İdrar Kanalı Filmi (Üretrografi)

İdrar kanalı filmi istediğim hastalarım için filmin nasıl çekildiğini, nasıl hazırlanılacağını ve sonucun darlık ile reflü hakkında ne anlattığını açıkladım.

İdrar kanalı filmi, idrar kanalının ve mesanenin röntgende görünür hâle gelen özel bir sıvıyla doldurularak görüntülendiği bir incelemedir. İdrar kanalı darlığının yerini ve uzunluğunu göstermek, idrar kanalı yaralanmalarını değerlendirmek ve çocuklarda idrarın mesaneden böbreklere geri kaçıp kaçmadığını anlamak için sıklıkla kullanılır. İnceleme çoğunlukla hem idrar kanalının ucundan sıvı verilerek hem de mesane doluyken idrar yapma sırasında görüntü alınarak iki aşamada yapılır.

Bu yazıda idrar kanalı filminin hangi hastalıklarda istendiğini, nasıl çekildiğini, hazırlık sürecini, darlığın yerinin nasıl belirlendiğini, sonucun ne anlattığını ve incelemenin risklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

İdrar Kanalı Filmi Nedir?

İdrar kanalı filmi, röntgen ışınlarını geçirmeyen kontrast madde adı verilen özel bir sıvının idrar kanalına ve mesaneye verilmesiyle bu yapıların anlık röntgen görüntüleriyle incelenmesidir. Mesane ve idrar kanalını birlikte gösteren bu inceleme, tıp dilinde sistoüretrografi olarak adlandırılır. Normal bir röntgen filminde idrar kanalı ve mesane görünmez, çünkü bu yapılar ışını çevre dokulardan farklı tutmaz. Kontrast madde bu yapıları doldurduğunda kanalın ve mesanenin şekli, genişliği ve iç yüzeyi röntgen ekranında net olarak izlenebilir.

İnceleme, röntgen görüntülerinin anlık olarak izlenebildiği özel bir cihazla yapılır. Bu sayede kontrast maddenin kanal boyunca nasıl ilerlediği hareketli olarak takip edilebilir.

İdrar kanalı filmi, amaca göre birbirini tamamlayan iki bölümden oluşur. Birinci bölümde kontrast madde idrar kanalının ucundan geriye doğru verilir ve özellikle penis içindeki ve penis kökündeki ön kanal bölümü görüntülenir. İkinci bölümde mesane kontrast maddeyle doldurulur ve kişi idrar yaparken görüntüler alınır. Bu işeme filmi, prostatın içinden geçen arka kanal bölümünü, mesane boynunu ve idrarın mesaneden böbreklere geri kaçıp kaçmadığını gösterir.

Erkeklerde idrar kanalı darlığının değerlendirilmesinde çoğu zaman her iki bölüm birlikte yapılır. Çocuklarda ise inceleme çoğunlukla işeme filmi şeklinde uygulanır. Hangi bölümlerin yapılacağına, araştırılan soruna göre hekim karar verir.

İdrar Kanalı Filmi Hangi Hastalıklarda İstenir?

İdrar kanalı filmi en sık idrar kanalı darlığı olan ya da darlıktan şüphelenilen erkeklerde istenir. Bu inceleme darlığın var olup olmadığını, yerini, uzunluğunu ve kaç noktada bulunduğunu göstererek tedavi yönteminin seçilmesine yol gösterir. Darlık nedeniyle kapalı yöntemle kesi ya da onarım ameliyatı yapılmış hastalarda, tedavi sonrasında kanalın durumunu değerlendirmek için de kullanılır. Trafik kazası, yüksekten düşme ya da leğen kemiği kırığı sonrasında idrar kanalı ucundan kan gelen ya da idrar yapamayan hastalarda kanal yaralanmasının varlığını ve derecesini gösterir.

İdrar kanalında cep şeklinde genişlemeler ve idrar kanalı ile çevre organlar arasında anormal bağlantılar da bu incelemeyle ortaya konabilir. Mesane çıkımında tıkanıklığı olan ve nedeni araştırılan hastalarda da mesane boynu ve arka kanal değerlendirilebilir.

İncelemede elde edilen görüntüler, üretra darlığı saptanan hastalarda tedavi seçeneklerinin karşılaştırılmasına da yardımcı olur. Tekrarlayan ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren ya da ultrasonda böbreklerinde genişleme saptanan çocuklarda bu inceleme önemli bir yer tutar. Erkek bebeklerde idrar kanalının arka bölümünde bulunan doğuştan kapakçıklar da işeme filmiyle gösterilir. Sinir sistemi hastalığına bağlı mesane sorunu olan hastalarda mesanenin şekli, mesane duvarındaki cepler ve reflü varlığı değerlendirilebilir.

Bazı hastalarda mesane yaralanmaları ya da mesane ameliyatları sonrası sızıntı olup olmadığını görmek için de mesane filmi çekilir. Kadınlarda ise idrar kanalı cepleri ve idrar yapma sırasında mesane boynunun durumu araştırılırken kullanılabilir. İncelemenin gerekliliği, hastanın şikâyetleri ve diğer testlerin sonuçlarına göre belirlenir.

İdrar Kanalı Filminde İşeme Sırasında Neden Görüntü Alınır?

İdrar kanalı filminde işeme sırasında görüntü alınır, çünkü idrar kanalının arka bölümü ve mesane boynu ancak idrar yapılırken tam olarak açılır ve kontrast maddeyle dolar. Kontrast madde idrar kanalının ucundan verildiğinde, idrar tutma kası kasılı durumda olduğu için bu kasın gerisindeki arka kanala yeterince geçemez. Bu nedenle yalnızca geriye doğru çekilen filmde arka kanal ve prostatın içinden geçen bölüm çoğu zaman net görüntülenemez. İdrar yapma sırasında ise idrar tutma kası ve mesane boynu gevşer, arka kanal genişler ve kontrast maddeyle dolarak görünür hâle gelir.

Bu sayede arka kanaldaki darlıklar, mesane boynu sorunları ve erkek çocuklardaki doğuştan kapakçıklar işeme filminde ortaya çıkar. Ön kanal darlıklarında ise işeme filmi, darlığın üst sınırını göstererek darlığın gerçek uzunluğunun belirlenmesine yardımcı olur.

İdrar kanalı filminde işeme sırasında görüntü alınmasının bir diğer önemli nedeni, idrarın böbreklere geri kaçışının çoğunlukla bu sırada ortaya çıkmasıdır. İdrar yapma sırasında mesane kasıldığı için mesane içindeki basınç yükselir. Mesaneden böbreklere giden kanalların mesaneye giriş yerindeki kapak mekanizması yetersizse, bu basınç artışıyla idrar böbreklere doğru geri kaçar. Bazı çocuklarda geri kaçış yalnızca mesane dolarken değil, sadece idrar yapma sırasında görülür.

Bu nedenle mesane doluyken alınan görüntülerle yetinilmesi, geri kaçışın gözden kaçmasına yol açabilir. İdrar yapma bittikten sonra alınan görüntüler de mesanede ne kadar kontrast madde kaldığını ve mesanenin ne ölçüde boşalabildiğini gösterir. Tüm bu bilgiler, incelemenin iki aşamalı olarak yapılmasının önemini ortaya koyar.

İdrar Kanalı Filmi Nasıl Çekilir?

İdrar kanalı filmi, röntgen görüntülerinin anlık olarak izlenebildiği özel bir masada, kontrast maddenin idrar kanalına ve mesaneye verilmesiyle çekilir. Geriye doğru çekilen filmde erkek hasta masaya hafifçe yan dönmüş ve eğik bir pozisyonda yatırılır. Bu pozisyon, idrar kanalının tüm uzunluğunun üst üste binmeden görüntülenmesini sağlar. Penis ucu temizlendikten sonra idrar kanalının girişine uyuşturucu ve kayganlaştırıcı bir jel uygulanır.

İdrar kanalının ucuna yalnızca birkaç santim ilerletilen ince bir sonda ya da özel bir başlık yerleştirilir. Kontrast madde yavaşça verilirken idrar kanalının dolumu ekranda izlenir ve görüntüler kaydedilir.

İdrar kanalı filminin işeme bölümünde ise önce mesane kontrast maddeyle doldurulur. Bu amaçla idrar kanalından mesaneye ince bir sonda yerleştirilir ve kontrast madde yavaş yavaş mesaneye verilir. Kasık üstünden mesaneye yerleştirilmiş bir sondası olan hastalarda mesane bu sonda aracılığıyla da doldurulabilir. Mesane dolduğunda ve kişi idrar yapma ihtiyacı hissettiğinde sonda çıkarılır. Hastadan masada ya da ayakta, uygun bir kap içine idrar yapması istenir ve idrar yapma sırasında görüntüler alınır.

İdrar yapma tamamlandıktan sonra mesanede kalan kontrast maddeyi göstermek için son bir görüntü alınır. Çocuklarda inceleme sırtüstü yatar pozisyonda yapılır ve bazen mesanenin birkaç kez doldurulup boşaltılması gerekebilir.

İdrar Kanalı Filmi Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

İdrar kanalı filmi öncesi hazırlık basittir ve çoğu hastada aç kalmak gerekmez. İnceleme öncesinde en önemli koşul, aktif bir idrar yolu enfeksiyonunun bulunmamasıdır. Bu nedenle hekim, incelemeden birkaç gün önce idrar tahlili ya da idrar kültürü isteyebilir. Enfeksiyon saptanırsa önce tedavi edilir ve inceleme enfeksiyon düzeldikten sonraya ertelenir. Daha önce kontrast madde ile yapılan bir incelemede alerjik tepki gelişmiş olan hastaların bu durumu mutlaka önceden bildirmesi gerekir. Doğurganlık çağındaki kadınlarda gebelik olasılığı sorgulanır, çünkü inceleme röntgen ışını içerir.

İdrar kanalı filmi öncesi hazırlıkta bazı ek noktalara da dikkat edilir. İşeme filmi yapılacak hastaların mesaneleri inceleme sırasında doldurulacağı için merkeze mesaneleri boş olarak gelmeleri yeterlidir. Kasık üstünden sonda kullanan hastaların bu durumu önceden bildirmesi, incelemenin planlanmasını kolaylaştırır. Yakın zamanda idrar kanalı ameliyatı geçiren hastalarda incelemenin zamanlaması hekim tarafından belirlenir. Çocuklarda enfeksiyon riskini azaltmak amacıyla hekim önerisiyle inceleme öncesinde ve sonrasında kısa süreli koruyucu antibiyotik verilebilir.

Çocuğa incelemenin aşamalarının yaşına uygun bir dille anlatılması ve ailenin yanında bulunması, çocuğun daha rahat olmasına yardımcı olur. Bazı çocuklarda hekim gerekli görürse hafif bir sakinleştirici de kullanılabilir.

İdrar Kanalı Filminde Sonda Takılır mı?

İdrar kanalı filminde, incelemenin hangi bölümünün yapılacağına göre farklı şekillerde sonda kullanılır. Geriye doğru çekilen filmde, idrar kanalının yalnızca giriş bölümüne birkaç santim ilerletilen ince bir sonda ya da idrar kanalının ucuna yerleştirilen özel bir başlık kullanılır. Bu sonda mesaneye kadar ilerletilmez ve yalnızca kontrast maddenin idrar kanalına verilmesini sağlar. Sonda yerleştirilmeden önce uyuşturucu ve kayganlaştırıcı jel uygulandığı için işlem genellikle kısa süreli bir basınç hissi dışında rahatsızlık vermez. Kontrast madde verilirken idrar kanalında dolgunluk ve hafif yanma hissedilebilir. Görüntüler alındıktan sonra sonda hemen çıkarılır.

İdrar kanalı filminin işeme bölümünde ise mesanenin doldurulabilmesi için ince ve yumuşak bir sonda idrar kanalından mesaneye kadar ilerletilir. Mesane kontrast maddeyle dolduktan sonra sonda çıkarılır ve hasta idrarını sondasız olarak yapar. Kasık üstünden mesaneye yerleştirilmiş bir sondası olan hastalarda idrar kanalına sonda takılmadan mesane bu sonda aracılığıyla doldurulabilir. Leğen kemiği kırığı sonrası idrar kanalı tamamen kapanmış hastalarda ise kontrast madde aynı anda hem kasık üstündeki sondadan hem de idrar kanalının ucundan verilerek kapanan bölümün iki ucu birlikte görüntülenir.

İdrar kanalı onarım ameliyatı geçirmiş hastalarda ise film, çoğu zaman sonda yerindeyken sondanın çevresinden ya da sonda çıkarılırken çekilir. Çocuklarda sonda yerleştirilmesi sırasında çocuğun rahatlatılması ve sondanın nazikçe ilerletilmesi önemlidir. Sonda ile ilgili tüm aşamalar, inceleme öncesinde hastaya ve aileye ayrıntılı olarak anlatılır.

İdrar Kanalı Filmi Kaç Dakika Sürer?

İdrar kanalı filmi çoğu hastada on beş dakika ile yarım saat arasında tamamlanır. Yalnızca geriye doğru çekilen film yapıldığında inceleme daha kısa sürer. İşeme filmi de yapılacaksa mesanenin kontrast maddeyle doldurulması ve hastanın idrar yapması için ek süre gerekir. Mesane kapasitesi büyük olan ya da mesanesi yavaş dolan hastalarda doldurma süresi uzayabilir. İnceleme sırasında hastanın farklı pozisyonlara getirilmesi ve ek görüntüler alınması gerekirse süre biraz daha artar. Hazırlık, sonda yerleştirme ve inceleme sonrası kısa gözlem süreleriyle birlikte merkezde geçirilen toplam süre daha uzundur.

İdrar kanalı filmi bazı durumlarda beklenenden daha uzun sürebilir. Çocuklarda çocuğun uyum sağlaması zaman alabileceği için inceleme süresi uzar. Bazı çocuklarda reflünün gösterilebilmesi için mesanenin birden fazla kez doldurulup boşaltılması gerekebilir. Yabancı bir ortamda başkalarının yanında idrar yapmakta zorlanan yetişkin hastalarda da işeme aşaması uzayabilir. Bu durumda hastanın rahatlaması için bir süre beklenir ya da mahremiyetin sağlanmasına özen gösterilir.

İdrar kanalı tamamen kapanmış hastalarda iki taraftan kontrast verilmesi gerektiği için inceleme daha fazla zaman alabilir. İnceleme tamamlandıktan sonra hastanın özel bir gözlem süresine ihtiyacı olmaz ve aynı gün günlük yaşamına dönebilir.

İdrar Kanalı Filminde Darlığın Yeri Nasıl Belirlenir?

İdrar kanalı filminde darlığın yeri, kontrast maddenin kanal boyunca ilerlerken inceldiği ya da ilerleyemediği bölgenin röntgen görüntüsünde saptanmasıyla belirlenir. Sağlıklı bir idrar kanalı, filmde düzgün kenarlı ve belirli bölümlerde doğal olarak genişleyip daralan bir kanal şeklinde görülür. Darlık bulunan bölgede ise kontrast madde ince bir çizgi hâline gelir ya da tamamen durur. Geriye doğru çekilen filmde darlığın alt sınırı, yani idrar kanalının ucuna yakın olan sınırı net olarak görülür.

İşeme filminde ise mesaneden gelen kontrast madde darlığın üst sınırına kadar ilerleyerek bu sınırı görünür hâle getirir. İki filmin birlikte değerlendirilmesiyle darlığın başladığı ve bittiği noktalar belirlenir.

İdrar kanalı filminde darlığın yerinin yanı sıra uzunluğu, sayısı ve çevresindeki değişiklikler de değerlendirilir. Darlığın penis ucunda, penis içindeki kanalda, penis kökündeki kanalda ya da arka kanal bölümünde olması, tedavi seçimini doğrudan etkiler. Darlığın uzunluğu, iki sınır arasındaki mesafenin ölçülmesiyle yaklaşık olarak belirlenir. Kanalın birden fazla noktasında darlık bulunup bulunmadığı da aynı görüntülerde ortaya konur.

Darlığın gerisinde idrar kanalının genişlemiş olması, darlığın uzun süredir var olduğunu gösterebilir. Doğru bir değerlendirme için hastanın uygun eğik pozisyonda yatırılması ve idrar tutma kasının kasılmasının darlıkla karıştırılmaması önemlidir. Bu nedenle filmin idrar kanalı hastalıkları konusunda deneyimli hekimler tarafından çekilmesi ve yorumlanması tedavi planlamasının doğruluğunu artırır.

İdrar Kanalı Filmi Sonucu Ne Anlatır?

İdrar kanalı filmi sonucu, idrar kanalının ve mesanenin şeklini, genişliğini ve idrar yapma sırasındaki davranışını anlatır. Normal bir sonuçta idrar kanalı düzgün kenarlı ve tüm uzunluğu boyunca açık olarak görülür. Mesane düzgün şekilli ve düz yüzeylidir ve idrar yapma sırasında kontrast madde böbreklere doğru geri kaçmaz. İdrar yapma sonrasında mesanenin büyük ölçüde boşaldığı görülür. Anormal bir sonuçta ise idrar kanalında darlık, cep şeklinde genişleme ya da kontrast maddenin kanal dışına kaçtığı bir yaralanma saptanabilir.

İdrar kanalı ile çevre organlar arasında anormal bir bağlantı varsa kontrast maddenin bu bağlantıdan geçtiği görülür.

İdrar kanalı filmi sonucu mesane ve böbreklerle ilgili bilgiler de içerir. İdrar yapma sırasında kontrast maddenin böbreklere doğru geri kaçtığı görülürse reflü tanısı konur ve geri kaçışın ne kadar yükseğe ulaştığı ile böbreklerde genişlemeye yol açıp açmadığı değerlendirilir. Erkek bebeklerde arka kanalın genişlemesi ve belirli bir noktada aniden incelmesi, doğuştan kapakçıkları düşündürür. Mesane duvarının düzensiz görünmesi ve cepler içermesi, uzun süreli tıkanıklık ya da sinir sistemi kaynaklı mesane sorunlarına işaret edebilir. Onarım ameliyatı sonrası çekilen filmlerde dikiş hattından sızıntı olup olmadığı ve kanalın genişliği değerlendirilir.

İdrar kanalı filmi sonucu tek başına tüm soruları yanıtlamaz ve idrar akım testi, ultrason ve gerektiğinde kamera ile yapılan incelemelerle birlikte yorumlanır. Sonuç, hastanın şikâyetleri göz önünde bulundurularak üroloji uzmanı tarafından değerlendirilir.

İdrar Kanalı Filminin Riskleri Nelerdir?

İdrar kanalı filminin riskleri düşüktür ve görülen yan etkilerin çoğu hafif ve geçicidir. İncelemeden sonraki ilk idrarlarda hafif yanma ve idrarda az miktarda kan görülebilir. Sonda kullanımına bağlı olarak idrar yolu enfeksiyonu gelişebilir ve bu risk, inceleme öncesinde enfeksiyonun dışlanması ve temiz çalışılmasıyla azaltılır. Kontrast madde çoğunlukla idrar yolu içinde kaldığı ve dolaşıma çok az geçtiği için alerjik tepkiler oldukça nadirdir.

Çok nadir olarak kontrast maddenin zorlanarak verilmesi ya da taze bir yaralanma bulunması durumunda madde idrar kanalı dışına ya da çevre damarlara kaçabilir. İnceleme sırasında düşük dozda röntgen ışını kullanılır ve gereksiz görüntü alınmamasına özen gösterilerek ışın miktarı en aza indirilir.

İdrar kanalı filminin risklerini azaltmak için incelemeden sonra gün boyunca bol sıvı tüketilmesi önerilir. Ateş, titreme, geçmeyen yanma, belirgin kanama ya da idrar yapamama gibi durumlarda vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır. İnceleme sonucunda darlık saptanan hastalarda darlığın özelliklerine göre kapalı yöntemle kesi ya da üretra onarım ameliyatı gibi tedavi seçenekleri planlanır. Tedavi sonrasında darlığın tekrarlayıp tekrarlamadığı ise çoğunlukla girişimsel olmayan idrar akım testi ile izlenir ve idrar kanalı filmi yalnızca gerekli görüldüğünde tekrarlanır.

Bu yaklaşım, hastanın gereksiz yere sonda uygulaması ve ışın almasını önler. Gebelik olasılığı bulunan kadınlarda inceleme, gebelik dışlanmadan yapılmaz. İncelemenin gerekliliği ve olası riskleri, inceleme öncesinde hekim tarafından hastayla birlikte değerlendirilir.