Kontrastlı Üriner Tomografi (Kontrastlı Bilgisayarlı Tomografi Ürografi)

Kontrastlı üriner tomografi istediğim hastalarım için incelemenin neden istendiğini, hazırlığı, kontrast madde güvenliğini ve sonucun anlamını açıkladım.

Kontrastlı üriner tomografi, böbreklerden mesaneye kadar tüm idrar yolunun damardan verilen bir kontrast madde yardımıyla tek bir incelemede ayrıntılı olarak görüntülendiği tomografi yöntemidir. Tıp dilinde BT ürografi olarak adlandırılan bu inceleme, özellikle idrarda kan görülmesinin nedenini araştırırken ve böbrek ya da idrar yolu tümörlerinden şüphelenildiğinde ürolojide sıkça başvurulan bir tetkiktir. İncelemenin doğru sonuç vermesi, uygun hastada istenmesine, öncesinde böbrek işlevlerinin ve alerji öyküsünün değerlendirilmesine bağlıdır.

Bu yazıda BT ürografinin ne olduğunu, hangi durumlarda istendiğini, kontrastsız tomografiden farkını, nasıl çekildiğini, hazırlık sürecini, sonucun ne anlattığını ve radyasyonla ilgili merak edilenleri ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

BT Ürografi Nedir?

BT ürografi, bilgisayarlı tomografi cihazıyla böbreklerin, idrar borularının ve mesanenin damardan verilen iyotlu kontrast madde eşliğinde farklı zamanlarda kesit kesit görüntülendiği bir incelemedir. Bilgisayarlı tomografi, X ışınlarının vücudun etrafında dönen bir kaynaktan gönderilmesi ve elde edilen verilerin bilgisayarda işlenerek ince kesit görüntülere dönüştürülmesi esasına dayanır. BT ürografiyi sıradan bir karın tomografisinden ayıran özellik, görüntülerin kontrast maddenin idrar yollarındaki yolculuğuna göre birden fazla aşamada alınmasıdır. İlk aşamada kontrast madde verilmeden çekim yapılır ve bu görüntülerde taşlar ile kanamalar değerlendirilir.

Kontrast madde damardan verildikten kısa süre sonra alınan görüntülerde böbrek dokusu, damarlar ve olası kitleler incelenir. Bir süre beklendikten sonra yapılan son aşamada ise böbreklerden süzülen kontrast madde idrar yollarını doldurur. Bu son aşamada böbrek havuzu, idrar boruları ve mesanenin iç yüzeyi beyaz bir dolum hâlinde görüntülenir ve bu dolumdaki bozukluklar dikkatle araştırılır. Elde edilen kesitler bilgisayarda üç boyutlu olarak yeniden yapılandırılabilir ve idrar yolunun bütünü tek bir görüntüde izlenebilir.

Eskiden kullanılan ve damardan kontrast verilerek seri röntgen filmleri çekilen yöntemin yerini günümüzde büyük ölçüde BT ürografi almıştır.

İnceleme radyoloji biriminde yapılır, görüntüler radyoloji uzmanı tarafından raporlanır ve sonuç, istemi yapan üroloji uzmanı tarafından hastanın şikâyetleri ve muayene bulgularıyla birlikte yorumlanır.

BT Ürografi Hangi Hastalıklarda İstenir?

BT ürografi, böbrek, idrar borusu ve mesane hastalıklarından şüphelenildiğinde istenir ve en sık kullanım alanı idrarda gözle görülen kanın nedeninin araştırılmasıdır. İdrarda kan, böbrek taşından idrar yolu enfeksiyonuna kadar birçok nedene bağlı olabileceği gibi böbrek, idrar borusu ve mesane tümörlerinin de ilk belirtisi olabilir. Özellikle ileri yaşta olan, sigara içen ya da kimyasal maddelerle çalışan kişilerde idrarda kan görüldüğünde idrar yolunun bütünüyle incelenmesi gerekir. Böbrek havuzu ve idrar borusunun iç yüzeyinden kaynaklanan tümörlerden şüphelenildiğinde BT ürografi ilk tercih edilen görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Mesane tümörü saptanan hastalarda da aynı tür tümörün üst idrar yollarında bulunup bulunmadığını araştırmak için bu inceleme istenebilir. Ultrasonda saptanan bir böbrek kitlesinin ya da karmaşık yapıdaki bir kistin niteliğini belirlemek için kontrastlı tomografi önemli bilgiler sağlar. İdrar borusunda darlık, dıştan bası ya da nedeni açıklanamayan bir böbrek şişmesi olduğunda tıkanıklığın yeri ve nedeni bu yöntemle ortaya konabilir. Çift toplayıcı sistem, at nalı böbrek ve idrar borusunun anormal yerleşimi gibi doğuştan gelen yapısal farklılıklar da ayrıntılı olarak görüntülenebilir.

Karın bölgesine gelen darbelerde ve bazı ameliyatlardan sonra idrar yollarında yaralanma ya da idrar kaçağı olup olmadığı BT ürografiyle değerlendirilebilir. Karmaşık böbrek taşı ameliyatlarından önce toplayıcı sistemin yapısının ayrıntılı olarak görülmesi de ameliyat planlamasına katkı sağlar. Ürolojik kanserlerde ise tümörün yayılımı ve karın içindeki lenf bezlerinin durumu kontrastlı tomografiyle araştırılır; örneğin penis kanseri tanısı alan bazı hastalarda kasık ve leğen bölgesindeki lenf bezlerinin değerlendirilmesi amacıyla kontrastlı tomografi istenebilir. İncelemenin hangi hastada gerekli olduğuna, şikâyetler, muayene bulguları ve daha önce yapılan testler birlikte değerlendirilerek karar verilir.

BT Ürografi ile Kontrastsız Tomografi Arasındaki Fark Nedir?

BT ürografi ile kontrastsız tomografi arasındaki temel fark, BT ürografide damardan kontrast madde verilerek birden fazla aşamada çekim yapılması, kontrastsız tomografide ise kontrast madde kullanılmadan tek aşamada çekim yapılmasıdır. Kontrastsız tomografi olarak da bilinen kontrastsız üriner tomografi, böbrek ve idrar yolu taşlarının saptanmasında en güvenilir yöntemlerden biri olarak kabul edilir. Taşların büyük çoğunluğu kontrast madde olmadan tomografide belirgin biçimde görülür ve bu inceleme taşın yerini, büyüklüğünü ve sertliği hakkında fikir veren yoğunluğunu gösterir.

Kontrastsız inceleme kısa sürede tamamlanır, damar yolu gerektirmez ve kontrast maddeye bağlı alerji ya da böbrek üzerindeki etkiler açısından risk taşımaz.

Bu nedenle ani başlayan yan ağrısıyla gelen ve böbrek krizinden şüphelenilen hastalarda genellikle kontrastsız tomografi tercih edilir. BT ürografi ise böbrek dokusunu, idrar yollarının iç yüzeyini ve damarlanmayı gösterdiği için tümör, kitle, darlık ve yapısal bozuklukların değerlendirilmesinde öne çıkar. Kontrastsız tomografide idrar yolunun iç yüzeyindeki küçük bir tümör çoğu zaman görülemez, çünkü bu yapılar kontrast madde olmadan çevre dokudan ayırt edilemez.

BT ürografinin ilk aşaması da kontrastsız çekildiği için bu incelemede taşlar da değerlendirilebilir. Kontrastlı aşamalarda ise idrar yollarını dolduran kontrast madde küçük taşları gölgeleyebileceği için taşın değerlendirilmesi kontrastsız görüntülerle yapılır.

BT ürografi birden fazla aşamada çekildiği için hasta, kontrastsız tomografiye göre daha fazla radyasyon alır. Bu nedenle yalnızca taş araştırılan hastalarda kontrastsız tomografi, tümör ya da yapısal bir sorun araştırılan hastalarda BT ürografi tercih edilir.

BT Ürografi Nasıl Çekilir?

BT ürografi çekilirken hasta tomografi masasına sırtüstü yatırılır, koldaki bir damara ince bir kanül yerleştirilir ve kontrast madde verilmeden önce ve verildikten sonra farklı zamanlarda çekimler yapılır. İnceleme öncesinde teknisyen, hastanın üzerindeki metal eşyaları çıkarmasını ister ve gerekirse hastaya önlük giydirilir. Masa, halka biçimindeki tomografi cihazının içinden yavaşça geçerken ilk olarak kontrast madde verilmeden bir çekim yapılır. Ardından kontrast madde bir enjektör aracılığıyla damar yolundan verilir. Kontrast madde verilirken vücutta yayılan bir sıcaklık hissi, ağızda metal tadı ve idrar kaçıracakmış gibi bir his duyulabilir.

Bu duyumlar kontrast maddenin damarlarda dağılmasına bağlıdır ve genellikle kısa sürede kendiliğinden geçer. Kontrast madde verildikten kısa süre sonra böbrek dokusunun ve damarların görüntülendiği çekim yapılır. Daha sonra kontrast maddenin böbreklerden süzülerek idrar yollarına dolması beklenir ve boşaltım aşaması olarak adlandırılan son çekim gerçekleştirilir. Çekimler sırasında görüntülerin net olması için hastadan kısa süreli nefesini tutması ve hareket etmemesi istenir. Bazı merkezlerde idrar yollarının daha iyi dolması için incelemeden önce su içirilir ya da damardan sıvı verilir.

Gerekli durumlarda idrar borularının daha iyi görülebilmesi için hastanın yüzüstü pozisyonda çekilmesi ya da ek bir gecikmeli çekim yapılması istenebilir. İnceleme boyunca radyoloji ekibi hastayı bir camın arkasından izler ve hasta ekiple konuşarak iletişim kurabilir.

BT Ürografi Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

BT ürografi öncesinde böbrek işlevlerinin kan testiyle değerlendirilmesi, alerji öyküsünün ve kullanılan ilaçların hekimle paylaşılması ve merkezin önerdiği açlık süresine uyulması gerekir. Kontrast madde böbreklerden atıldığı için incelemeden önce kanda kreatinin düzeyine bakılarak böbreklerin kontrast maddeyi güvenle atıp atamayacağı değerlendirilir. Daha önce herhangi bir kontrastlı incelemede alerjik tepki geçiren kişilerin bu durumu mutlaka önceden bildirmesi gerekir. Astım, şeker hastalığı, kalp yetmezliği, tiroid hastalığı ve böbrek hastalığı gibi kronik hastalıklar da inceleme planlanırken göz önünde bulundurulur.

Şeker hastalığında kullanılan bazı ilaçların böbrek işlevlerine göre incelemeden önce ya da sonra geçici olarak bırakılması gerekebilir ve bu karar hekim tarafından verilir. Kontrast madde bazı kişilerde bulantıya yol açabileceği için incelemeden önce birkaç saat katı gıda alınmaması istenebilir. Kadın hastaların gebelik olasılığını ve emzirme durumunu incelemeden önce bildirmesi önemlidir. Bazı merkezler idrar yollarının iyi dolması için incelemeden önce su içilmesini önerirken bazıları sıvıyı damar yoluyla verir.

Rahat ve metal içermeyen giysiler giyilmesi, takıların evde bırakılması hazırlığı kolaylaştırır. Daha önce çekilmiş tomografi, ultrason ya da diğer görüntüleme raporlarının incelemeye getirilmesi karşılaştırmalı değerlendirme yapılmasını sağlar. Kalıcı sonda ya da idrar borusunda stent bulunan hastaların bu durumu da önceden bildirmesi gerekir.

BT Ürografide Kontrast Madde Kimlere Verilmez?

BT ürografide kontrast madde, daha önce iyotlu kontrast maddeye ciddi alerjik tepki vermiş kişilere, böbrek işlevleri belirgin biçimde bozulmuş hastalara ve gebelere genellikle verilmez ya da ancak özel önlemlerle verilir. Kontrast maddeye karşı gelişen alerjik tepkiler hafif kaşıntı ve kızarıklıktan nefes darlığına kadar farklı şiddette olabilir. Önceden hafif bir tepki geçirmiş kişilerde incelemenin gerekliliği yeniden değerlendirilir ve gerekirse hekim gözetiminde koruyucu ilaçlarla inceleme yapılabilir. Ciddi alerjik tepki öyküsü olan kişilerde ise kontrastlı tomografi yerine başka bir yöntem tercih edilir.

Böbrek işlevleri belirgin biçimde azalmış hastalarda kontrast madde böbreklere ek yük bindirebilir ve böbrek işlevlerinde geçici ya da kalıcı bozulmaya yol açabilir. Bu hastalarda incelemenin yararı ve riski dikkatle tartılır, gerekirse inceleme öncesinde ve sonrasında damardan sıvı verilir. Gebelikte hem radyasyon hem de kontrast madde nedeniyle BT ürografiden genellikle kaçınılır. Ağır kalp yetmezliği olan hastalarda sıvı yüklemesi yapılamayabileceği için inceleme ayrıca değerlendirilir. Kontrol altında olmayan tiroid bezi aşırı çalışması olan kişilerde iyotlu kontrast madde tiroid hastalığını alevlendirebilir.

Kontrast madde verilemeyen hastalarda idrar yolları manyetik rezonansla yapılan ürografi, ultrason, kontrastsız tomografi ya da sistoskopi sırasında idrar borusuna verilen kontrastla çekilen film gibi yöntemlerle değerlendirilebilir. Hangi yöntemin seçileceği, araştırılan hastalığa ve hastanın genel sağlık durumuna göre belirlenir.

BT Ürografi Kaç Dakika Sürer?

BT ürografi çekiminin cihazda geçen kısmı birkaç dakika içinde tamamlanır, ancak hazırlık ve kontrast maddenin idrar yollarına ulaşması için gereken bekleme süresiyle birlikte toplam süre daha uzun olur. Hastanın masaya yerleştirilmesi, damar yolunun açılması ve kontrast madde verilmeden yapılan ilk çekim kısa bir süre içinde gerçekleşir. Kontrast madde verildikten sonra böbrek dokusunun görüntülendiği çekim de hızla yapılır.

İncelemenin en uzun bölümü, kontrast maddenin böbreklerden süzülerek idrar borularına ve mesaneye dolmasının beklendiği aşamadır. Bu bekleme süresi boyunca hasta çoğunlukla masada kalır ya da kısa bir süre bekleme alanında dinlenir.

İdrar borularının tam olarak dolmadığı durumlarda ek bir gecikmeli çekim yapılması gerekebilir ve bu durum toplam süreyi uzatır. İncelemeden önce su içilmesi ya da damardan sıvı verilmesi planlandıysa bu hazırlık için de ayrıca zaman ayrılır. Kontrast maddeye tepki gelişip gelişmediğini izlemek için bazı merkezlerde hasta inceleme sonrasında kısa bir süre gözlem altında tutulur. Damar yolu çıkarıldıktan ve hastanın kendini iyi hissettiği görüldükten sonra hasta günlük yaşamına dönebilir.

Çekimin tamamlanması ile raporun hazırlanması farklı süreçlerdir ve görüntülerin değerlendirilmesi ayrıca zaman alır. Randevu planlanırken incelemenin toplam süresinin merkezden öğrenilmesi, günün buna göre düzenlenmesini kolaylaştırır.

BT Ürografi Sonucu Ne Anlatır?

BT ürografi sonucu, böbreklerin, idrar borularının ve mesanenin yapısında taş, kitle, darlık, genişleme ya da iç yüzeyde dolum bozukluğu olup olmadığını anlatır. Kontrastlı üriner tomografi sonucu, radyoloji uzmanının hazırladığı raporda önce organların normal yapısı, ardından saptanan bulgular ayrıntılı olarak tarif edilecek şekilde yazılır. Böbrek dokusunda kontrast madde tutan katı bir kitle görülmesi, böbrek tümörü açısından ileri değerlendirme gerektirir.

Böbrek havuzu, idrar borusu ya da mesanenin iç yüzeyinde kontrast maddenin dolmadığı bir alan görülmesi, dolum kusuru olarak tanımlanır ve tümör, pıhtı ya da taş gibi nedenlere bağlı olabilir.

İdrar borusu duvarında kalınlaşma ya da daralma, darlık, iltihap ya da tümör açısından değerlendirilir. Böbrek havuzu ve idrar borusunda genişleme saptandığında görüntüler, tıkanıklığın hangi seviyede olduğunu ve nedenini göstermeye yardımcı olur. Kontrastsız aşamadaki görüntüler böbrek ve idrar yollarında taş olup olmadığını ortaya koyar. Kistlerin iç yapısı, duvar kalınlığı ve kontrast madde tutan bölümlerinin bulunup bulunmadığı da raporda tarif edilir. Karın içindeki lenf bezleri, böbrek damarları ve çevre organlar da incelemenin kapsamına girer ve bazen araştırılan hastalıkla ilgisi olmayan rastlantısal bulgular saptanabilir.

BT ürografi tek başına her zaman kesin tanı koydurmaz ve şüpheli bir bulgu görüldüğünde idrar sitolojisi, sistoskopi, idrar borusunun kameralı incelemesi ya da biyopsi gibi ek yöntemler gerekebilir. Mesanenin iç yüzeyindeki küçük ve düz yapıdaki tümörler tomografide görülemeyebileceği için idrarda kan araştırılan hastalarda mesane ayrıca sistoskopiyle incelenir. Sonuç, hastanın şikâyetleri, muayene bulguları ve diğer test sonuçlarıyla birlikte üroloji uzmanı tarafından yorumlanarak tedavi ya da takip planı oluşturulur.

BT Ürografi Radyasyon İçerir mi?

BT ürografi, X ışınları kullanılarak yapıldığı için radyasyon içerir ve birden fazla aşamada çekildiğinden tek aşamalı kontrastsız tomografiye göre daha fazla radyasyon dozu taşır. Tomografide kullanılan radyasyon, düz röntgen filmine göre daha yüksektir ve bu nedenle incelemenin gerçekten gerekli olduğu durumlarda istenmesi temel bir kuraldır. Günümüzde birçok merkezde görüntü kalitesini koruyarak radyasyon dozunu azaltan düşük doz çekim teknikleri kullanılmaktadır. Bazı merkezlerde kontrast madde bölünerek verilir ve farklı aşamalar tek bir çekimde birleştirilerek hastanın aldığı doz azaltılabilir.

Tek bir BT ürografi incelemesinin kişinin sağlığına zarar verme olasılığı düşüktür, ancak kısa aralıklarla tekrarlanan incelemelerde toplam doz birikir. Gebelikte gelişmekte olan bebeğin radyasyona duyarlı olması nedeniyle BT ürografiden genellikle kaçınılır ve gerekirse radyasyon içermeyen yöntemler tercih edilir. Çocuklar da radyasyona erişkinlere göre daha duyarlı olduğu için çocuklarda inceleme ancak zorunlu durumlarda ve çocuklara uygun düşük doz ayarlarıyla yapılır.

Radyasyonun yanı sıra kontrast maddeye bağlı yan etkiler de incelemenin olası riskleri arasında yer alır. Bu yan etkiler arasında alerjik tepkiler, böbrek işlevlerinde bozulma ve kontrast maddenin damar dışına kaçmasına bağlı olarak kolda şişlik ve ağrı sayılabilir.

Bu nedenle ultrason ya da manyetik rezonans gibi radyasyon içermeyen yöntemlerin yeterli bilgi sağlayabildiği durumlarda öncelikle bu yöntemler değerlendirilir. İncelemenin yararı, olası risklerinden belirgin biçimde fazla olduğunda BT ürografi güvenle uygulanabilir.

BT Ürografi Hangi Sıklıkla Tekrarlanır?

BT ürografinin hangi sıklıkla tekrarlanacağı için herkese uygulanan sabit bir aralık yoktur ve tekrar zamanı, araştırılan ya da takip edilen hastalığa ve hastanın risk durumuna göre belirlenir. İdrarda kan nedeniyle yapılan inceleme ve sistoskopi normal bulunduysa, yeni bir şikâyet ortaya çıkmadıkça inceleme genellikle kısa sürede tekrarlanmaz. Üst idrar yollarından kaynaklanan tümör nedeniyle ameliyat edilen hastalarda, tümörün tekrarlayıp tekrarlamadığını izlemek için BT ürografi takip programının önemli bir parçasıdır. Mesane tümörü nedeniyle takip edilen ve yüksek risk taşıyan hastalarda üst idrar yollarının belirli aralıklarla görüntülenmesi gerekebilir.

Böbrek tümörü nedeniyle ameliyat edilen hastalarda da takip görüntülemeleri tümörün özelliklerine göre planlanır. Taş hastalığının takibinde ise radyasyon ve kontrast madde yükünü azaltmak için çoğunlukla ultrason ya da kontrastsız üriner tomografi tercih edilir. Her kontrastlı inceleme öncesinde böbrek işlevlerinin yeniden değerlendirilmesi gerekir ve bu amaçla böbrek fonksiyon testi istenir. Böbrek işlevlerinde zaman içinde bozulma saptanan hastalarda takip incelemeleri kontrast madde gerektirmeyen yöntemlerle sürdürülebilir. Uzun süreli takip gereken hastalarda radyasyon birikimini azaltmak için BT ürografi, uygun durumlarda manyetik rezonans ya da ultrasonla dönüşümlü olarak kullanılabilir.

Takip süresince yeni bir şikâyet, özellikle yeniden idrarda kan görülmesi, planlanan zamandan önce inceleme yapılmasını gerektirebilir. İncelemenin ne zaman tekrarlanacağı, hastalığın seyri ve önceki sonuçlar göz önünde bulundurularak üroloji uzmanıyla birlikte belirlenir.