Üriner Sistem Ultrasonu (Üriner Sistem Ultrasonografisi)

Üriner sistem ultrasonu istediğim hastalarım için hazırlığı, mesanenin neden dolu olması gerektiğini ve sonucun ne anlattığını açıkladım.

Üriner sistem ultrasonu, böbreklerin, idrar borularının, mesanenin ve erkeklerde prostatın ses dalgalarıyla görüntülendiği, ışın içermeyen ve ağrısız bir incelemedir. Böbrek taşı, böbrek şişmesi, böbrek kisti, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve idrarda kan gibi pek çok durumda ilk başvurulan görüntüleme yöntemidir. Hızlı, kolay uygulanabilir ve gerektiğinde güvenle tekrarlanabilir olması nedeniyle ürolojide en sık kullanılan tetkiklerden biridir.

Bu yazıda üriner sistem ultrasonunun hangi hastalıklarda istendiğini, hangi organları gösterdiğini, nasıl çekildiğini, mesanenin neden dolu olması gerektiğini, hazırlık sürecini, sonucun ne anlattığını ve sonrasında gündeme gelen tetkikleri ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Üriner Sistem Ultrasonu Nedir?

Üriner sistem ultrasonu, insan kulağının duyamayacağı yüksek frekanslı ses dalgalarının vücuda gönderilmesi ve dokulardan yansıyan dalgaların görüntüye dönüştürülmesiyle idrar yollarının incelenmesidir. İnceleme sırasında cilde yerleştirilen prob adı verilen alet ses dalgalarını gönderir ve geri dönen yansımaları algılar. Farklı yoğunluktaki dokular ses dalgalarını farklı şekilde yansıttığı için böbrekler, mesane ve çevre yapılar ekranda ayrı ayrı görülebilir.

Sıvı dolu yapılar ekranda koyu, taş gibi yoğun yapılar ise parlak beyaz olarak görünür. Görüntüler anlık olarak izlendiği için organların farklı açılardan değerlendirilmesi mümkündür. İnceleme, üroloji ya da radyoloji uzmanı tarafından yapılır ve yorumlanır.

Üriner sistem ultrasonu, idrar yollarının görüntülenmesinde çoğu zaman ilk tercih edilen yöntemdir. Işın içermemesi, girişim gerektirmemesi ve ağrısız olması bu tercihin başlıca nedenleridir. İnceleme kısa sürer, sonuç çoğunlukla hemen alınır ve gerektiğinde kısa aralıklarla tekrarlanabilir. Bu özellikler sayesinde gebelerde, çocuklarda ve sık takip gereken hastalarda güvenle kullanılabilir. Üriner sistem ultrasonu organların yapısını gösterir, ancak böbreklerin ne kadar iyi çalıştığını tek başına ortaya koymaz.

Bazı küçük taşlar ve idrar borularının bağırsakların arkasında kalan bölümleri ultrasonla her zaman net görülemeyebilir. Bu nedenle ultrason bulguları, gerektiğinde diğer testlerle birlikte değerlendirilir.

Üriner Sistem Ultrasonu Hangi Hastalıklarda İstenir?

Üriner sistem ultrasonu en sık yan ve bel ağrısı, böbrek krizi şüphesi ve böbrek taşı hastalığında istenir. Ultrason, böbreklerdeki taşları ve taşların idrar akışını engelleyerek böbrekte şişmeye yol açıp açmadığını gösterir. İdrarda kan saptanan kişilerde böbrek ve mesanede taş ya da kitle olup olmadığını araştırmak için ilk yapılan görüntüleme yöntemidir. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren kişilerde enfeksiyonu kolaylaştıran taş, tıkanıklık ya da mesanede kalan idrar ultrasonla araştırılır.

Ateşli böbrek enfeksiyonlarında ise böbrekte apse ya da idrar akışını engelleyen bir tıkanıklık olup olmadığı ultrasonla hızla değerlendirilir. Kan tahlillerinde böbrek işlevlerinde bozulma saptanan kişilerde de böbreklerin boyutu ve yapısı ultrasonla incelenir.

Üriner sistem ultrasonu başka pek çok durumda da kullanılır. Rastlantısal olarak ya da şikâyet nedeniyle saptanan böbrek kisti olan kişilerde kistin yapısı değerlendirilir ve zaman içindeki değişimi izlenir. İdrar yapmakta zorlanan erkeklerde prostatın büyüklüğü, mesane duvarının kalınlığı ve idrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar ultrasonla ölçülür. Mesane taşı ve mesane içinde kitle şüphesi olan kişilerde de ultrason ilk değerlendirme yöntemidir.

Gebelikte yan ağrısı olan kadınlarda ışın içermediği için tercih edilen görüntüleme yöntemidir. Çocuklarda ateşli idrar yolu enfeksiyonlarında ve doğuştan idrar yolu sorunlarının araştırılmasında da sık kullanılır. Taş kırma işlemleri, böbrekle mesane arasına tüp yerleştirilmesi ve ameliyatlar sonrasında takip amacıyla da düzenli olarak tekrarlanabilir.

Üriner Sistem Ultrasonunda Hangi Organlar Görüntülenir?

Üriner sistem ultrasonunda başlıca böbrekler, idrar boruları, mesane ve erkeklerde prostat görüntülenir. Böbrekler, kaburgaların alt kenarının hemen altında ve bel bölgesinde yer alır ve ultrasonda boyutları, şekilleri ve yerleşimleri değerlendirilir. Böbrek dokusunun kalınlığı ve yapısı, böbreklerin uzun süreli bir hastalıktan etkilenip etkilenmediği hakkında ipucu verir. İdrarın toplandığı böbrek havuzcuğu ve bu havuzcuğa açılan kanallar, idrar akışında bir engel olduğunda genişlemiş olarak görülür. Böbreklerde taş, kist ve kitle gibi oluşumlar da bu inceleme sırasında saptanabilir. Böbreklerin çevresinde sıvı birikimi olup olmadığı da değerlendirilir.

Üriner sistem ultrasonunda idrar boruları normal genişlikte olduğunda çoğu zaman net olarak görülemez. Bu borular ancak bir tıkanıklık nedeniyle genişlediğinde, özellikle böbreğe yakın başlangıç bölümlerinde ve mesaneye açıldıkları son bölümlerinde görüntülenebilir. Mesane dolu olduğunda duvar kalınlığı, iç yüzeyin düzgünlüğü, mesane içinde taş ya da kitle bulunup bulunmadığı ve mesane duvarındaki cepler değerlendirilir. İdrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarı da aynı incelemede ölçülebilir.

Erkeklerde mesanenin hemen altında yer alan prostat karın üzerinden görüntülenerek büyüklüğü hakkında yaklaşık bilgi elde edilir. Gerektiğinde böbrek damarlarındaki kan akımı da renkli ultrason yöntemiyle değerlendirilebilir.

Üriner Sistem Ultrasonu Nasıl Çekilir?

Üriner sistem ultrasonu nasıl yapılır sorusunun yanıtı, kişi sırtüstü ya da yan yatarken karın ve bel bölgesine jel sürülmesi ve prob adı verilen aletin cilt üzerinde gezdirilerek böbreklerin ve mesanenin görüntülenmesidir. İnceleme öncesinde kişiden karın ve bel bölgesini açması istenir. Cilt ile prob arasında hava kalmaması ve ses dalgalarının iyi iletilmesi için bu bölgeye su bazlı bir jel sürülür.

İnceleme genellikle sırtüstü yatarken başlar ve böbreklerin daha iyi görülebilmesi için kişiden sağ ve sol yanına dönmesi istenebilir. Böbrekler kaburgaların altında kaldığı için kişiden zaman zaman derin nefes alıp tutması istenir. Derin nefes, diyaframın aşağı inmesini ve böbreklerin kaburgaların altından çıkarak daha net görünmesini sağlar.

Üriner sistem ultrasonunda böbreklerin incelenmesinin ardından mesane değerlendirilir. Mesane dolu iken karın alt bölgesinde prob gezdirilerek mesane duvarı, iç yüzeyi ve mesanenin arka bölümü incelenir. Erkeklerde bu sırada prostat da görüntülenir ve büyüklüğü hesaplanır. Gerekli görülen hastalarda kişiden idrarını yapması istenir ve idrar yaptıktan hemen sonra mesanede kalan idrar ölçülür. İnceleme tamamlandıktan sonra jel temizlenir ve kişi hemen günlük yaşamına dönebilir. Görüntüler ve ölçümler kayıt altına alınarak raporlanır. Önceki ultrason raporlarının incelemeye getirilmesi, bulguların zaman içindeki değişiminin karşılaştırılmasına yardımcı olur.

Üriner Ultrasonda Mesane Neden Dolu Olmalıdır?

Üriner ultrasonda mesane dolu olmalıdır, çünkü idrarla dolu mesane ses dalgalarını çok iyi ileterek mesane duvarının, iç yüzeyinin ve mesanenin arkasındaki yapıların net görüntülenmesini sağlar. Sıvı, ses dalgalarını neredeyse hiç engellemeden geçirir ve ultrason için ideal bir görüntü penceresi oluşturur. Dolu mesane genişlediği için duvarı incelir ve düzleşir, böylece duvar kalınlığı doğru olarak ölçülebilir. Mesane içindeki taşlar, kitleler ve mesane duvarındaki cepler dolu mesanede kolayca görülür.

Dolu mesane ayrıca karın alt bölgesindeki bağırsakları yana iterek bağırsak gazının görüntüyü bozmasını azaltır. Bu sayede mesanenin arkasında kalan idrar borusu uçları ve erkeklerde prostat da daha net değerlendirilebilir.

Üriner ultrasonda mesane yeterince dolu olmadığında önemli bulgular gözden kaçabilir ya da yanlış yorumlanabilir. Boş ya da az dolu bir mesanede duvar kıvrımlı ve kalın görünür ve bu durum gerçekte olmayan bir duvar kalınlaşması varmış izlenimi yaratabilir. Küçük taşlar ve kitleler, boş mesanenin kıvrımları arasında seçilemeyebilir. Bu nedenle mesanesi yeterince dolu olmayan kişilerde raporda mesanenin ideal değerlendirilemediği belirtilir.

Bu ifade bir hastalık anlamına gelmez, yalnızca incelemenin teknik olarak sınırlı kaldığını gösterir. Bu durumda kişiden su içip bir süre beklemesi istenerek inceleme tekrarlanabilir. Buna karşın mesanenin aşırı dolu olması da kişiyi rahatsız edebileceği için belirgin sıkışma hissedildiğinde sağlık çalışanına bilgi verilmesi önerilir.

Üriner Sistem Ultrasonu Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

Üriner sistem ultrasonu öncesi hazırlığın en önemli adımı, inceleme sırasında mesanenin dolu olmasını sağlamaktır. Bu amaçla genellikle incelemeden bir ile iki saat önce birkaç bardak su içilmesi ve bu süre içinde idrar yapılmaması önerilir. Su içildikten sonra mesanenin dolması zaman aldığı için suyun incelemeden hemen önce içilmesi yeterli olmayabilir. Kişi incelemeye geldiğinde hafif ya da orta düzeyde idrar sıkışması hissetmelidir.

Sıkışma hissi dayanılmaz düzeye ulaşırsa bir miktar idrar yapılabilir, ancak mesanenin tamamen boşaltılmaması gerekir. Hazırlık talimatları merkezden merkeze küçük farklılıklar gösterebileceği için randevu alınırken verilen bilgilere uyulması önerilir.

Üriner sistem ultrasonu öncesinde genellikle aç kalmak gerekmez. Ancak inceleme karın ultrasonuyla birlikte yapılacaksa ya da bağırsak gazının görüntüyü bozmasını azaltmak amacıyla bazı merkezler birkaç saatlik açlık isteyebilir. İnceleme öncesinde gazlı içeceklerden kaçınılması, bağırsaklardaki gazın azalmasına yardımcı olabilir. Karın ve bel bölgesinin kolayca açılabileceği rahat giysilerin tercih edilmesi incelemeyi kolaylaştırır. Daha önce yapılmış ultrason, tomografi ya da MR raporlarının yanında getirilmesi, bulguların karşılaştırılması açısından önemlidir.

Sonda kullanan hastalarda mesanenin dolması için yapılacak işlem hekim ya da sağlık ekibi tarafından planlanır. Gebeler ve küçük çocuklar için ek bir hazırlık gerekip gerekmediği de randevu sırasında öğrenilebilir.

Üriner Sistem Ultrasonu Kaç Dakika Sürer?

Üriner sistem ultrasonu çoğu kişide on ile yirmi dakika içinde tamamlanır. Bu süre, böbreklerin her iki taraftan farklı açılarla incelenmesini, mesanenin ve erkeklerde prostatın değerlendirilmesini kapsar. İnceleme sırasında kişinin pozisyon değiştirmesi ve nefes tutması gerektiği için süre kişinin uyumuna göre biraz değişebilir. Mesanede kalan idrar ölçümü de yapılacaksa kişinin idrar yapıp geri dönmesi için birkaç dakika daha gerekir. Görüntülerin hızlı alınabildiği ve bulguların net olduğu durumlarda inceleme daha kısa sürebilir. İnceleme bittikten sonra kişinin herhangi bir gözlem süresine ihtiyacı yoktur.

Üriner sistem ultrasonu bazı durumlarda daha uzun sürebilir. Mesanesi yeterince dolu olmadan incelemeye gelen kişilerde, mesanenin dolması için su içip beklemek gerekebilir ve bu bekleme süresi toplam süreyi uzatır. Karın duvarı kalın olan ya da bağırsaklarında yoğun gaz bulunan kişilerde görüntülerin elde edilmesi daha fazla zaman alabilir. İncelemede taş, kist ya da kitle gibi bir bulgu saptandığında bu bulgunun ayrıntılı olarak değerlendirilmesi ve ölçülmesi de süreyi uzatır.

Böbrek damarlarındaki kan akımının da incelenmesi gerekiyorsa işlem biraz daha uzun sürer. Çocuklarda çocuğun hareketsiz durması güç olabileceği için inceleme sabır gerektirebilir. Sonuç çoğu zaman inceleme sırasında ya da kısa süre sonra raporlanır.

Üriner Sistem Ultrasonu Radyasyon İçerir mi?

Üriner sistem ultrasonu radyasyon içermez, çünkü görüntüler röntgen ışınıyla değil ses dalgalarıyla elde edilir. Röntgen, tomografi ve bazı nükleer tıp incelemeleri iyonlaştırıcı ışın kullanırken ultrason bu tür bir ışın içermez. Ultrasonda kullanılan ses dalgalarının, tanı amaçlı kullanıldığı düzeylerde vücuda bilinen bir zararı bulunmamaktadır. Bu nedenle üriner sistem ultrasonu gebelerde, bebeklerde ve çocuklarda güvenle uygulanabilir. İnceleme gerektiğinde kısa aralıklarla ve çok sayıda tekrarlanabilir. Bu özellik, özellikle taş hastalığı ve böbrek şişmesi gibi düzenli takip gerektiren durumlarda önemli bir avantaj sağlar.

Üriner sistem ultrasonunun radyasyon içermemesi, ilk basamak görüntüleme yöntemi olarak tercih edilmesinin başlıca nedenlerinden biridir. Gebelikte yan ağrısı yaşayan kadınlarda böbrekte şişme ve taş olup olmadığı ultrasonla değerlendirilir. Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu ve doğuştan idrar yolu sorunlarının takibinde de ultrason, ışın alınmasını önlediği için sıklıkla kullanılır. Genç yaşta tekrarlayan taş hastalığı olan kişilerde takip için ultrasonun tercih edilmesi, yaşam boyu alınan ışın miktarını azaltır. Buna karşın bazı durumlarda ultrason yeterli bilgi sağlamaz ve ışın içeren tomografi gibi yöntemlere ihtiyaç duyulur.

Bu durumda hangi yöntemin gerekli olduğuna, elde edilecek yarar ile ışın riski göz önünde bulundurularak hekim karar verir. Ultrason, çoğu zaman bu ileri incelemelere gerek olup olmadığını belirlemede yol gösterici rol oynar.

Üriner Sistem Ultrasonu Sonucu Ne Anlatır?

Üriner sistem ultrasonu sonucu, böbreklerin, mesanenin ve erkeklerde prostatın yapısını ve bu organlarda bir anormallik bulunup bulunmadığını anlatır. Normal bir üriner sistem ultrasonu sonucu olarak böbreklerin boyutu, şekli ve doku kalınlığı olağan, toplayıcı sistemde genişleme yok ve taş, kist ya da kitle saptanmamış olarak raporlanır. Böbrekte taş bulunduğunda taş ekranda parlak beyaz bir nokta olarak ve arkasında karakteristik bir gölgeyle görülür.

İdrar akışını engelleyen bir taş ya da darlık varsa, böbrek havuzcuğunda ve kanallarda genişleme şeklinde böbrek şişmesi saptanır ve genişlemenin derecesi değerlendirilir. Böbrek dokusunun incelmesi ve böbreklerin küçülmesi, uzun süreli bir böbrek hastalığına işaret edebilir. Böbrekte katı bir kitle saptanması ise mutlaka ileri inceleme gerektirir.

Üriner sistem ultrasonu sonucu kistler ve mesane hakkında da önemli bilgiler içerir. İnce duvarlı, içi temiz sıvıyla dolu ve düzgün sınırlı kistler basit kist olarak raporlanır ve çoğu zaman zararsızdır. İçinde bölmeler, kalın duvar ya da katı alanlar bulunan kistler ise karmaşık kist olarak değerlendirilir ve daha ayrıntılı inceleme gerektirir. Mesane duvarında kalınlaşma, uzun süreli tıkanıklık ya da iltihapla ilişkili olabilir.

Mesanede taş, kitle ya da idrar yaptıktan sonra belirgin miktarda idrar kalması da raporda belirtilir. Erkeklerde prostatın yaklaşık büyüklüğü de sonuçta yer alır. Ultrason sonucu hastanın şikâyetleri ve diğer test sonuçlarıyla birlikte yorumlanır ve bazı durumlarda kesin tanı için ek incelemeler gerekir.

Üriner Ultrason Sonrası Hangi Tetkikler Gündeme Gelir?

Üriner ultrason sonrası gündeme gelen tetkikler, ultrasonda saptanan bulgulara ve hastanın şikâyetlerine göre belirlenir. Ultrasonda böbrek taşı düşünülen ya da yan ağrısı olduğu hâlde taş görülemeyen hastalarda, taşın yerini ve büyüklüğünü kesin olarak göstermek için kontrastsız tomografi istenebilir. Böbrekte katı kitle, karmaşık kist ya da açıklanamayan bir bulgu saptandığında kontrastlı üriner tomografi ile daha ayrıntılı değerlendirme yapılır.

Kontrast madde alamayan hastalarda ve gebelerde MR bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Böbrek şişmesi saptanan hastalarda böbreğin ne kadar çalıştığını ve idrarın ne ölçüde boşalabildiğini göstermek için böbrek sintigrafisi yapılabilir. Böbrek işlevlerinin değerlendirilmesi için kan tahlilleri de istenir.

Üriner ultrason sonrası mesane ve idrar yapma ile ilgili bulgulara göre de farklı tetkikler planlanır. Mesane duvarında kalınlaşma ya da idrar yapma şikâyetleri olan hastalarda rezidüel idrar ölçümü ve idrar akım testiyle mesanenin boşaltma işlevi değerlendirilir. Mesanede kitle şüphesi olan ya da idrarında kan bulunan hastalarda mesane içinin kamera ile incelenmesi gerekir. Çocuklarda böbrek şişmesi saptandığında idrarın mesaneden böbreklere geri kaçıp kaçmadığını araştırmak için işeme filmi istenebilir.

Basit kist ya da küçük taş gibi takip gerektiren bulgularda ise belirli aralıklarla kontrol ultrasonu planlanır. Normal ultrason sonucuna karşın şikâyetleri devam eden hastalarda da şikâyetin niteliğine göre ek tetkikler değerlendirilebilir. Hangi tetkiklerin gerekli olduğuna, tüm bulgular birlikte ele alınarak hekim karar verir.