yol açabilir. Stres, yetersiz uyku ve yoğun egzersiz gibi günlük durumlar prolaktin düzeyini geçici olarak artırabilir.

Prolaktin düzeyinin düşük bulunması da bazı çalışmalarda cinsel işlev sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir. Prolaktin testi, testosteron düşüklüğü ve cinsel işlev sorunlarının araştırılmasında FSH, LH ve testosteron ile birlikte değerlendirilir.

FSH, LH ve Prolaktin Hangi Durumlarda İstenir?

FSH, LH ve prolaktin, başta erkek kısırlığı ve sperm sayısı düşüklüğü olmak üzere testosteron düşüklüğü, cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu, küçük testis, meme büyümesi, gecikmiş ergenlik ve hipofiz bezi hastalığından şüphelenilen durumlarda istenir. Sperm testinde sperm sayısı belirgin şekilde düşük bulunan ya da menide hiç sperm görülmeyen erkeklerde FSH ve LH, sorunun testislerden mi yoksa beyinden mi kaynaklandığını anlamak için ölçülür. Testosteron düzeyi düşük bulunan erkeklerde düşüklüğün nedenini belirlemek için LH ve FSH birlikte değerlendirilir.

Cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu olan erkeklerde testosteronla birlikte prolaktin düzeyine de bakılabilir. Boşalma sorunlarının değerlendirilmesinde de hormon testlerinden yararlanılabilir. Erken boşalma yaşayan bazı erkeklerde, altta yatan hormonal bir etken olup olmadığını araştırmak için prolaktin ve tiroit hormonları değerlendirilebilir. Muayenede testisleri küçük bulunan erkeklerde testis işlevini değerlendirmek için FSH ve LH ölçülür. Meme dokusunda büyüme fark edilen erkeklerde prolaktin ve diğer hormonların durumu araştırılır. Ergenliği gecikmiş gençlerde hipofiz ve testis işlevlerinin değerlendirilmesi için bu testler istenir.

Baş ağrısı ve görme alanında daralma gibi yakınmalarla birlikte hormon bozukluğu bulunan kişilerde hipofiz bezi hastalığı açısından prolaktin ölçülür. Kas geliştirmek amacıyla hormon kullanan ya da kullanmayı bırakan erkeklerde hormon sisteminin durumu bu testlerle değerlendirilir. Testosteron tedavisi planlanan erkeklerde tedavi öncesinde düşüklüğün nedenini belirlemek için FSH, LH ve prolaktin ölçülür. Testisten sperm elde etme ameliyatı planlanan erkeklerde de hormon düzeyleri ameliyat öncesi değerlendirmenin bir parçasıdır.

Hormon Testleri Nasıl Yapılır?

Hormon testleri, sabah saatlerinde ve tercihen aç karnına, kişi bir süre oturup dinlendikten sonra koldaki bir toplardamardan alınan kan örneğinde FSH, LH ve prolaktin düzeylerinin laboratuvarda otomatik cihazlarla ölçülmesiyle yapılır. Hormon testleri çoğunlukla testosteron testiyle aynı kan örneğinden çalışıldığı için kan örneğinin sabah saatlerinde alınması önerilir. Kan alınmadan önce kişinin birkaç dakika sakin bir şekilde oturup dinlenmesi, strese bağlı hormon değişikliklerini azaltır. Kan alınacak bölge antiseptik bir solüsyonla temizlenir ve kolun üst kısmına lastik bir bant bağlanır.

Toplardamara ince bir iğne yerleştirilerek kan örneği tüpe alınır. İşlem birkaç dakika sürer ve çoğu kişi yalnızca iğne batarken kısa süreli bir acı hisseder. İğne çıkarıldıktan sonra kan alınan yere bir süre bastırılarak morarma önlenir. Alınan kan örneği laboratuvarda işlenerek serum kısmı ayrılır. FSH, LH ve prolaktin düzeyleri bu serum örneğinde otomatik cihazlarla ölçülür. Aynı örnekten testosteron, östradiol ve tiroit hormonları gibi diğer testler de çalışılabilir.

Prolaktin yüksek bulunduğunda laboratuvar, bazı durumlarda prolaktinin etkisiz büyük moleküler biçimlerinin varlığını araştırmak için ek bir inceleme yapabilir. Sonuçlar çoğu laboratuvarda aynı gün ya da ertesi gün çıkar. Kan örneğinin alındığı saat ve kişinin açlık durumu, sonucun doğru yorumlanması için laboratuvara bildirilmelidir.

Hormon Testleri Öncesi Nelere Dikkat Edilmelidir?

Hormon testleri öncesinde testin sabah saatlerinde ve aç karnına verilmesine, önceki gece yeterli uyku alınmasına, testten önce yoğun egzersiz, cinsel ilişki ve meme ucu uyarımından kaçınılmasına, kullanılan tüm ilaçların bildirilmesine ve akut bir hastalık döneminde test yapılmamasına dikkat edilmelidir. Hormon testleri çoğunlukla testosteronla birlikte istendiği için testosteron düzeyinin en yüksek olduğu sabah saatlerinde kan verilmesi önerilir. Gece boyunca aç kalındıktan sonra sabah kahvaltı yapılmadan kan verilmesi, sonuçların daha tutarlı olmasını sağlar. Yetersiz uyku ve gece nöbetleri hem testosteron hem de prolaktin düzeyini etkileyebilir.

Testten önceki gün yoğun egzersiz yapılması prolaktin düzeyini geçici olarak yükseltebilir. Cinsel ilişki ve meme ucunun uyarılması da prolaktin düzeyinde geçici artışa neden olabilir. Kan alma işleminden önce birkaç dakika oturup dinlenmek, strese bağlı prolaktin artışını azaltır. Psikiyatri ilaçları, bulantı ve mide ilaçları gibi prolaktini yükseltebilen ilaçlar mutlaka hekime bildirilmelidir. Testosteron, kas geliştirici hormonlar ve kısırlık tedavisinde kullanılan hormon ilaçları FSH ve LH düzeylerini doğrudan etkiler.

Kullanılan ilaçlar hekim önerisi olmadan test için kesilmemelidir. Ateşli hastalık, ciddi enfeksiyon ya da ameliyat sonrası dönemde hormon düzeyleri geçici olarak değişebileceği için test iyileşme sonrasına ertelenmelidir.

Tiroit hastalığı, böbrek ve karaciğer hastalıkları gibi sonuçları etkileyebilecek durumlar da hekimle paylaşılmalıdır. Bu hazırlık kurallarına uyulması, gereksiz tekrarların ve yanlış yorumların önlenmesine yardımcı olur.

Stres Prolaktin Sonucunu Etkiler mi?

Stres prolaktin sonucunu etkiler, çünkü prolaktin vücudun strese verdiği yanıtın bir parçası olarak salgılanan hormonlardan biridir ve kan alma sırasındaki kaygı, iğne korkusu, yorgunluk ya da uyku yoksunluğu prolaktin düzeyini geçici olarak yükseltebilir. Vücut fiziksel ya da ruhsal bir stresle karşılaştığında hipofiz bezinden salgılanan bazı hormonların düzeyi artar. Prolaktin bu hormonlardan biridir ve strese karşı oldukça duyarlıdır. Kan alma işlemi öncesinde yaşanan kaygı ya da iğne korkusu bile prolaktin düzeyinde kısa süreli bir artışa yol açabilir.

Laboratuvara aceleyle gelmek, uzun süre ayakta beklemek ya da yoğun bir iş temposu da benzer etkiler yapabilir. Yetersiz uyku, gece nöbetleri ve yoğun fiziksel egzersiz de prolaktin düzeyini geçici olarak yükseltebilir. Bu nedenle prolaktin testinde saptanan hafif yükseklikler, her zaman bir hastalığı göstermez. Hafif yükseklik saptandığında test genellikle sakin bir ortamda, kişi bir süre dinlendikten sonra tekrarlanır. Bazı merkezlerde tekrar testi sırasında damar yolu açılıp bir süre beklendikten sonra kan alınarak strese bağlı artış en aza indirilir.

Tekrarlanan testte normal değer elde edilmesi, ilk sonucun strese bağlı olduğunu düşündürür. Tekrarlanan testlerde de yüksek bulunan ya da belirgin şekilde yüksek olan prolaktin düzeyi ise altta yatan bir nedenin araştırılmasını gerektirir. Bu durumda kullanılan ilaçlar gözden geçirilir, tiroit hormonları ölçülür ve gerekli görülürse hipofiz bezi görüntülenir. Testin sakin ve dinlenmiş bir şekilde yapılması, gereksiz görüntüleme ve tedavilerin önlenmesi açısından önemlidir.

Hormon Testleri Neden Birlikte Değerlendirilir?

Hormon testleri birlikte değerlendirilir, çünkü beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezi ile testisler birbirini sürekli uyaran ve geri bildirimle dengeleyen bir zincir oluşturur ve bu zincirdeki bir hormonun düzeyi ancak diğer hormonların düzeyleriyle birlikte bakıldığında anlam kazanır. Hipotalamus, hipofiz bezini uyaran bir hormon salgılar. Hipofiz bezi bu uyarıyla FSH ve LH salgılar. FSH testislerde sperm üretimini, LH ise testosteron üretimini uyarır. Testislerden salgılanan testosteron ve diğer hormonlar, beyne geri bildirim göndererek FSH ve LH salgısını dengeler.

Bu nedenle yalnızca testosteron düzeyinin düşük bulunması, sorunun zincirin hangi halkasında olduğunu göstermez. Düşük testosteronla birlikte LH düzeyinin yüksek olması testis kaynaklı, düşük ya da normal olması ise beyin kaynaklı bir sorunu düşündürür. Benzer şekilde yüksek FSH düzeyi, sperm testi ve testis boyutuyla birlikte değerlendirildiğinde sperm üretim bozukluğunun derecesi hakkında bilgi verir. Prolaktin yüksekliği, FSH, LH ve testosteron düşüklüğünün altta yatan nedeni olabileceği için bu hormonlarla birlikte yorumlanır. Kilo fazlalığı olan erkeklerde testosteronun kadınlık hormonuna dönüşmesi nedeniyle östradiol düzeyi de değerlendirmeye eklenebilir.

Tiroit hormonlarındaki bozukluklar da prolaktin ve testosteron düzeylerini etkileyebilir. Dışarıdan hormon kullanımında testosteron yüksek, FSH ve LH ise baskılanmış olarak bulunur ve bu tablo ancak birlikte bakıldığında anlaşılır. Hormonların birlikte değerlendirilmesi, doğru tanının konulmasını ve nedene yönelik doğru tedavinin seçilmesini sağlar.

Hormon Testleri Sonucu Ne Anlatır?

Hormon testleri sonucu, FSH, LH ve prolaktin düzeylerinin testosteron ve sperm testi bulgularıyla birlikte değerlendirilmesiyle, kısırlık ya da testosteron düşüklüğünün testislerden mi, beyindeki hipofiz ve hipotalamustan mı, yoksa prolaktin yüksekliği ya da dışarıdan hormon kullanımı gibi başka nedenlerden mi kaynaklandığını anlatır. Yüksek FSH ve LH ile birlikte düşük testosteron bulunması, testislerin hormon ve sperm üretme kapasitesinin azaldığını gösterir.

Bu tablo, testis hasarı, geçirilmiş testis iltihabı, inmemiş testis öyküsü ya da kalıtsal nedenlerle ilişkili olabilir. Düşük ya da normal FSH ve LH ile birlikte düşük testosteron bulunması, hipofiz ya da hipotalamus kaynaklı bir sorunu düşündürür.

Bu erkeklerde prolaktin, diğer hipofiz hormonları ve gerekirse hipofiz görüntülemesi değerlendirilir. Menide hiç sperm bulunmayan bir erkekte FSH düzeyinin normal olması ve testislerin normal boyutta olması, kanallarda tıkanıklık olasılığını artırır. Aynı durumda FSH düzeyinin belirgin şekilde yüksek olması ve testislerin küçük olması ise sperm üretim bozukluğunu düşündürür. Baskılanmış FSH ve LH ile birlikte yüksek testosteron bulunması, çoğunlukla dışarıdan testosteron ya da kas geliştirici hormon kullanımına işaret eder. Prolaktin yüksekliği, tekrarlanan testle doğrulandıktan sonra nedeninin araştırılmasını gerektirir.

Hormon düzeylerinin normal bulunması, kısırlık ya da cinsel işlev sorunlarının başka nedenlere bağlı olabileceğini gösterir. Sonuçlar laboratuvarların kullandığı yöntemlere göre küçük farklılıklar gösterebilir ve referans aralıkları laboratuvardan laboratuvara değişebilir. Hormon testleri sonucu tek başına tanı koydurmaz ve kişinin öyküsü, muayene bulguları ve diğer testlerle birlikte ürolog tarafından yorumlanır.

Hormon Testleri Sonrası Hangi Tetkikler Gündeme Gelir?

Hormon testleri sonrası, sonuca göre testosteron ölçümünün tekrarlanması, sperm testi, testis ultrasonu, kromozom ve genetik incelemeler, hipofiz bezi görüntülemesi, tiroit ve diğer hormon testleri ile sperm elde etme ya da hormon tedavisine yönelik planlama gündeme gelir. Testosteron düşüklüğünün doğrulanması için testosteron testi sabah saatlerinde ve aç karnına farklı bir günde tekrarlanır. Sperm testi yapılmamışsa, hormon bozukluğunun sperm üretimine etkisini değerlendirmek için sperm testi istenir. Testis boyutunu, yapısını ve varikosel varlığını değerlendirmek için testis ultrasonu yapılabilir.

Yüksek FSH ile birlikte sperm sayısı çok düşük ya da menide hiç sperm bulunmayan erkeklerde kromozom analizi ve Y kromozomundaki küçük eksiklikleri araştıran genetik testler yapılır. Bu genetik testler, testisten sperm elde edilme olasılığı ve çocuklara geçebilecek kalıtsal durumlar hakkında önemli bilgi sağlar. Sperm üretim bozukluğuna bağlı spermsizlik saptanan erkeklerde testisten mikroskop altında sperm arama yöntemi olan Mikro-TESE planlanabilir. Hipofiz kaynaklı hormon eksikliği ya da belirgin prolaktin yüksekliği saptanan erkeklerde hipofiz bezinin manyetik rezonans görüntülemesi yapılır.

Büyük hipofiz tümörü saptanan kişilerde görme alanı muayenesi ve diğer hipofiz hormonlarının değerlendirilmesi için ilgili uzmanlarla birlikte çalışılır. Prolaktin yüksekliğinde tiroit hormonları, böbrek ve karaciğer işlevleri de değerlendirilir. Kilo fazlalığı olan erkeklerde östradiol düzeyi ölçülerek testosteron ile östradiol dengesi incelenir. Hipofiz kaynaklı hormon eksikliği olan ve çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde testisleri uyaran hormon tedavileri planlanabilir.

Prolaktin yüksekliğine bağlı sorunlarda prolaktini düşüren ilaç tedavisi ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirilir. Hangi tetkiklerin yapılacağı, hormon testleri sonucu, kişinin yakınmaları, çocuk sahibi olma isteği ve muayene bulguları birlikte değerlendirilerek ürolog tarafından belirlenir.