Prostat Büyümesi (Benign Prostat Hiperplazisi)

Prostat büyümesi, yaş ilerledikçe erkeklerin büyük çoğunluğunda gelişen ve idrar yapma alışkanlıklarını değiştirebilen, iyi huylu bir prostat hastalığıdır. Tıbbi literatürde benign prostat hiperplazisi, kısaca BPH olarak adlandırılan bu durum, kanser değildir ancak zayıf idrar akımı ve gece sık idrara kalkma gibi şikâyetlerle yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyebilir. Pek çok erkek bu şikâyetleri yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası sanarak yıllarca hekime başvurmaz. Bu yazıda prostat büyümesinin ne olduğunu, hangi belirtilerle ortaya çıktığını, tedavi edilmediğinde nelere yol açabileceğini ve tanının nasıl konduğunu sırasıyla ele alıyoruz.

Prostat Büyümesi Nedir?

Prostat büyümesi, prostat bezini oluşturan hücrelerin sayıca artması sonucunda bezin normal boyutlarının üzerine çıkmasıdır. Prostat, mesanenin hemen altında yer alan ve idrar kanalının başlangıç bölümünü çepeçevre saran bir salgı bezidir. Genç bir erkekte ceviz büyüklüğünde olan prostat, kırklı yaşlardan itibaren yavaş yavaş büyümeye başlar. İyi huylu büyüme en çok prostatın idrar kanalını doğrudan saran iç bölgesinde gelişir.

Bu bölge büyüdükçe idrar kanalını içeriden daraltır ve mesanenin idrarı dışarı atarken karşılaştığı direnç artar. Prostat büyümesinin şikâyetlere yol açmasının temel nedeni, prostatın boyutundan çok bu daralmanın ve mesanenin buna verdiği tepkinin derecesidir.

Prostat büyümesinin gelişiminde en önemli etken yaştır ve erkeklik hormonları bu süreçte belirleyici rol oynar. Testosteron, prostat içinde daha güçlü etkili bir biçime dönüştürülür ve bu hormon prostat hücrelerinin çoğalmasını uyarır. Bu dönüşümü doğuştan yapamayan erkeklerde prostat büyümesinin gelişmemesi, hormonların bu süreçteki önemini açıkça gösterir. Yaşla birlikte hormon dengesinde meydana gelen değişiklikler de büyümeye katkıda bulunur.

Ailesinde prostat büyümesi nedeniyle ameliyat olmuş yakını bulunan erkeklerde hastalık daha erken yaşta ve daha belirgin seyredebilir. Fazla kilo, hareketsiz yaşam, yüksek kan şekeri ve insülin direnci gibi metabolik sorunlar da prostat büyümesiyle ilişkilendirilmektedir. Buna karşılık cinsel yaşamın sıklığının ya da vazektomi geçirmiş olmanın prostat büyümesi riskini artırmadığı bilinmektedir.

Prostat Büyümesi Belirtileri Nelerdir?

Prostat büyümesi belirtileri, idrarın mesaneden dışarı atılmasındaki güçlükler ve mesanenin idrar depolama işlevindeki değişiklikler olarak iki grupta toplanır. İdrar akımının zayıflaması, en sık ve çoğu zaman ilk fark edilen şikâyettir. İdrar yapmaya başlamakta gecikme, idrarı çıkarabilmek için ıkınma ihtiyacı ve akımın kesik kesik gelmesi de bu gruptaki şikâyetler arasında yer alır. İdrarın çatallanması, idrar bittikten sonra damlamanın sürmesi ve mesanenin tam boşalmadığı hissi de sık görülür.

Bu şikâyetler, büyüyen prostatın idrar kanalını daraltmasının doğrudan sonucudur. Belirtiler genellikle yıllar içinde yavaş yavaş ortaya çıktığı için pek çok erkek bu değişikliklere alışır ve bunları olağan kabul eder.

Depolama belirtileri ise çoğu zaman hastaları daha fazla rahatsız eder. Gündüz sık idrara çıkma, gece uykudan idrar yapmak için uyanma ve ani, ertelenemeyen idrar yapma isteği bu grubun başlıca şikâyetleridir. Bazı erkeklerde tuvalete yetişememe ve idrar kaçırma da görülebilir. Bu şikâyetler, uzun süre dirence karşı çalışmak zorunda kalan mesane kasının kalınlaşması ve aşırı duyarlı hale gelmesiyle ilişkilidir.

Prostatın büyüklüğü ile şikâyetlerin şiddeti arasında her zaman doğrudan bir ilişki bulunmaz. Görece küçük bir prostat belirgin şikâyetlere yol açabilirken çok büyük bir prostat daha hafif şikâyetlerle seyredebilir. İdrarda kan görülmesi, idrar yaparken yanma ya da hiç idrar yapamama gibi durumlar ise ayrıca değerlendirilmesi gereken önemli belirtilerdir.

Prostat Büyümesi Kanser midir?

Prostat büyümesi kanser değildir ve iyi huylu prostat büyümesinin zamanla prostat kanserine dönüştüğü bilinmemektedir. İki hastalık farklı biyolojik süreçlerle gelişir ve çoğunlukla prostatın farklı bölgelerinden köken alır. İyi huylu büyüme idrar kanalını saran iç bölgede gelişirken prostat kanserinin büyük bölümü prostatın dış bölgesinde başlar. Bu nedenle prostat büyümesi olan bir erkeğin, sırf bu nedenle prostat kanserine yakalanma riskinin arttığı söylenemez.

Ancak her iki hastalık da yaşla birlikte sıklaştığı için aynı erkekte birlikte bulunabilir. Bu durum, prostat büyümesi şikâyetleriyle başvuran bir erkekte kanser olasılığının da ayrıca değerlendirilmesini gerekli kılar.

Prostat büyümesi ile prostat kanserinin şikâyetleri birbirine benzeyebilir. Kanser prostatın dış bölgesinde başladığı için erken dönemde idrar kanalına baskı yapmaz ve çoğu zaman hiçbir şikâyete yol açmaz. İdrar yapma şikâyetleri olan bir erkekte bu şikâyetlerin kaynağı büyük olasılıkla iyi huylu büyümedir, ancak bu durum kanserin olmadığını göstermez. Bu nedenle prostat büyümesi şikâyetleriyle başvuran erkeklerde PSA testi ve parmakla rektal muayene değerlendirmenin önemli parçalarıdır.

İyi huylu büyüme PSA değerini de bir miktar yükseltebildiği için PSA sonucu prostat hacmiyle birlikte yorumlanır. Şüpheli bir bulgu saptanırsa kanser olasılığını değerlendirmek için ileri tetkikler planlanır. Bu yaklaşım, hem iyi huylu büyümenin gereksiz yere kanser endişesi yaratmasını hem de eşlik edebilecek bir kanserin gözden kaçmasını önler.

Prostat Büyümesi Neden Gece Sık İdrara Çıkarır?

Prostat büyümesi, mesanenin tam boşalamaması ve mesane kasının aşırı duyarlı hale gelmesi nedeniyle gece sık idrara çıkarır. Büyüyen prostat idrar kanalını daralttığında mesane her idrar yapışta tamamen boşalamaz. Mesanede kalan idrar, mesanenin yeniden idrarla dolabilecek kullanılabilir kapasitesini azaltır. Bu nedenle mesane kısa sürede yeniden dolar ve kişi gece uykusundan idrar yapmak için uyanır. Uzun süre dirence karşı çalışan mesane kası zamanla kalınlaşır ve az miktarda idrarla bile kasılma eğilimi gösterir. Bu aşırı duyarlılık, gece boyunca tekrarlayan idrar yapma isteğine yol açar.

Gece idrara kalkmanın tek nedeni her zaman prostat büyümesi değildir ve çoğu erkekte birden fazla etken birlikte rol oynar. Gün boyunca bacaklarda biriken sıvı, kişi yattığında dolaşıma geri döner ve böbrekler gece daha fazla idrar üretir. Akşam saatlerinde fazla sıvı, çay, kahve ya da alkol tüketilmesi de gece idrar miktarını artırır. Şeker hastalığı, kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları ve uyku apnesi gibi durumlar da gece sık idrara çıkmanın önemli nedenleri arasındadır. Bazı tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler de gece idrara kalkmayı artırabilir.

Bu nedenle gece idrara kalkma şikâyeti olan erkeklerde gün içindeki ve gece boyunca yapılan idrar miktarlarının kaydedildiği bir işeme günlüğü tutulması önerilebilir. Bu değerlendirme, şikâyetin prostata mı yoksa başka bir nedene mi bağlı olduğunun ayırt edilmesini ve doğru yaklaşımın belirlenmesini sağlar.

Prostat Büyümesi Hangi Yaşta Başlar?

Prostat büyümesi, mikroskobik düzeyde çoğunlukla kırklı yaşlarda başlar ve belirtiler genellikle kırk beş ile elli yaşından sonra ortaya çıkmaya başlar. Prostat, ergenlik döneminde hızla büyüyerek yetişkin boyutuna ulaşır. Yirmili yaşların ortasından itibaren ise ikinci ve çok daha yavaş bir büyüme dönemi başlar. Bu yavaş büyüme yıllar boyunca devam eder ve orta yaşın sonlarında pek çok erkekte şikâyet oluşturacak düzeye ulaşır. Altmışlı yaşlarda erkeklerin yarısından fazlasında prostat büyümesine ait değişiklikler bulunur. Yetmişli ve seksenli yaşlarda ise bu değişiklikler erkeklerin büyük çoğunluğunda görülür.

Prostat büyümesinin başlama yaşı ve seyri kişiden kişiye önemli farklılıklar gösterir. Ailesinde erken yaşta prostat büyümesi nedeniyle ameliyat olmuş yakınları bulunan erkeklerde şikâyetler daha erken ortaya çıkabilir. Fazla kilolu, hareketsiz ve kan şekeri yüksek erkeklerde de büyümenin daha belirgin seyredebileceği düşünülmektedir. Bazı erkeklerde prostat yıllarca büyümesine rağmen belirgin şikâyet oluşmazken bazılarında görece erken yaşta ciddi şikâyetler gelişebilir. Kırklı yaşlarda başlayan idrar yapma şikâyetlerinin prostat büyümesi dışında prostat iltihabı ya da idrar kanalı darlığı gibi nedenlere bağlı olabileceği de akılda tutulmalıdır.

Bu nedenle idrar yapma alışkanlıklarında değişiklik fark eden her erkeğin, yaşı ne olursa olsun değerlendirilmesi önerilir. Elli yaşından itibaren ise şikâyet olmasa da düzenli prostat kontrollerinin yapılması, hem prostat büyümesinin hem de prostat kanserinin erken fark edilmesini sağlar.

Prostat Büyümesi Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Prostat büyümesi tedavi edilmezse şikâyetler çoğu erkekte yıllar içinde yavaş yavaş artar ve bazı erkeklerde ciddi sorunlara yol açabilir. Hastalığın seyri kişiden kişiye değişir ve bazı erkeklerde şikâyetler uzun süre aynı düzeyde kalabilir. Şikâyetlerin artmasıyla birlikte gece uykusunun bölünmesi, gündüz yorgunluk ve günlük yaşamın tuvalete göre planlanması gibi yaşam kalitesini düşüren durumlar belirginleşir. Prostat büyümesinin en önemli sorunlarından biri, mesanenin idrarı hiç boşaltamadığı akut idrar yapamama durumudur.

Bu durum karın alt bölgesinde şiddetli ağrı ve dolgunlukla kendini gösterir ve acil olarak sonda takılmasını gerektirir. Soğuk algınlığı ilaçları, alkol ve idrarın uzun süre tutulması bu tabloyu tetikleyebilir.

Uzun süre tedavi edilmeyen prostat büyümesinde mesanede sürekli olarak idrar kalması başka sorunlara da zemin hazırlar. Mesanede kalan idrar, bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam oluşturarak tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarına yol açabilir. Durgun idrardaki mineraller çökerek mesane taşı oluşturabilir. Dirence karşı uzun süre çalışan mesanenin duvarında zayıf noktalar ve cepler gelişebilir. Zamanla mesane kası gücünü yitirebilir ve tıkanıklık giderilse bile mesane tam olarak boşalamayabilir.

İleri durumlarda mesanedeki yüksek basınç böbreklere yansıyarak böbreklerde şişmeye ve böbrek işlevinde bozulmaya neden olabilir. Büyümüş prostatın yüzeyindeki damarlardan kaynaklanan kanamalar da idrarda kan görülmesine yol açabilir. Bu sorunların önemli bir kısmı düzenli takip ve zamanında tedaviyle önlenebildiği için şikâyeti olan erkeklerin hekime başvurmayı ertelememesi önemlidir.

Prostat Büyümesi Nasıl Teşhis Edilir?

Prostat büyümesi, şikâyetlerin ayrıntılı olarak sorgulanması, muayene ve basit tetkiklerin birlikte değerlendirilmesiyle teşhis edilir. Değerlendirmenin ilk adımı, hastanın idrar yapma şikâyetlerinin ne zamandan beri olduğu, nasıl değiştiği ve yaşam kalitesini ne ölçüde etkilediğinin öğrenilmesidir. Bu amaçla şikâyetlerin şiddetini puanlayan standart bir soru formu kullanılır. Hastanın kullandığı ilaçlar, şeker hastalığı ya da nörolojik hastalık gibi mesane işlevini etkileyebilecek durumlar da sorgulanır.

Gece idrara kalkma şikâyeti belirgin olan hastalarda birkaç gün süreyle işeme günlüğü tutulması istenebilir. Bu bilgiler, şikâyetlerin prostat büyümesine bağlı olup olmadığı konusunda önemli ipuçları verir.

Fizik muayenede karın alt bölgesi dolu bir mesane açısından değerlendirilir ve parmakla rektal muayene yapılır. Bu muayene prostatın yaklaşık büyüklüğü, kıvamı ve şüpheli bir sertlik olup olmadığı hakkında bilgi verir. Ardından idrar tahlili, kan tahlilleri ve idrar akımını ölçen testler gibi tetkiklerle değerlendirme tamamlanır. Ultrason ile prostat hacmi ve idrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarı ölçülür. Tanı konurken şikâyetlere yol açabilecek diğer nedenlerin, özellikle idrar kanalı darlığı, mesane taşı, prostat iltihabı ve sinir sistemine bağlı mesane sorunlarının ayırt edilmesi gerekir.

Karmaşık durumlarda mesanenin kamera ile incelenmesi ya da mesanenin basınç ve akım ilişkisini ölçen ayrıntılı testler gerekebilir. Tüm bu bilgiler birlikte değerlendirilerek hastalığın derecesi belirlenir ve hastaya en uygun yaklaşım planlanır.

Her Prostat Büyümesi Ameliyat Gerektirir mi?

Her prostat büyümesi ameliyat gerektirmez ve prostat büyümesi olan erkeklerin önemli bir kısmı ameliyat olmadan izlem, yaşam tarzı değişiklikleri ya da ilaç tedavisiyle rahatlayabilir. Şikâyetleri hafif olan ve yaşam kalitesi belirgin şekilde etkilenmeyen erkeklerde çoğu zaman düzenli takip yeterlidir. Bu erkeklere akşam saatlerinde sıvı alımını azaltmak, kahve ve alkolü sınırlamak ve yatmadan önce idrar yapmak gibi öneriler verilir.

Şikâyetleri orta ya da ileri düzeyde olan erkeklerde ilaç tedavisi çoğu zaman ilk basamaktır. İlaçlar, idrar kanalındaki kasları gevşeterek ya da prostatı küçülterek şikâyetlerin önemli ölçüde azalmasını sağlayabilir. Prostatın büyüklüğü tek başına ameliyat kararı için yeterli bir ölçüt değildir.

Bazı durumlarda ise ameliyat ya da girişimsel bir tedavi gerekli hale gelir. İlaç tedavisine rağmen şikâyetleri devam eden ya da ilaçların yan etkilerini tolere edemeyen erkeklerde girişimsel tedaviler gündeme gelir. Tekrarlayan idrar yapamama atakları, prostat büyümesine bağlı mesane taşı ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ameliyat gerekliliğini gösteren önemli durumlardır. Büyümüş prostattan kaynaklanan ve tekrarlayan idrarda kanama da girişim gerektirebilir.

Mesanede belirgin miktarda idrar kalması ve buna bağlı olarak böbrek işlevlerinde bozulma saptanması, ameliyatın ertelenmemesi gereken durumlar arasındadır. Bazı erkekler ise ömür boyu ilaç kullanmak yerine kalıcı bir çözüm tercih ederek girişimsel tedaviyi seçebilir. Karar, hastanın şikâyetleri, prostat hacmi, eşlik eden hastalıkları ve tercihleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Prostat Büyümesi Tanısında Hangi Testler İstenir?

Prostat büyümesi tanısında istenen testler, şikâyetlerin nedenini doğrulamaya, hastalığın derecesini belirlemeye ve eşlik edebilecek sorunları ortaya koymaya yöneliktir. Değerlendirmenin temel parçalarından biri olan parmakla rektal muayene, prostatın büyüklüğü ve kıvamı hakkında hızlı bilgi verir. İdrar tahlili, idrar yolu enfeksiyonu ya da idrarda kan gibi şikâyetlere katkıda bulunabilecek durumları gösterir. Kanda ölçülen PSA değeri, prostat kanseri olasılığının değerlendirilmesinde ve prostat hacmi hakkında fikir edinilmesinde kullanılır.

Kreatinin gibi böbrek fonksiyon testleri, uzun süreli tıkanıklığın böbrekleri etkileyip etkilemediğini gösterir. Şikâyetlerin şiddetini puanlayan soru formu ise hem başlangıç değerlendirmesinde hem de tedavi sonrası takipte kullanılır.

İdrar akım testi, idrarın akış hızını ve miktarını ölçerek idrar yolundaki tıkanıklığın derecesi hakkında bilgi verir. İdrar yaptıktan sonra ultrasonla mesanede kalan idrar miktarının ölçülmesi, mesanenin ne kadar etkin boşaldığını gösterir. Karından ya da makattan yapılan ultrason, prostat hacmini ölçerek tedavi seçeneklerinin belirlenmesine yardımcı olur. Ultrason aynı zamanda böbreklerde şişme ve mesanede taş olup olmadığını da gösterebilir.

İdrarda kan görülen ya da idrar kanalı darlığından şüphelenilen erkeklerde mesanenin kamera ile incelendiği sistoskopi yapılabilir. Şikâyetlerin prostat tıkanıklığından mı yoksa mesane kasının zayıflığından mı kaynaklandığı netleştirilemediğinde ürodinami testi istenebilir. Hangi testlerin gerekli olduğu, hastanın şikâyetlerine ve ilk değerlendirme bulgularına göre üroloji uzmanı tarafından belirlenir.

Prostat Büyümesi Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Prostat büyümesi tedavi seçenekleri, izlem ve yaşam tarzı değişikliklerinden ilaç tedavisine, minimal invaziv yöntemlerden ameliyata kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsar. Şikâyetleri hafif olan erkeklerde düzenli takip ve günlük alışkanlıklarda yapılacak değişiklikler çoğu zaman yeterlidir. Akşam saatlerinde sıvı alımının azaltılması, kafein ve alkolün sınırlandırılması, kabızlığın önlenmesi ve fazla kilolardan kurtulunması bu önerilerin başında gelir. Şikâyetleri daha belirgin olan erkeklerde ilaçla prostat tedavisi çoğu zaman ilk basamak tedavidir.

İdrar kanalındaki kasları gevşeterek akımı hızla rahatlatan ilaçlar ile prostatı zamanla küçülten ilaçlar bu tedavinin temelini oluşturur. Bu ilaçlar tek başına ya da birlikte kullanılabilir ve eşlik eden mesane aşırı aktivitesi için ek ilaçlar da tedaviye eklenebilir.

İlaç tedavisinin yetersiz kaldığı ya da ameliyat gerektiren sorunların geliştiği erkeklerde girişimsel tedaviler gündeme gelir. Prostat dokusunun idrar kanalı yoluyla, kesi yapılmadan kapalı yöntemle çıkarıldığı ameliyatlar uzun yıllardır uygulanan standart yaklaşımlardır. Lazerle prostat ameliyatı, özellikle büyük prostatlarda ve kan sulandırıcı kullanan hastalarda öne çıkan yöntemler arasındadır. Su buharının kullanıldığı minimal invaziv yöntemler, seçilmiş hastalarda daha sınırlı bir girişimle rahatlama sağlamayı amaçlar.

Çok büyük prostatlarda açık ya da robotik ameliyat da seçenekler arasında yer alabilir. Hangi tedavinin uygun olduğu, prostat hacmi, şikâyetlerin şiddeti, eşlik eden hastalıklar, kullanılan ilaçlar ve hastanın boşalmanın korunması gibi tercihleri göz önünde bulundurularak belirlenir.

Tedavi seçimi, hastayla her seçeneğin olası yararları ve riskleri ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra birlikte yapılır.