Böbrek Taşı (Nefrolitiyazis)

Böbrek taşı, idrarda çözünmüş hâlde bulunan mineral ve tuzların kristalleşerek böbreğin içinde sert yapılar oluşturmasıdır ve toplumda sık görülen ürolojik hastalıkların başında gelir. Böbreğin içinde duran taşlar uzun süre hiçbir şikâyet yapmayabilirken, yerinden oynayarak idrar kanalına düşen bir taş dayanılmaz bir ağrıya yol açabilir. Taş hastalığı tekrarlama eğilimi gösterdiği için yalnızca mevcut taşın tedavisi değil, yeni taş oluşumunun önlenmesi de tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bu yazıda böbrek taşının ne olduğunu, belirtilerini, oluşum nedenlerini, ağrının neden dalgalı olduğunu, taş çeşitlerini, kimlerde sık görüldüğünü, tanı sürecini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Böbrek Taşı Nedir?

Böbrek taşı, böbreklerde süzülen idrarın içindeki kalsiyum, oksalat, ürik asit ve fosfat gibi maddelerin kristalleşip birbirine yapışmasıyla böbreğin toplayıcı kanallarında ya da böbrek havuzunda oluşan sert yapıdır. Böbrekler kanı süzerek vücudun atık maddelerini ve fazla minerallerini idrar yoluyla dışarı atar. Normal koşullarda bu maddeler idrarda çözünmüş hâlde kalır ve idrarla birlikte vücuttan ayrılır. İdrardaki taş yapıcı maddelerin miktarı arttığında ya da idrar miktarı azaldığında bu maddeler çözünebileceklerinden daha yoğun hâle gelir.

Bu yoğunlukta mikroskobik kristaller oluşur ve bu kristaller böbreğin iç yüzeyine tutunarak zamanla üst üste katmanlar ekler.

Böbrek taşları kum tanesi büyüklüğünde olabileceği gibi böbreğin toplayıcı sistemini dallanarak dolduracak kadar büyüyebilir. Böbreğin içindeki taşlar idrarın akışını engellemediği sürece çoğu zaman şikâyet yapmaz ve yıllarca fark edilmeden kalabilir. Taş yerinden koparak böbreği mesaneye bağlayan üreter adlı kanala düştüğünde ise şiddetli ağrı başta olmak üzere belirgin şikâyetler ortaya çıkar. Böbrek taşı hastalığı toplumda oldukça yaygındır ve erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür.

Taş düşürmüş ya da tedavi edilmiş kişilerin önemli bir kısmında ilerleyen yıllarda yeni taşlar oluşabilir. Bu nedenle böbrek taşı, tek seferlik bir sorundan çok, kişinin yaşam boyu dikkat etmesi gereken bir eğilim olarak değerlendirilir.

Böbrek Taşı Belirtileri Nelerdir?

Böbrek taşı belirtileri, taşın büyüklüğüne, böbrekteki yerine, hareket edip etmediğine ve idrar akışını engelleyip engellemediğine göre hiç şikâyet olmamasından şiddetli ağrı krizine kadar geniş bir yelpazede değişir. Böbreğin içinde sabit duran taşlar çoğu zaman belirti vermez ve başka bir nedenle yapılan ultrason ya da tomografide rastlantısal olarak saptanır. Bazı kişilerde böbrek taşı bel ve yan bölgede künt, sürekli ya da aralıklı bir ağrıya yol açabilir.

Taş böbrek havuzunun çıkışını tıkadığında ya da üretere düştüğünde yan ve belden başlayıp kasığa yayılan, dalgalar hâlinde gelen şiddetli bir ağrı ortaya çıkar.

Bu ağrıya sıklıkla bulantı, kusma, terleme ve huzursuzluk eşlik eder. Taşın böbreğin ya da idrar yollarının iç yüzeyini tahriş etmesi idrarda gözle görülen ya da yalnızca tahlilde saptanan kana neden olabilir. İdrarın bulanık ya da kötü kokulu olması ve idrar yaparken yanma, eşlik eden bir idrar yolu enfeksiyonunun işareti olabilir. Taş mesaneye yaklaştığında sık idrara çıkma ve ani sıkışma hissi görülebilir.

Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, özellikle enfeksiyona bağlı büyük taşların tek belirtisi olabilir. Ateş ve titremenin yan ağrısına eşlik etmesi, tıkalı böbrekte enfeksiyon geliştiğini düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir. Bazı büyük taşlar ise uzun süre sessiz kalarak böbrekte şişmeye ve böbrek işlevlerinde yavaş yavaş kayba yol açabilir.

Böbrek Taşı Neden Oluşur?

Böbrek taşı, idrarda taş yapıcı maddelerin fazlalaşması, taş oluşumunu önleyen maddelerin azalması ve idrar miktarının düşmesi sonucunda kristallerin çökerek birleşmesiyle oluşur. Günlük sıvı alımının yetersiz olması, idrarın azalmasına ve yoğunlaşmasına yol açan en yaygın nedendir. Sıcak iklimde yaşamak, sıcak ortamlarda çalışmak ve yoğun terleme de vücudun sıvı kaybını artırarak idrarı yoğunlaştırır. Tuzdan zengin beslenme, idrarla atılan kalsiyum miktarını artırarak kalsiyum taşlarının oluşumunu kolaylaştırır. Hayvansal proteinin aşırı tüketilmesi idrarda ürik asit ve kalsiyumu artırırken taş oluşumunu önleyen sitrat düzeyini azaltır.

Oksalattan çok zengin bazı gıdaların aşırı miktarda tüketilmesi de kalsiyum oksalat taşlarına zemin hazırlayabilir. İdrarda doğal olarak bulunan sitrat ve magnezyum gibi maddeler kristallerin birbirine yapışmasını engeller ve bu maddelerin azalması taş riskini artırır. Boyundaki paratiroid bezlerinin aşırı çalışması, gut hastalığı, bazı bağırsak hastalıkları ve ameliyatları gibi metabolik durumlar da idrarın kimyasını değiştirerek taş oluşumuna yol açar.

Bazı bakterilerin neden olduğu tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, idrarı alkali hâle getirerek enfeksiyon taşlarının oluşmasını sağlar. Böbrek havuzu çıkışında darlık ya da doğuştan gelen yapısal farklılıklar gibi idrarın böbrekte göllenmesine yol açan durumlar da kristallerin çökmesini kolaylaştırır. Ailede taş hastalığı bulunması, kalıtsal eğilimin önemli bir rol oynadığını gösterir.

Böbrek Taşı Ağrısı Neden Dalgalı Olur?

Böbrek taşı ağrısı dalgalı olur, çünkü idrarı böbrekten mesaneye taşıyan üreter, idrarı ilerletmek için düzenli aralıklarla dalgalar hâlinde kasılır ve bir taş akışı engellediğinde bu kasılmalar güçlenerek kramp şeklinde gelip giden bir ağrıya dönüşür. Sağlıklı bir üreterde bu kasılmalar hissedilmez ve idrar sessizce mesaneye iletilir. Taş üreterde ya da böbrek havuzunun çıkışında takıldığında, üreter kası tıkanıklığı aşmak için daha sık ve daha güçlü kasılmaya başlar. Her güçlü kasılma dalgası tıkanıklığın gerisindeki basıncı aniden yükselterek ağrının şiddetlenmesine neden olur.

Kasılma gevşediğinde basınç bir miktar düşer ve kişi kısa süreli bir rahatlama hisseder. Bu nedenle ağrı sürekli ve sabit bir şiddette değil, dalgalar hâlinde artıp azalan bir karakterde yaşanır. Taşın küçük hareketleri de tıkanıklığın derecesini değiştirerek ağrının seyrini etkiler. Taş biraz ilerleyip idrarın bir kısmının geçmesine izin verdiğinde ağrı hafifleyebilir, yeniden sıkıştığında ise tekrar şiddetlenir.

Tıkanıklık uzun süre devam ettiğinde üreter yorulur, kasılmalar zayıflar ve ağrı daha künt ve sürekli bir hâl alabilir. Ağrının dalgalı olması, hareketle artan ve sabit seyreden kas ya da iskelet ağrılarından ayrımda önemli bir ipucudur. Dalgalı ağrının tamamen geçmesi ise çoğu zaman taşın mesaneye düştüğünü düşündürür, ancak bu durum görüntülemeyle doğrulanmalıdır.

Böbrek Taşı Çeşitleri Nelerdir?

Böbrek taşı çeşitleri, taşı oluşturan maddeye göre kalsiyum oksalat, kalsiyum fosfat, ürik asit, enfeksiyon ve sistin taşları olarak sınıflandırılır. Kalsiyum oksalat taşları en sık görülen türdür ve idrarda kalsiyum ya da oksalatın artması, sitratın azalması ve yetersiz sıvı alımıyla ilişkilidir. Kalsiyum fosfat taşları daha çok idrarın alkali olduğu durumlarda ve böbreğin asit atma işlevindeki bazı bozukluklarda görülür. Ürik asit taşları idrarın sürekli asidik olduğu kişilerde, gut hastalarında, kilo fazlalığı ve şeker hastalığı olanlarda daha sık ortaya çıkar.

Ürik asit taşları düz karın grafisinde görünmez, ancak idrarın asitliğini azaltan ilaçlarla küçültülebilir ya da eritilebilir. Enfeksiyon taşları, idrardaki bazı maddeleri parçalayarak idrarı alkali hâle getiren bakterilerin neden olduğu tekrarlayan enfeksiyonlar sonucunda oluşur. Bu taşlar hızla büyüyerek böbreğin toplayıcı sistemini dallanarak doldurabilir ve kadınlarda daha sık görülür. Sistin taşları, sistin adlı maddenin böbreklerden emilemeyip idrarda birikmesine yol açan kalıtsal bir bozukluk nedeniyle oluşur. Sistin taşları genellikle çocukluk ya da genç erişkinlik döneminde başlar ve sık tekrarlama eğilimi gösterir.

Nadiren bazı ilaçların idrarda kristalleşmesiyle oluşan taşlar da görülebilir. Birçok taş birden fazla maddenin karışımından oluşur ve taşın türü düşürülen ya da çıkarılan taşın analiziyle kesin olarak belirlenir. Taş türünün bilinmesi, yeni taş oluşumunu önlemek için alınacak diyet ve ilaç önlemlerinin kişiye özel olarak planlanmasını sağlar.

Böbrek Taşı Kimlerde Daha Sık Görülür?

Böbrek taşı, erkeklerde, çalışma çağındaki erişkinlerde, ailesinde taş hastalığı olanlarda ve yeterli sıvı almayan kişilerde daha sık görülür. Daha önce taş düşürmüş ya da taş nedeniyle tedavi görmüş kişilerde yeni taş oluşma olasılığı belirgin biçimde yüksektir. Sıcak iklimde yaşayanlar, fırın, mutfak ve açık hava gibi sıcak ortamlarda çalışanlar ve yoğun terleyen sporcular taş açısından risk taşır.

Kilo fazlalığı ve şeker hastalığı idrarın kimyasını değiştirerek hem ürik asit hem de kalsiyum taşlarının oluşumunu kolaylaştırır. Gut hastalığı ve kanda ürik asit yüksekliği olan kişilerde ürik asit taşları daha sık görülür.

Boyundaki paratiroid bezlerinin aşırı çalışması kanda ve idrarda kalsiyumu artırarak tekrarlayan taşlara yol açabilir. Kronik bağırsak hastalıkları, ince bağırsağın bir bölümünün alınması ve bazı kilo verme ameliyatları idrarda oksalatın artmasına neden olur. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren kişilerde, özellikle kadınlarda, enfeksiyon taşları görülebilir. Omurilik yaralanması gibi nedenlerle uzun süre hareketsiz kalan kişilerde kemiklerden kalsiyum salınımı artar ve taş riski yükselir.

Sinir hasarına bağlı mesane sorunu olan ve sürekli sonda kullanan kişilerde de enfeksiyona bağlı taşlar sık görülür. Tuz ve hayvansal protein ağırlıklı beslenme ile bazı ilaç ve takviyelerin uzun süreli kullanımı da risk etkenleri arasında yer alır.

Böbrek Taşı Nasıl Teşhis Edilir?

Böbrek taşı, şikâyetlerin ve risk etkenlerinin sorgulanması, fizik muayene, idrar ve kan tahlilleri ile taşın varlığını, yerini ve büyüklüğünü gösteren görüntüleme yöntemleriyle teşhis edilir. Hekim önce ağrının niteliğini, yayılımını, idrarda kan ya da ateş olup olmadığını ve daha önce taş düşürülüp düşürülmediğini sorar. Günlük sıvı tüketimi, beslenme alışkanlıkları, meslek, kullanılan ilaç ve takviyeler ile ailede taş hastalığı öyküsü de değerlendirilir. Gut, bağırsak hastalıkları, geçirilmiş ameliyatlar ve tekrarlayan enfeksiyonlar gibi taş oluşumunu kolaylaştıran durumlar ayrıca araştırılır.

Fizik muayenede böğür bölgesinde hassasiyet olup olmadığı ve karın muayenesiyle diğer hastalıkların ayrımı yapılır. İdrar tahlili, idrarda kan, kristal, enfeksiyon bulgusu ve idrarın asitlik derecesi hakkında bilgi verir. Kan tahlilleri böbrek işlevlerini ve taş oluşumuyla ilişkili metabolik bozuklukları ortaya koyar. Görüntüleme yöntemleri taşın sayısını, böbrekteki yerini, büyüklüğünü, sertliğini ve böbrekte şişmeye yol açıp açmadığını gösterir.

Taş düşürüldüğünde ya da çıkarıldığında taşın içeriği laboratuvarda analiz edilir. Tekrarlayan taşı olan, çocuk yaşta taş saptanan ya da risk taşıyan kişilerde idrar ve kan kimyası ayrıntılı bir metabolik incelemeyle değerlendirilir. Bu bilgilerin tümü bir araya getirildiğinde hem mevcut taşın tedavisi hem de yeni taşların önlenmesine yönelik plan oluşturulur.

Böbrek Taşının Boyutu Neden Önemlidir?

Böbrek taşının boyutu önemlidir, çünkü taşın kendiliğinden düşme olasılığını, şikâyet yapma riskini ve hangi tedavi yönteminin uygun olacağını doğrudan belirler. Küçük taşlar böbrekten koparak üreterden geçebilir ve idrarla birlikte kendiliğinden atılabilir. Taş büyüdükçe üreterin dar bölgelerinden geçme olasılığı azalır ve üretere düştüğünde takılıp tıkanıklık yapma riski artar. Böbreğin içinde sessiz duran küçük taşlar çoğu zaman düzenli takiple izlenebilirken, büyüyen taşlar zamanla şikâyet yapma eğilimi gösterir. Vücut dışından şok dalgasıyla taş kırma yöntemi daha küçük taşlarda uygun bir seçenek olabilir.

Orta büyüklükteki taşlarda idrar kanalından ilerletilen bükülebilir aletlerle yapılan kapalı taş kırma işlemleri öne çıkar. Çok büyük ve böbreğin toplayıcı sistemini dallanarak dolduran taşlarda ise belden açılan küçük bir delikle yapılan ameliyat daha uygun olabilir. Taşın boyutu tek başına karar verdirmez ve taşın sertliği, böbrekteki yeri ve böbreğin yapısı da birlikte değerlendirilir. Böbreğin alt bölümündeki taşlarda kırılan parçaların yer çekimine karşı atılması zor olabileceği için yöntem seçimi buna göre yapılır.

Taşın boyutunun takip görüntülemelerinde artması, taş oluşum sürecinin devam ettiğini gösterir ve önleyici önlemlerin gözden geçirilmesini gerektirir. Boyutun ölçülmesinde en doğru bilgi kontrastsız tomografiden elde edilir ve takiplerde aynı yöntemle karşılaştırma yapılması değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Böbrek Taşı Tanısında Hangi Testler İstenir?

Böbrek taşı tanısında tam idrar tahlili, kan tahlilleri, ultrason, düz karın grafisi ve kontrastsız tomografi gibi görüntüleme yöntemleri ile gerektiğinde taş analizi ve metabolik inceleme istenir. Tam idrar tahlili idrarda kan, kristal ve iltihap hücresi olup olmadığını ve idrarın asitlik derecesini gösterir. Enfeksiyon bulgusu olan hastalarda idrar kültürü ile bakterinin türü ve etkili antibiyotik belirlenir. Kan tahlilinde böbrek işlevleri, kalsiyum, ürik asit ve gerekirse paratiroid hormonu değerlendirilir. Ultrason radyasyon içermediği için ilk basamakta, gebelerde ve çocuklarda tercih edilir ve böbrekteki taşları ve şişmeyi gösterebilir.

Düz karın grafisi kalsiyum içeren taşları göstererek özellikle taş takibinde yararlı olur. Kontrastsız üriner tomografi, taşın sayısını, yerini, büyüklüğünü ve sertliğini net olarak gösteren ve tedavi planlamasında sıkça başvurulan incelemedir. Böbreğin yapısı ve idrar yollarının anatomisi hakkında ek bilgi gereken seçilmiş hastalarda kontrastlı tomografi yapılabilir. Düşürülen ya da çıkarılan taşın laboratuvarda analiz edilmesi taşın türünü kesin olarak ortaya koyar.

Tekrarlayan taşı olan kişilerde yirmi dört saat boyunca toplanan idrarda kalsiyum, oksalat, ürik asit, sitrat ve idrar hacmi ölçülerek taş oluşumunun metabolik nedenleri araştırılır. Hangi testlerin isteneceği, taşın ilk kez mi yoksa tekrarlayan bir taş mı olduğuna ve kişinin risk etkenlerine göre belirlenir.

Böbrek Taşı Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Böbrek taşı tedavisi, taşın büyüklüğüne, sertliğine, böbrekteki yerine, şikâyet yapıp yapmadığına ve kişinin genel sağlık durumuna göre seçilir. Başlıca seçenekler şunlardır:

• izlem,
• ilaç tedavisi,
• vücut dışından şok dalgasıyla taş kırma,
• idrar kanalından girilerek yapılan kapalı taş kırma,
• belden küçük bir delikle yapılan ameliyat.

Böbreğin içinde sessiz duran küçük taşlarda, böbrek işlevleri korunuyorsa ve enfeksiyon yoksa düzenli görüntüleme ile izlem yapılabilir. Üretere düşmüş küçük taşlarda ağrı kesiciler ve üreteri gevşeterek taşın düşmesini kolaylaştıran ilaçlarla bir süre beklenebilir.

Ürik asit taşları, idrarın asitliğini azaltan ilaçlarla küçültülebilir ya da tamamen eritilebilir. ESWL olarak bilinen yöntemde taş, vücut dışından odaklanan şok dalgalarıyla kesi yapılmadan kırılır ve parçalar idrarla atılır. Bu yöntem çok sert taşlarda, böbreğin alt bölümündeki bazı taşlarda ve kilolu hastalarda sınırlı etkili olabilir. İdrar kanalından ilerletilen bükülebilir ince bir kameralı aletle böbreğin içine ulaşılıp taşın lazerle kırıldığı kapalı yöntem, orta büyüklükteki böbrek taşlarında sıkça tercih edilir.

İdrar yolundan ilerletilen ince bir cihazla taşa ulaşılıp lazerle kırıldığı kapalı böbrek taşı ameliyatı, orta ve büyük boyutlu taşlarda sık tercih edilen yöntemler arasındadır.

Taş işlemlerinden sonra idrarın rahat akması için üretere geçici olarak stent yerleştirilebilir. Ateş ve tıkanıklık birlikte varsa taş kırma işlemi ertelenir ve önce böbreğin idrarı stent ya da ciltten takılan bir tüple boşaltılır. Diğer yöntemlerin uygun olmadığı seçilmiş durumlarda kapalı ya da açık cerrahi yöntemler de gündeme gelebilir. Tedavi sonrasında taş analizi, gerekirse metabolik inceleme ve yeterli sıvı alımı, tuz ve hayvansal protein kısıtlaması gibi önlemlerle yeni taş oluşumunun önlenmesi hedeflenir.

Hangi yöntemin seçileceği, tüm seçeneklerin olası yararları ve riskleri hastayla ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra birlikte belirlenir.