Böbrek Şişmesi (Hidronefroz)

Böbrek şişmesi, böbrekte üretilen idrarın mesaneye yeterince akamaması ya da mesaneden geriye kaçması nedeniyle böbreğin idrar toplayan bölümlerinin genişlemesidir. Tıp dilinde hidronefroz olarak adlandırılan bu durum kendi başına bir hastalık değil, böbrek taşından prostat büyümesine, doğuştan darlıklardan tümörlere kadar birçok farklı sorunun işaretidir. Böbrek şişmesi bazen şiddetli yan ağrısıyla aniden ortaya çıkarken bazen hiçbir şikâyet yapmadan yavaş yavaş gelişir ve fark edilmediğinde böbreğin işlevini kalıcı olarak azaltabilir.

Bu yazıda böbrek şişmesinin ne olduğunu, böbreğin neden şiştiğini, belirtilerini, en sık nedenlerini, ağrıyla ilişkisini, derecelerin anlamını, böbrek işlevine etkisini, tanı sürecini ve tedavi edilmediğinde neler olabileceğini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Böbrek Şişmesi Nedir?

Böbrek şişmesi, böbreğin içinde idrarın toplandığı böbrek havuzu ve buna bağlı toplayıcı kanalların, idrarın akışındaki bir sorun nedeniyle normalden daha geniş hâle gelmesidir. Böbreklerde süzülen idrar önce küçük toplayıcı kanallara, oradan böbrek havuzuna geçer ve üreter adı verilen kanal aracılığıyla mesaneye taşınır. Bu yol boyunca herhangi bir noktada idrarın akışı yavaşlarsa ya da engellenirse, tıkanıklığın üst tarafında idrar birikmeye başlar. Biriken idrar böbrek havuzunu ve toplayıcı kanalları genişletir ve bu genişleme ultrason gibi görüntüleme yöntemlerinde böbrek şişmesi olarak görülür.

Böbrek şişmesi tek bir böbrekte olabileceği gibi idrar akışının mesane ya da idrar kanalı düzeyinde engellendiği durumlarda her iki böbrekte birden görülebilir. Genişleme yalnızca böbrekte sınırlı kalabileceği gibi tıkanıklık daha aşağıdaysa üreter de genişleyebilir. Böbrek şişmesi aniden gelişebilir ve bu durumda çoğunlukla belirgin şikâyetlere yol açar. Yavaş gelişen böbrek şişmesi ise aylar ya da yıllar içinde sessizce ilerleyebilir.

Bazı bebeklerde böbrek şişmesi daha doğmadan anne karnında yapılan ultrasonla fark edilir. Her böbrek genişlemesi gerçek bir tıkanıklık anlamına gelmez ve bazı kişilerde doğuştan geniş bir böbrek havuzu yapısı böbrek şişmesi gibi görünebilir. Bu nedenle böbrek şişmesi saptandığında hem nedeninin hem de böbrek işlevini ne ölçüde etkilediğinin ayrıntılı olarak araştırılması gerekir.

Böbrek Neden Şişer?

Böbrek, idrarın böbrekten mesaneye ve oradan dışarıya akışını engelleyen bir tıkanıklık olduğunda ya da idrar mesaneden böbreğe doğru geriye kaçtığında şişer. Böbrekler kesintisiz olarak idrar üretir ve bu idrarın düzenli olarak mesaneye iletilmesi gerekir. İdrar yolunda bir tıkanıklık oluştuğunda böbrek idrar üretmeye devam eder, ancak üretilen idrar dışarı çıkamaz. Tıkanıklığın gerisinde biriken idrar, böbrek havuzu ve toplayıcı kanallar içindeki basıncı artırır. Artan basınç bu yapıların duvarlarını germe ve genişletmeye başlar. Tıkanıklık aniden gelişirse basınç hızla yükselir ve böbreğin çevresindeki zar gerilerek şiddetli ağrıya neden olur.

Tıkanıklık yavaş geliştiğinde ise böbrek bu duruma uyum sağlamaya çalışır ve genişleme ağrı olmadan zamanla artar. Vezikoüreteral reflü adı verilen durumda mesane ile üreter arasındaki kapakçık görevi gören yapı yeterince çalışmaz ve idrar işeme sırasında mesaneden böbreğe geri kaçar. Geri kaçan idrar da böbrek havuzunu genişleterek böbrek şişmesine yol açar. Gebelik döneminde hormonların etkisiyle üreterlerin kas yapısı gevşer ve büyüyen rahim üreterlere bası yapar, bu nedenle hamile kadınlarda geçici böbrek şişmesi sık görülür.

Mesanenin tam boşalamadığı ve içindeki basıncın yüksek kaldığı durumlarda da idrar böbreklerden mesaneye rahat akamaz ve her iki böbrekte şişme gelişebilir.

Böbrek Şişmesi Belirtileri Nelerdir?

Böbrek şişmesi belirtileri, şişmenin ne kadar hızlı geliştiğine, derecesine, tek ya da iki taraflı olmasına ve altta yatan nedene göre değişir. Böbrek şişmesi aniden geliştiğinde, özellikle bir taşın üreteri tıkamasıyla, yan ve bel bölgesinde dalgalar hâlinde gelen şiddetli bir ağrı ortaya çıkar. Bu ağrı kasığa ve genital bölgeye yayılabilir ve sıklıkla bulantı ve kusma eşlik eder. Yavaş gelişen böbrek şişmesinde ise hiçbir şikâyet olmayabilir ya da yalnızca yan bölgede künt ve belirsiz bir ağrı hissedilebilir.

İdrar yolunda biriken ve durgunlaşan idrar enfeksiyona zemin hazırladığı için tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları böbrek şişmesinin ilk belirtisi olabilir. Tıkalı böbrekte enfeksiyon geliştiğinde yüksek ateş, titreme ve yan ağrısı ortaya çıkar ve bu durum acil müdahale gerektirir. Altta yatan nedene bağlı olarak idrarda kan, idrar yaparken yanma ve sık idrara çıkma gibi şikâyetler görülebilir. Prostat büyümesi gibi mesane çıkışındaki sorunlara bağlı iki taraflı böbrek şişmesinde zayıf idrar akımı, ıkınarak idrar yapma ve mesanenin tam boşalmadığı hissi ön plandadır.

Her iki böbreğin ya da tek böbreğin etkilendiği durumlarda idrar miktarında azalma, halsizlik, iştahsızlık ve bacaklarda şişlik gibi böbrek yetmezliğini düşündüren belirtiler ortaya çıkabilir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda böbrek şişmesi ateşli idrar yolu enfeksiyonu, huzursuzluk, beslenme güçlüğü ya da karında ele gelen bir kitle şeklinde fark edilebilir. Belirti vermeyen böbrek şişmesi çoğu zaman başka bir nedenle yapılan ultrasonda rastlantısal olarak saptanır.

Böbrek Şişmesinin En Sık Nedenleri Nelerdir?

Böbrek şişmesinin en sık nedenleri erişkinlerde böbrek ve üreter taşları ile prostat büyümesi, çocuklarda ise böbrek havuzunun üretere geçtiği noktadaki doğuştan darlık ve idrarın mesaneden böbreğe geri kaçmasıdır. Erişkinlerde aniden gelişen tek taraflı böbrek şişmesinin en sık nedeni, böbrekten üretere düşerek idrar akışını engelleyen taşlardır. İleri yaştaki erkeklerde prostatın büyüyerek mesane çıkışını daraltması, mesanede basıncın artmasına ve zamanla her iki böbrekte şişmeye yol açabilir.

Daha önce geçirilmiş taş ameliyatları, karın ve leğen bölgesi ameliyatları ve ışın tedavisi sonrasında gelişen üreter darlıkları da böbrek şişmesine neden olabilir.

Üreter, mesane ve prostat tümörleri idrar yolunu içeriden tıkayarak, rahim ağzı, kalın bağırsak ve leğen bölgesindeki diğer tümörler ise üreterlere dışarıdan bası yaparak böbrek şişmesine yol açabilir. Karın arka duvarındaki dokuların iltihaplanarak sertleşmesi, üreterleri çevreleyip sıkıştırarak her iki böbrekte şişmeye neden olabilen nadir bir durumdur. İdrar yolunda oluşan kan pıhtıları da ani tıkanıklık yapabilir. Sinir hasarına bağlı mesane sorunlarında mesanenin yüksek basınçla idrar depolaması ve tam boşalamaması böbrekleri etkileyebilir. Gebelikte hormonal değişiklikler ve rahim basısı, çoğunlukla sağ böbrekte olmak üzere geçici böbrek şişmesine yol açar.

Çocuklarda böbrek havuzu çıkış darlığının yanı sıra üreterin mesaneye giriş noktasındaki darlık, erkek bebeklerde idrar kanalındaki doğuştan kapakçıklar ve üreterin mesaneye açıldığı yerde kese oluşumu da böbrek şişmesinin nedenleri arasındadır. Böbrek şişmesinin tedavisi doğrudan nedene yönelik olduğu için altta yatan sorunun doğru belirlenmesi büyük önem taşır.

Böbrek Şişmesi Her Zaman Ağrı Yapar mı?

Böbrek şişmesi her zaman ağrı yapmaz ve özellikle yavaş gelişen böbrek şişmesi çoğu zaman hiçbir ağrıya yol açmadan ilerler. Ağrının ortaya çıkıp çıkmaması, şişmenin ne kadar sürede geliştiğiyle yakından ilişkilidir. İdrar yolunun aniden tıkandığı durumlarda böbrek havuzundaki basınç hızla yükselir ve böbreğin çevresindeki gerilmeye duyarlı zar uyarılarak şiddetli ağrı ortaya çıkar. Taşa bağlı böbrek krizi bu tür ani tıkanıklığın en tipik örneğidir. Tıkanıklık haftalar, aylar ya da yıllar içinde yavaş yavaş geliştiğinde ise böbrek ve toplayıcı sistem bu duruma uyum sağlar.

Bu uyum sayesinde basınç ani olarak yükselmez ve genişleme belirgin bir ağrı hissettirmeden artar. Prostat büyümesi, yavaş büyüyen tümörler ve bazı doğuştan darlıklar bu tür sessiz böbrek şişmesinin sık nedenlerindendir. Böbrek havuzu çıkışında darlığı olan bazı kişilerde ise yalnızca çok fazla sıvı alındığında idrar üretimi arttığı için yan ağrısı ortaya çıkar. Ağrının olmaması böbreğin güvende olduğu anlamına gelmez, çünkü sessiz ilerleyen tıkanıklık böbrek dokusunu zamanla inceltir ve işlev kaybına yol açabilir.

Taş krizi geçiren bir kişide ağrının geçmesi de her zaman tıkanıklığın açıldığını göstermez ve böbrekteki şişmenin devam edip etmediği görüntülemeyle kontrol edilmelidir.

Bu nedenle böbrek şişmesi saptanan kişilerde ağrı olsun ya da olmasın nedenin araştırılması ve böbreğin durumunun izlenmesi gerekir.

Böbrek Şişmesi Dereceleri Ne Anlama Gelir?

Böbrek şişmesi dereceleri, ultrason incelemesinde böbrek havuzu ve toplayıcı kanallardaki genişlemenin ne kadar belirgin olduğunu ve böbrek dokusunun bu genişlemeden ne ölçüde etkilendiğini gösteren bir sınıflamadır. Derecelendirme, hekimlerin böbrek şişmesinin şiddetini ortak bir dille tarif etmesini ve takipte değişimi karşılaştırmasını sağlar. En hafif derecede yalnızca böbrek havuzunda hafif bir genişleme vardır, toplayıcı kanallar normaldir ve böbrek dokusu tamamen sağlamdır. Orta derecede böbrek havuzunun genişlemesine toplayıcı kanallardaki genişleme de eşlik eder, ancak böbrek dokusunun kalınlığı korunmuştur.

Belirgin derecede toplayıcı kanallar yuvarlaklaşmış ve belirgin biçimde genişlemiştir ve böbrek dokusunda incelme başlamış olabilir. En ileri derecede böbrek, içi idrarla dolu bir torbaya dönüşmüş gibi görünür ve böbrek dokusu çok incelmiştir. Hafif derecedeki böbrek şişmesi, özellikle bebeklerde ve gebelerde çoğu zaman kendiliğinden düzelir ve genellikle yalnızca takip gerektirir. Derece arttıkça böbrek dokusunun zarar görme olasılığı ve tedavi gerekme olasılığı da artar. Bununla birlikte ultrasondaki derece, tıkanıklığın gerçekten var olup olmadığını ve böbreğin ne kadar çalıştığını tek başına göstermez.

İleri derecede genişlemiş görünen bir böbrek iyi çalışıyor olabilirken daha hafif genişlemiş bir böbrekte işlev kaybı bulunabilir. Bu nedenle özellikle orta ve ileri dereceli şişmelerde böbreğin işlevini ve idrarı boşaltma yeteneğini gösteren sintigrafi gibi ek incelemeler yapılır. Derece, tedavi kararında tek başına değil, şikâyetler, böbrek işlevi ve altta yatan nedenle birlikte değerlendirilir.

Böbrek Şişmesi Böbrek Fonksiyonunu Nasıl Etkiler?

Böbrek şişmesi, tıkanıklığın gerisinde artan basıncın böbreğin süzme işlevini azaltması ve böbrek dokusuna giden kan akımını bozması yoluyla böbrek fonksiyonunu etkiler. Böbreğin kanı süzebilmesi için süzme birimlerindeki basınç ile idrar yolundaki basınç arasında belirli bir fark bulunması gerekir. İdrar yolunda basınç arttığında bu fark azalır ve böbreğin süzme hızı düşer. Uzun süren yüksek basınç böbrek dokusundaki küçük damarlara bası yaparak dokuya giden kan akımını azaltır. Kan akımının azalması ve süregelen basınç, idrar oluşturan kanalcıklarda hasara ve zamanla böbrek dokusunda incelmeye yol açar.

Kısa süreli tıkanıklıklarda tıkanıklık açıldığında böbrek işlevi çoğunlukla tamamen düzelir. Tıkanıklık haftalarca ya da aylarca devam ederse böbrek dokusundaki hasar kalıcı hâle gelebilir. Tıkalı böbrekte gelişen enfeksiyonlar böbrek dokusunda yara izi oluşturarak işlev kaybını hızlandırır. Tek taraflı böbrek şişmesinde diğer sağlıklı böbrek vücudun ihtiyacını karşılamaya devam ettiği için kan tahlillerinde böbrek işlevleri normal görünebilir. Bu nedenle tek taraflı şişmede etkilenen böbreğin işlevi ancak her iki böbreği ayrı ayrı değerlendiren sintigrafiyle anlaşılabilir.

Her iki böbreğin etkilendiği durumlarda ya da tek böbrekli kişilerde ise kanda atık maddeler birikir, potasyum yükselir ve böbrek yetmezliği gelişebilir. Tıkanıklığın erken dönemde fark edilip giderilmesi, böbrek işlevlerinin korunması için en önemli adımdır.

Böbrek Şişmesi Nasıl Teşhis Edilir?

Böbrek şişmesi, çoğunlukla ultrasonla saptanır ve ardından şişmenin nedeni, derecesi ve böbrek işlevine etkisi idrar ve kan tahlilleri, tomografi, manyetik rezonans ve sintigrafi gibi incelemelerle araştırılarak teşhis edilir. Hekim önce yan ağrısı, ateş, idrar yapma şikâyetleri, idrarda kan ve idrar miktarında değişiklik olup olmadığını sorgular. Daha önce taş düşürme, idrar yolu ameliyatları, ışın tedavisi, prostat büyümesi ya da kanser öyküsü de değerlendirmenin bir parçasıdır. Kadın hastalarda gebelik durumu, çocuklarda ise anne karnında yapılan ultrasonlarda böbrek şişmesi görülüp görülmediği öğrenilir.

Fizik muayenede böğür bölgesinde hassasiyet, karında kitle ve dolu mesane olup olmadığı değerlendirilir. Erkeklerde prostat muayenesi mesane çıkışındaki olası tıkanıklık hakkında bilgi verir. İdrar tahlili ve idrar kültürü enfeksiyonun varlığını, kan tahlilleri ise böbrek işlevlerini ve enfeksiyon göstergelerini ortaya koyar. Ultrason, böbrek şişmesinin varlığını, derecesini, böbrek dokusunun kalınlığını ve mesanede kalan idrar miktarını radyasyon kullanmadan gösterir.

Tomografi ve manyetik rezonans, tıkanıklığın yerini ve nedenini belirlemede yardımcı olur. Sintigrafi her iki böbreğin ayrı ayrı işlevini ve idrarı boşaltma yeteneğini göstererek gerçek bir tıkanıklık olup olmadığını ortaya koyar. Çocuklarda idrarın mesaneden böbreğe geri kaçıp kaçmadığını anlamak için işeme sırasında çekilen mesane filmi de tanı sürecine eklenebilir.

Böbrek Şişmesinde Hangi Testler İstenir?

Böbrek şişmesinde ultrason, idrar tahlili ve kültürü, kan tahlilleri, tomografi ya da manyetik rezonans, böbrek sintigrafisi ve seçilmiş durumlarda işeme sırasında çekilen mesane filmi istenir. Üriner sistem ultrasonu, böbrek şişmesinin saptanmasında ve takibinde ilk basamak yöntemdir ve genişlemenin derecesini, böbrek dokusunun kalınlığını, üreterin genişleyip genişlemediğini ve mesanede kalan idrarı gösterir. İdrar tahlili ve idrar kültürü, tıkanıklığa eşlik eden bir enfeksiyonun varlığını ve etkili antibiyotiği belirler. Kan tahlillerinde kreatinin ve diğer böbrek işlev testleri ile potasyum düzeyi ve enfeksiyon göstergeleri değerlendirilir.

Kontrastsız tomografi, özellikle ani başlayan yan ağrısı olan hastalarda taşın yerini ve büyüklüğünü gösterir. Kontrastlı üriner tomografi, üreter darlıkları, tümörler ve dışarıdan bası yapan kitleler gibi taş dışı nedenlerin araştırılmasında ve idrar yollarının anatomisinin ayrıntılı olarak görülmesinde kullanılır. Manyetik rezonans, gebelerde, çocuklarda ve kontrast madde alamayan kişilerde radyasyon kullanmadan idrar yollarının değerlendirilmesini sağlar. Böbrek sintigrafisi, her iki böbreğin toplam işleve katkısını ayrı ayrı ölçer ve idrarın böbrekten ne hızla boşaldığını göstererek genişlemenin gerçek bir tıkanıklığa bağlı olup olmadığını ortaya koyar.

Çocuklarda idrarın mesaneden böbreğe geri kaçmasını ve erkek bebeklerde idrar kanalındaki kapakçıkları araştırmak için işeme sırasında çekilen mesane filmi yapılır. Bazı durumlarda sistoskopi sırasında üretere kontrast madde verilerek tıkanıklığın yeri doğrudan görüntülenebilir. Hangi testlerin isteneceği, hastanın yaşına, şikâyetlerine, şişmenin derecesine ve olası nedene göre belirlenir.

Böbrek Şişmesi Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Böbrek şişmesi, altta yatan tıkanıklık giderilmeden uzun süre devam ederse etkilenen böbrekte kalıcı işlev kaybına, tekrarlayan enfeksiyonlara ve iki taraflı durumlarda böbrek yetmezliğine yol açabilir. Tıkanıklığın yarattığı yüksek basınç zamanla böbrek dokusunu inceltir ve böbreğin süzme yeteneği giderek azalır. Uzun süre tedavi edilmeyen ileri derecede şişmiş bir böbrek tamamen işlevini yitirebilir ve bazı durumlarda böbreğin alınması gerekebilir.

Tıkalı böbrekte durgunlaşan idrar bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam oluşturur ve tekrarlayan böbrek enfeksiyonlarına neden olur. Tıkalı ve enfekte böbrekte apse gelişebilir ve enfeksiyonun kana karışması hayatı tehdit eden bir tabloya dönüşebilir.

Durgun idrar ayrıca yeni taşların oluşumunu da kolaylaştırır. Uzun süreli böbrek şişmesi, böbreklerin tansiyonu düzenleyen hormonları etkilemesi nedeniyle tansiyon yüksekliğine katkıda bulunabilir. Her iki böbrekte şişme bulunan ya da tek böbreği olan kişilerde tedavi edilmeyen tıkanıklık kısa sürede böbrek yetmezliğine ve diyaliz ihtiyacına yol açabilir. Bu nedenle böbrek şişmesinde tedavi, doğrudan nedene yönelik olarak planlanır. Taşa bağlı şişmede taşın kırılması ya da çıkarılması, prostat büyümesine bağlı şişmede prostatın açılması ve üreter darlığında darlığın onarılması gerekir.

Üreterdeki darlığa bağlı şişmede, darlıklı bölümün çıkarılıp idrar yolunun yeniden birleştirildiği robotik üreter onarım ameliyatı uygun hastalarda kalıcı çözüm sağlar. Ateşle birlikte tıkanıklık bulunan ya da böbrek işlevleri hızla bozulan acil durumlarda, kesin tedavi yapılana kadar üretere stent yerleştirilerek ya da böbreğe ciltten tüp takılarak idrar boşaltılır. Hafif dereceli, işlevi bozmayan ve şikâyet yapmayan böbrek şişmeleri, özellikle bebeklerde ve gebelerde, düzenli ultrason takibiyle izlenebilir ve tedavi kararı takip sonuçlarına göre verilir.