Böbrek Sintigrafisi (Renal Sintigrafi)

Böbrek sintigrafisini hastalarıma DMSA ve MAG-3 farkı, çekim ve hazırlık, idrar söktürücünün rolü, ayrı böbrek fonksiyonu ve boşalma eğrisiyle anlattım.

Böbrek sintigrafisi, damardan verilen çok az miktarda ışın yayan işaretli bir maddenin böbreklere ulaşmasının, böbrek dokusunda tutulmasının ve idrar yollarından atılmasının özel bir kamerayla görüntülendiği bir nükleer tıp tetkikidir. Ultrason ve tomografi böbreklerin yapısını gösterirken sintigrafi, her bir böbreğin ne kadar çalıştığını ve idrarın böbrekten ne kadar rahat boşaldığını ortaya koyar. Tetkik, statik inceleme için kullanılan DMSA ve dinamik inceleme için kullanılan MAG-3 gibi farklı işaretli maddelerle, amaca göre farklı biçimlerde yapılır.

Bu yazıda böbrek sintigrafisinin ne olduğunu, hangi hastalıklarda istendiğini, iki tetkik türü arasındaki farkı, nasıl çekildiğini, hazırlığı, idrar söktürücünün neden verildiğini, ayrı böbrek fonksiyonunun ve boşalma eğrisinin ne anlattığını ve sonrasında hangi tetkiklerin gündeme geldiğini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Böbrek Sintigrafisi Nedir?

Böbrek sintigrafisi, damar yoluyla verilen ve çok düşük düzeyde ışın yayan işaretli bir maddenin böbreklerdeki dağılımının ve atılımının gama kamera adı verilen özel bir cihazla görüntülenerek her iki böbreğin işlevinin ayrı ayrı değerlendirildiği bir tetkiktir. Tetkikte kullanılan işaretli madde, böbrekler tarafından tutulan ya da süzülen bir taşıyıcı maddeye çok az miktarda ışın yayan bir işaret eklenerek hazırlanır. Madde damara verildikten sonra kan dolaşımıyla böbreklere ulaşır. Böbreklerin maddeyi ne ölçüde tuttuğu ya da süzdüğü, böbrek dokusunun ne kadar sağlıklı çalıştığını gösterir.

Gama kamera, maddeden yayılan ışınları algılayarak böbreklerin işlevsel görüntüsünü oluşturur. Bu yönüyle sintigrafi, böbreğin şeklini ve büyüklüğünü gösteren ultrason ve tomografiden farklı olarak böbreğin çalışma durumunu ortaya koyar. Tetkik, kandaki kreatinin gibi testlerin gösteremediği tek taraflı böbrek işlev kayıplarını da saptayabilir. Kullanılan maddenin ışın miktarı çok düşüktür ve kısa sürede idrarla vücuttan atılır. Tetkik nükleer tıp bölümünde, bu alanda uzman hekimler tarafından yapılır ve raporlanır.

Böbrek sintigrafisi, amaca göre böbrek dokusunun görüntülendiği statik ya da böbreğin çalışmasının ve boşalmasının zaman içinde izlendiği dinamik biçimde uygulanır. Sonuçlar ürolojide özellikle tıkanıklıkların değerlendirilmesinde, ameliyat kararlarında ve ameliyat sonrası takipte yol gösterir.

Böbrek Sintigrafisi Hangi Hastalıklarda İstenir?

Böbrek sintigrafisi, başta böbrek havuzu darlığı ve böbrek şişmesi olmak üzere idrar yollarında tıkanıklıktan şüphelenilen durumlarda, reflü ve ateşli idrar yolu enfeksiyonları sonrası böbrekte iz oluşup oluşmadığının araştırılmasında ve böbrek ameliyatları öncesinde her böbreğin işlevinin belirlenmesi amacıyla istenir. Böbrek havuzu darlığı şüphesi olan kişilerde sintigrafi, böbrekteki genişlemenin gerçek bir tıkanıklığa bağlı olup olmadığını ve darlığın böbrek işlevini etkileyip etkilemediğini gösterir. Ultrasonda böbrek şişmesi saptanan çocuklarda ve erişkinlerde, genişlemenin yalnızca yapısal bir farklılık mı yoksa idrar akışını engelleyen bir sorun mu olduğu sintigrafiyle ayırt edilir.

Anne karnında böbrek genişlemesi saptanan bebeklerde, doğumdan sonra belirli bir süre geçtikten sonra yapılan sintigrafi takip ve tedavi kararına yardımcı olur. Mesaneden böbreğe idrar kaçışı olan ve ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren çocuklarda böbrek dokusunda kalıcı iz gelişip gelişmediği statik sintigrafiyle araştırılır. Üreter darlıklarında, taşa ya da dış basıya bağlı tıkanıklıklarda böbreğin ne ölçüde etkilendiği değerlendirilir.

Ultrasonda bir böbreği diğerinden belirgin şekilde küçük görülen kişilerde bu böbreğin işlevi ölçülür. Böbrek kanseri nedeniyle böbrek alma ya da böbrek koruyucu ameliyat planlanan kişilerde, kalan böbreğin yeterli çalışıp çalışmayacağını öngörmek için tetkik istenebilir.

Böbrek havuzu ameliyatı ya da üreter onarımı geçiren kişilerde ameliyatın başarısını değerlendirmek için ameliyattan bir süre sonra sintigrafi tekrarlanır. At nalı böbrek ya da yer değiştirmiş böbrek gibi doğuştan farklılıklarda ve nakil böbreklerin takibinde de sintigrafiden yararlanılır. Tetkikin hangi türde yapılacağı, araştırılan soruna göre ürolog ve nükleer tıp uzmanı tarafından belirlenir.

DMSA ve MAG-3 Böbrek Sintigrafisi Farkı Nedir?

DMSA ve MAG-3 böbrek sintigrafisi arasındaki fark, DMSA'nın böbrek dokusuna tutunarak böbreğin yapısını, dokudaki izleri ve her böbreğin işlev payını gösteren statik bir tetkik olması, MAG-3'ün ise böbrekler tarafından hızla süzülüp idrar yollarına atılarak böbreğin çalışmasını ve idrarın boşalmasını zaman içinde gösteren dinamik bir tetkik olmasıdır. DMSA ile işaretlenen madde, damara verildikten sonra böbreğin idrar üreten dokusundaki hücrelere tutunur ve uzun süre orada kalır. Bu nedenle madde verildikten birkaç saat sonra, madde böbrek dokusunda yeterince biriktiğinde görüntüleme yapılır.

DMSA görüntülerinde sağlıklı böbrek dokusu maddeyi eşit biçimde tutarken iz ya da hasar bulunan bölgeler maddeyi tutmaz ve boşluk olarak görünür. Bu özelliği sayesinde DMSA, ateşli böbrek enfeksiyonları ve reflü sonrası oluşan kalıcı izleri göstermede en değerli yöntemdir. MAG-3 ile işaretlenen madde ise böbreklere geldikten sonra hızla idrara geçirilir ve idrar yollarından mesaneye akar. Bu nedenle MAG-3 incelemesinde görüntüleme, madde verildiği anda başlar ve belirli bir süre boyunca kesintisiz kaydedilir. MAG-3, maddenin böbreğe ulaşma hızını, böbrekte süzülmesini ve böbrek havuzundan üretere boşalmasını gösterir.

Bu özelliği sayesinde idrar yollarındaki tıkanıklıkların değerlendirilmesinde temel yöntemdir. MAG-3 incelemesine çoğu zaman idrar söktürücü ilaç eklenir ve boşalmanın bu ilaca verdiği yanıt değerlendirilir. Her iki tetkik de her böbreğin toplam işleve katkısını gösterebilir. Tıkanıklık sorusunda MAG-3, böbrek dokusundaki iz sorusunda ise DMSA tercih edilir.

Böbrek Sintigrafisi Nasıl Çekilir?

Böbrek sintigrafisi, nükleer tıp bölümünde kolda açılan bir damar yolundan işaretli maddenin verilmesinin ardından, kişi gama kameranın altında sırt üstü hareketsiz yatarken dinamik incelemede hemen, statik incelemede ise birkaç saat sonra böbreklerin görüntülerinin alınmasıyla çekilir. Tetkik öncesinde kişinin kimlik bilgileri, boyu, kilosu ve tetkikin amacı kaydedilir. Dinamik inceleme öncesinde kişiden belirli bir miktar su içmesi ve çekimden hemen önce idrar yapması istenir. Kolda bir damara ince bir damar yolu yerleştirilir. Kişi, gama kameranın altındaki inceleme masasına sırt üstü yatırılır ve kamera böbrek bölgesine yaklaştırılır.

Dinamik incelemede işaretli madde damar yolundan verildiği anda görüntüleme başlar. Bu sırada kişinin mümkün olduğunca hareketsiz kalması, görüntülerin net olması açısından önemlidir. İnceleme sırasında belirli bir aşamada damar yolundan idrar söktürücü bir ilaç verilir. Görüntüleme belirli bir süre kesintisiz devam eder ve bu sürede böbreklerden idrarın boşalması kaydedilir. İncelemenin sonunda kişiden ayağa kalkması ya da idrar yapması istenerek ek bir görüntü alınabilir.

Bebeklerde ve küçük çocuklarda mesanenin boş kalması için sonda takılabilir. Statik incelemede ise madde damara verildikten sonra kişi birkaç saat bekler ve bu sürede günlük aktivitelerini sürdürebilir.

Bekleme süresinin sonunda böbreklerin farklı açılardan görüntüleri kısa bir süre içinde alınır. İnceleme sonunda damar yolu çıkarılır ve kişi günlük yaşamına dönebilir.

Böbrek Sintigrafisi Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

Böbrek sintigrafisi öncesinde genellikle aç kalmak gerekmez, ancak dinamik incelemeden önce yeterli miktarda su içilmesi, kullanılan ilaçların ve gebelik ya da emzirme durumunun bildirilmesi ve çekim öncesinde idrar yapılması önerilir. Dinamik incelemede vücudun yeterli sıvı almış olması, böbreklerden idrar akımının düzenli olmasını ve sonucun güvenilir çıkmasını sağlar. Susuz kalmış bir kişide böbreklerin idrar üretimi azalır ve bu durum boşalmanın gerçekte olduğundan kötü görünmesine yol açabilir. Bu nedenle nükleer tıp bölümü, çekimden önce belirli bir miktar su içilmesini ister.

Tansiyon ilaçlarının bazı grupları ve idrar söktürücüler tetkik sonucunu etkileyebileceği için kullanılan tüm ilaçlar önceden bildirilmelidir. Bu ilaçların çekim öncesinde bırakılıp bırakılmayacağına hekim karar verir ve ilaçlar kendiliğinden kesilmemelidir. Gebelik olasılığı olan kadınların bu durumu mutlaka bildirmesi gerekir, çünkü gebelikte tetkik genellikle ertelenir. Emziren annelerin de bu durumu bildirmesi, emzirmeye ne kadar ara verileceği konusunda bilgi alınmasını sağlar.

Çekim sırasında kemer, anahtar ve telefon gibi metal eşyaların çıkarılması istenir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda çekim sırasında hareketsiz kalmayı kolaylaştırmak için beslenme ve uyku zamanlaması nükleer tıp ekibinin önerisine göre planlanır.

Önceki ultrason, tomografi ve sintigrafi sonuçlarının yanında getirilmesi, karşılaştırma yapılmasını sağlar. Statik incelemede bekleme süresi uzun olduğu için gün içinde zaman planlamasının buna göre yapılması önerilir.

Böbrek Sintigrafisinde İdrar Söktürücü Neden Verilir?

Böbrek sintigrafisinde idrar söktürücü, böbrek havuzunda görülen genişlemenin gerçek bir tıkanıklığa mı yoksa tıkanıklık olmadan gevşek ve geniş bir havuza mı bağlı olduğunu ayırt etmek için idrar akımını artırarak boşalmanın bu artışa nasıl yanıt verdiğini göstermek amacıyla verilir. Böbrek havuzu genişlemiş olan bazı kişilerde işaretli madde havuzda bir süre birikebilir. Bu birikme, gerçek bir tıkanıklıktan kaynaklanabileceği gibi havuzun geniş ve gevşek yapısından da kaynaklanabilir. Normal idrar akımında bu iki durumu birbirinden ayırt etmek her zaman mümkün değildir.

İdrar söktürücü ilaç verildiğinde böbreklerin idrar üretimi kısa sürede belirgin şekilde artar. Tıkanıklık bulunmayan genişlemiş bir havuzda artan idrar akımı birikmiş maddeyi hızla üretere doğru sürükler ve havuz boşalır. Gerçek bir tıkanıklıkta ise idrar akımı artsa bile madde dar bölgeden geçemez ve havuzda birikmeye devam eder. İdrar söktürücünün hangi aşamada verileceği, merkezin uyguladığı yönteme göre değişebilir. İlaç verildikten sonra kişi idrar yapma ihtiyacı hissedebilir ve bu durum beklenen bir etkidir. İnceleme sonrasında kişinin sık idrara çıkması da ilacın etkisine bağlıdır ve kısa sürede geçer.

Böbrek işlevi çok azalmış olan kişilerde böbrek idrar söktürücüye yeterli yanıt veremeyeceği için boşalma değerlendirmesi yanıltıcı olabilir. İdrar söktürücü eklenerek yapılan bu inceleme, böbrek havuzu darlığında ameliyat kararının verilmesinde en önemli tetkiklerden biridir.

Böbrek Sintigrafisi Kaç Saat Sürer?

Böbrek sintigrafisi, dinamik incelemede hazırlık ve çekim dahil çoğu zaman bir saat civarında tamamlanırken statik incelemede işaretli maddenin verilmesinden görüntülemenin bitimine kadar birkaç saat sürer. Dinamik incelemede su içilmesi, damar yolu açılması ve hazırlık aşaması bir süre alır. Görüntüleme, madde verildiği andan itibaren belirli bir süre kesintisiz devam eder. İdrar söktürücü verildikten sonraki görüntüler ve işeme sonrası ek görüntüler bu süreye eklenir. Boşalmanın gecikmeli olduğu kişilerde geç dönem görüntüleri gerekebilir ve bu durum incelemeyi uzatabilir.

Statik incelemede madde damara verildikten sonra böbrek dokusunda birikmesi için birkaç saat beklenir. Bu bekleme süresinde kişi bölümden ayrılabilir, yemek yiyebilir ve günlük aktivitelerini sürdürebilir. Bekleme sonrasında yapılan görüntüleme ise kısa bir sürede tamamlanır. Bebeklerde ve küçük çocuklarda hareketsiz kalmanın sağlanması zaman alabileceği için inceleme daha uzun sürebilir. Merkezin çalışma düzeni ve randevu yoğunluğu da bölümde geçirilen toplam süreyi etkiler. Kişinin tetkik günü için geniş bir zaman ayırması önerilir. Sonuç, görüntülerin bilgisayarda işlenmesi ve raporlanmasının ardından genellikle birkaç gün içinde çıkar.

Böbrek Sintigrafisinde Ayrı Böbrek Fonksiyonu Ne Anlatır?

Böbrek sintigrafisinde ayrı böbrek fonksiyonu, her iki böbreğin birlikte yaptığı toplam işin ne kadarının sağ böbrek, ne kadarının sol böbrek tarafından yapıldığını anlatır ve bir böbrekteki işlev kaybını kan testlerinden bağımsız olarak ortaya koyar. Sağlıklı iki böbrek, toplam böbrek işlevine yaklaşık olarak eşit katkıda bulunur. Bir böbreğin katkısının belirgin şekilde azalması, o böbrekte işlev kaybı olduğunu gösterir. Kandaki kreatinin değeri, iki böbreğin toplam işlevini yansıttığı için bir böbrek hasar görse bile sağlıklı olan diğer böbrek görevi üstlendiğinde normal kalabilir.

Bu nedenle tek taraflı bir sorunun böbreğe verdiği zarar ancak ayrı böbrek fonksiyonu ölçülerek anlaşılabilir. Böbrek havuzu darlığı olan bir çocukta etkilenen böbreğin işlev payının korunması, izlem kararını destekleyen bir bulgudur. Takip sırasında işlev payının belirgin şekilde düşmesi ise tıkanıklığın böbreğe zarar verdiğini gösterir ve ameliyat kararında belirleyici olur. İşlevi çok azalmış bir böbrekte, onarım ameliyatının böbreğe katkı sağlayıp sağlamayacağı ya da böbreğin alınmasının daha uygun olup olmayacağı bu değere göre değerlendirilir.

Böbrek kanseri nedeniyle ameliyat planlanan kişilerde, kalan böbreğin işlev payı ameliyat sonrası böbrek yetmezliği riskini öngörmeye yardımcı olur.

Ayrı böbrek fonksiyonu, iki böbreğin birbirine oranını gösterdiği için her iki böbreğin birlikte hasar gördüğü durumlarda tek başına yeterli bilgi vermeyebilir. Bu nedenle sonuç, kan testleri ve diğer görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirilir. Ameliyat sonrası takipte işlev payının korunması ya da artması, ameliyatın böbreği koruma amacına ulaştığını gösterir.

Böbrek Sintigrafisinde Boşalma Eğrisi Ne Gösterir?

Böbrek sintigrafisinde boşalma eğrisi, işaretli maddenin zaman içinde böbrekte nasıl biriktiğini ve böbrekten idrar yollarına nasıl boşaldığını gösteren bir grafiktir ve bu grafiğin özellikle idrar söktürücü sonrasındaki seyri, idrar yollarında tıkanıklık olup olmadığını ortaya koyar. Dinamik incelemede bilgisayar, her böbrek bölgesindeki madde miktarını belirli aralıklarla ölçerek bir eğri oluşturur. Eğrinin ilk bölümünde madde böbreğe ulaştığı ve böbrekte süzüldüğü için eğri yükselir.

Eğrinin en yüksek noktasına ulaşma zamanı, böbreğin maddeyi ne kadar hızlı işlediğini gösterir. Sağlıklı bir böbrekte madde idrarla birlikte hızla havuzdan üretere boşaldığı için eğri tepe noktasından sonra belirgin şekilde düşer.

İdrar söktürücü verildikten sonra eğrinin hızla düşmesi, böbrekte gerçek bir tıkanıklık olmadığını gösterir. İdrar söktürücüye rağmen eğrinin düşmemesi ya da yükselmeye devam etmesi, idrarın böbrekten boşalamadığını ve tıkanıklık bulunduğunu düşündürür. Eğrinin kısmen düştüğü ara durumlar ise kesin yorum yapmayı zorlaştırabilir ve takip gerektirebilir. Boşalmanın hızı, madde miktarının yarıya inmesi için geçen süre gibi ölçümlerle sayısal olarak da ifade edilir.

Mesanenin dolu olması, yetersiz sıvı alımı ve kişinin çekim sırasındaki pozisyonu boşalma eğrisini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle işeme ya da ayağa kalkma sonrası alınan görüntüler, gerçek boşalmanın değerlendirilmesine yardımcı olur. Boşalma eğrisi, ayrı böbrek fonksiyonu ve ultrason bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde tıkanıklık hakkında en doğru bilgiyi verir.

Böbrek Sintigrafisi Sonrası Hangi Tetkikler Gündeme Gelir?

Böbrek sintigrafisi sonrası, sonuca göre tıkanıklığın nedenini ve yerini göstermek için tomografi ya da manyetik rezonans ürografi, reflü şüphesinde işeme sırasında mesane filmi, düzenli ultrason takibi, kan böbrek işlevleri ve tıkanıklık saptanan kişilerde ameliyat planlaması gündeme gelir. Sintigrafide gerçek bir tıkanıklık saptanan erişkinlerde tıkanıklığın nedenini, darlığın uzunluğunu ve böbrek havuzuna bası yapan bir damar olup olmadığını göstermek için kontrastlı üriner tomografi yapılır. Radyasyondan kaçınılması gereken çocuklarda ve kontrast madde alamayan kişilerde manyetik rezonans ürografi tercih edilebilir.

Böbrek havuzu darlığına bağlı tıkanıklığı ve buna eşlik eden işlev kaybı ya da şikâyetleri olan kişilerde robotik üreter onarım ameliyatı gibi onarım ameliyatları planlanır. Ameliyat sonrasında böbrek havuzuna yerleştirilen stent belirli bir süre sonra çıkarılır ve ameliyatın başarısı birkaç ay sonra yapılan kontrol sintigrafisi ve ultrasonla değerlendirilir. Tıkanıklığı belirsiz olan ya da böbrek işlevi korunmuş çocuklarda düzenli aralıklarla ultrason ve gerektiğinde sintigrafi tekrarlanarak izlem sürdürülür. Statik sintigrafide böbrekte iz saptanan çocuklarda mesaneden böbreğe idrar kaçışını araştırmak için işeme sırasında mesane filmi çekilir.

Böbrekte iz bulunan kişilerde tansiyon ve idrarda protein düzenli olarak kontrol edilir. Her iki böbrekte işlev kaybı saptanan kişilerde kan böbrek işlevleri izlenir ve gerekirse böbrek hastalıkları uzmanıyla birlikte değerlendirme yapılır. İşlevi çok azalmış ve tekrarlayan enfeksiyon ya da ağrıya yol açan böbreklerde böbrek alma ameliyatı değerlendirilebilir. Ateşli idrar yolu enfeksiyonu geçiren kişilerde idrar kültürü ve uygun antibiyotik tedavisi planlanır. Hangi tetkiklerin yapılacağı, sintigrafi sonucu, kişinin yaşı, şikâyetleri ve diğer görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilerek ürolog tarafından belirlenir.