İdrar Kaçırma (Üriner İnkontinans)

İdrar kaçırma, kişinin istemi dışında idrar kaybetmesidir ve kadınlarda da erkeklerde de yaşam kalitesini belirgin şekilde etkileyen yaygın bir sorundur. Öksürürken, gülerken ya da ağır bir şey kaldırırken birkaç damla idrar kaçırmaktan tuvalete yetişemeden idrar kaçırmaya kadar farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Pek çok kişi bu durumu utanılacak bir şey ya da yaşlanmanın doğal sonucu olarak gördüğü için hekime başvurmayı geciktirir. Bu yazıda idrar kaçırmanın türlerini, kadın ve erkekteki nedenlerini, nasıl teşhis edildiğini, hangi testlerin istendiğini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

İdrar Kaçırma Nedir?

İdrar kaçırma, mesanede biriken idrarın kişinin kontrolü dışında idrar kanalından dışarı sızmasıdır ve tıp dilinde inkontinans olarak adlandırılır. İdrarın tutulabilmesi, birkaç yapının uyum içinde çalışmasına bağlıdır. Mesane idrarı biriktirirken gevşek kalmalı, idrar kanalını çevreleyen idrar tutma kası ise sıkıca kapalı durmalıdır. Leğen tabanı kasları ve bağ dokuları, mesaneyi ve idrar kanalını destekleyerek idrarın tutulmasına yardımcı olur. Tüm bu yapılar sinir sistemi tarafından kontrol edilir ve kişi uygun zaman geldiğinde idrarını isteyerek boşaltır. Bu sistemin herhangi bir halkasında sorun ortaya çıktığında idrar kaçırma gelişebilir.

İdrar kaçırma belirtileri, sorunun türüne göre farklılık gösterir. Bazı kişiler yalnızca öksürme, hapşırma ya da spor yapma gibi durumlarda birkaç damla idrar kaçırır. Bazıları ise aniden gelen güçlü bir idrar isteğiyle tuvalete yetişemeden idrar kaçırır. Bir kısım hastada idrar gün boyunca damla damla sızar ya da kişi idrarının kaçtığını fark etmez. İdrar kaçırma çoğu zaman sık idrara çıkma, gece idrara kalkma ya da mesanenin tam boşalmadığı hissi gibi başka şikâyetlerle birlikte görülür. Hastalar kaçırma korkusuyla sürekli ped kullanmak, sosyal etkinliklerden ve yolculuklardan kaçınmak zorunda kalabilir.

Bu durum özgüveni, cinsel yaşamı ve ruh hâlini olumsuz etkileyebilir. İdrar kaçırma tedavi edilebilir bir sorun olduğu için bu şikâyeti yaşayan kişilerin utanmadan hekime başvurması önemlidir.

İdrar Kaçırma Kaç Türlüdür?

İdrar kaçırma, ortaya çıktığı durum ve altta yatan mekanizmaya göre birkaç farklı türe ayrılır. En sık görülen türler stres tipi, sıkışma tipi ve bu ikisinin bir arada bulunduğu karma tip idrar kaçırmadır. Stres tipinde idrar, öksürme ya da ağır kaldırma gibi karın içi basıncını artıran hareketler sırasında kaçar. Sıkışma tipinde ise kişi aniden güçlü bir idrar isteği hisseder ve tuvalete yetişemeden idrarını kaçırır.

Karma tipte her iki durum aynı kişide birlikte görülür. Türün doğru belirlenmesi, tedavinin seçimi açısından büyük önem taşır, çünkü her türün tedavisi birbirinden farklıdır.

İdrar kaçırmanın daha az görülen başka türleri de vardır. Taşma tipi idrar kaçırmada mesane tam boşalamaz, aşırı dolar ve dolu mesaneden idrar damla damla taşar. Bu tür, erkeklerde çoğunlukla prostat büyümesine ya da idrar kanalı darlığına bağlı tıkanıklık, her iki cinsiyette ise mesane kasının zayıflaması sonucu gelişir. Sürekli idrar kaçırmada idrar gece ve gündüz ayrımı olmadan kesintisiz olarak sızar ve bu durum idrar yolu ile çevre organlar arasında gelişen anormal bir bağlantıya işaret edebilir.

İşlevsel idrar kaçırmada ise idrar yolları normal çalışmasına karşın kişi hareket kısıtlılığı ya da bunama gibi nedenlerle tuvalete zamanında ulaşamaz.

Bu türlerin her biri farklı bir değerlendirme ve tedavi yaklaşımı gerektirir. Bazı hastalarda birden fazla tür aynı anda bulunabilir.

Stres Tipi İdrar Kaçırma Neden Olur?

Stres tipi idrar kaçırma, idrar kanalını ve mesane boynunu destekleyen dokuların ya da idrar tutma kasının zayıflaması nedeniyle olur. Normalde öksürme, hapşırma ya da gülme sırasında karın içi basıncı arttığında idrar kanalı da aynı anda sıkıca kapanır. Leğen tabanı kasları ve bağ dokuları zayıfladığında idrar kanalı bu basınç artışına karşı yeterince kapanamaz ve bir miktar idrar kaçar.

Kaçırma çoğunlukla öksürme, hapşırma, gülme, koşma, zıplama, ağır kaldırma ve merdiven çıkma gibi durumlarda ortaya çıkar. Bu türde kişi idrar kaçırmadan önce herhangi bir sıkışma hissi yaşamaz. Kaçan idrar miktarı birkaç damladan belirgin bir ıslanmaya kadar değişebilir.

Stres tipi idrar kaçırmanın kadınlarda en önemli nedeni gebelik ve doğumdur. Doğum sırasında leğen tabanı kasları, sinirleri ve bağ dokuları gerilir ve zarar görebilir. Çok sayıda doğum yapmak, iri bebek doğurmak ve zor doğumlar bu riski artırır. Menopoz sonrasında hormon düzeylerinin azalması da idrar kanalı çevresindeki dokuların zayıflamasına katkıda bulunur. Fazla kilo, kronik öksürük, sigara kullanımı, uzun süreli kabızlık ve ağır kaldırmayı gerektiren işler leğen tabanı üzerindeki yükü sürekli artırarak kaçırmayı kolaylaştırır.

Erkeklerde stres tipi idrar kaçırma nadirdir ve çoğunlukla prostat kanseri nedeniyle yapılan ameliyatlardan sonra idrar tutma kasının etkilenmesiyle gelişir. Yaşla birlikte kas gücünün azalması da her iki cinsiyette bu türün ortaya çıkmasına zemin hazırlar.

Sıkışma Tipi İdrar Kaçırma Neden Olur?

Sıkışma tipi idrar kaçırma, mesane kasının idrar biriktirme sırasında istemsiz olarak kasılması nedeniyle olur. Bu türde kişi aniden, güçlü ve ertelenmesi güç bir idrar yapma isteği hisseder. Mesane kasının bu istemsiz kasılması idrar tutma kasının direncini aşacak kadar güçlüyse kişi tuvalete yetişemeden idrar kaçırır. Sıkışma tipi idrar kaçırma, aşırı aktif mesanenin idrar kaçırmayla birlikte görülen biçimidir.

Bu hastalarda çoğu zaman sık idrara çıkma ve gece idrara kalkma da bulunur. Anahtarı kapıya sokarken, akan su sesini duyarken ya da soğuk bir ortama girerken sıkışma hissinin tetiklenmesi bu türde sık görülür.

Sıkışma tipi idrar kaçırmanın nedeni çoğu hastada kesin olarak belirlenemez. Yaşla birlikte mesane kasında ve mesaneyi kontrol eden sinir yollarında meydana gelen değişiklikler önemli bir rol oynar. İnme, multipl skleroz, Parkinson hastalığı ve omurilik sorunları gibi sinir sistemi hastalıkları, beyin ile mesane arasındaki iletişimi bozarak istemsiz kasılmalara yol açabilir. İdrar yolu enfeksiyonları ve mesane taşları, mesane duvarını tahriş ederek sıkışma hissini artırabilir.

Erkeklerde prostat büyümesine bağlı tıkanıklık, mesane kasının zamanla aşırı hassaslaşmasına neden olabilir. Kadınlarda menopoz sonrası hormon değişiklikleri de mesane hassasiyetini artırabilir. Kafeinli içecekler, alkol, fazla kilo ve kabızlık ise şikâyetleri tetikleyen ve ağırlaştıran etkenler arasındadır.

Karma Tip İdrar Kaçırma Ne Demektir?

Karma tip idrar kaçırma, stres tipi ve sıkışma tipi idrar kaçırmanın aynı kişide birlikte görülmesi demektir. Bu hastalar hem öksürme ve hapşırma gibi durumlarda idrar kaçırır hem de aniden gelen sıkışma hissiyle tuvalete yetişemeden idrar kaybeder. Karma tip, özellikle orta ve ileri yaştaki kadınlarda sık görülen bir durumdur. Doğuma bağlı leğen tabanı zayıflığı ile yaşla ya da menopozla birlikte artan mesane hassasiyeti bu iki mekanizmanın bir araya gelmesine yol açabilir.

Hastalar çoğu zaman iki türden birini daha rahatsız edici olarak tanımlar. Hangi bileşenin daha baskın olduğunun belirlenmesi, tedavi planının temelini oluşturur.

Karma tip idrar kaçırmada tedavi, genellikle en çok rahatsızlık veren bileşenden başlanarak planlanır. Sıkışma bileşeni baskın olan hastalarda önce yaşam tarzı düzenlemeleri, mesane eğitimi ve ilaç tedavisi uygulanır. Leğen tabanı egzersizleri, her iki bileşene de olumlu etki edebildiği için karma tipte özellikle önemlidir. Stres bileşeninin baskın olduğu ve ameliyat düşünülen hastalarda ürodinami ile ayrıntılı değerlendirme yapılması önerilir.

Stres tipi kaçırmaya yönelik ameliyatlar, sıkışma bileşenini her zaman düzeltmez ve bazı hastalarda ameliyat sonrasında sıkışma şikâyetleri sürebilir. Bu nedenle ameliyat öncesinde hastanın beklentileri ayrıntılı olarak konuşulur. Karma tipte tedavi çoğu zaman birden fazla yöntemin birlikte ya da sırayla uygulanmasını gerektirir.

Kadın ve Erkekte İdrar Kaçırma Nedenleri Farklı mıdır?

Kadın ve erkekte idrar kaçırma nedenleri, iki cinsiyetin leğen bölgesi yapısındaki farklılıklar nedeniyle belirgin şekilde farklıdır. Kadınlarda idrar kanalı erkeklere göre çok daha kısadır ve idrar tutma mekanizması leğen tabanı kaslarının desteğine daha fazla bağımlıdır. Gebelik ve doğum bu destek sistemini zayıflattığı için kadınlarda stres tipi ve karma tip idrar kaçırma çok daha sık görülür.

Menopoz sonrasında hormon düzeylerinin azalması, idrar kanalı ve mesane dokularını etkileyerek hem stres hem de sıkışma şikâyetlerini artırabilir. Mesane ve rahim sarkması da kadınlarda idrar kaçırmaya ya da mesanenin tam boşalamamasına yol açabilir. Rahim ameliyatları ve leğen bölgesine uygulanan ışın tedavileri de kadınlarda idrar kaçırma riskini artıran durumlar arasındadır.

Erkeklerde idrar kaçırma nedenleri çoğunlukla prostatla ilişkilidir. Prostat büyümesi, mesane çıkımında tıkanıklığa yol açarak sıkışma tipi ya da mesanenin aşırı dolmasıyla taşma tipi idrar kaçırmaya neden olabilir. Prostat kanseri nedeniyle yapılan ameliyatlardan ve ışın tedavisinden sonra idrar tutma kasının etkilenmesine bağlı stres tipi idrar kaçırma gelişebilir. Erkeklerde idrar yaptıktan sonra idrar kanalında kalan idrarın damlaması da sık görülen ve çoğu zaman basit önlemlerle düzelen bir şikâyettir.

Her iki cinsiyette ortak olan nedenler arasında şunlar sayılabilir:

• ileri yaş,
• fazla kilo,
• şeker hastalığı,
• sinir sistemi hastalıkları,
• kabızlık,
• bazı ilaçlar.

İdrar yolu enfeksiyonları da her iki cinsiyette geçici idrar kaçırmaya yol açabilir. Bu nedenle idrar kaçırmanın değerlendirmesi, kişinin cinsiyetine ve öyküsüne göre farklı bir yol izler.

İdrar Kaçırma Nasıl Teşhis Edilir?

İdrar kaçırma, ayrıntılı bir öykü, işeme günlüğü ve fizik muayene ile teşhis edilir. Değerlendirmenin ilk adımında idrar kaçırmanın ne zamandan beri olduğu, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve ne kadar idrar kaçırıldığı sorgulanır. Kaçırmanın öksürme ve ıkınma gibi hareketlerle mi yoksa aniden gelen sıkışma hissiyle mi olduğu, türün belirlenmesinde en önemli ipucudur. Gün içinde kullanılan ped sayısı ve pedlerin ne kadar ıslandığı, şikâyetin şiddeti hakkında fikir verir.

Kadınlarda doğum sayısı ve doğum şekli, menopoz durumu ve geçirilmiş jinekolojik ameliyatlar kaydedilir. Erkeklerde ise prostat şikâyetleri ve geçirilmiş prostat ameliyatları sorgulanır.

İdrar kaçırma teşhisinde işeme günlüğü değerli bilgiler sağlar. Hasta genellikle birkaç gün boyunca içtiği sıvıları, idrar yaptığı saatleri ve miktarları, kaçırma yaşadığı anları ve o sırada ne yaptığını kaydeder. Şikâyetlerin şiddetini ve yaşam kalitesine etkisini ölçen soru formları da değerlendirmeye yardımcı olur. Kullanılan ilaçlar, şeker hastalığı ve sinir sistemi hastalıkları mutlaka sorgulanır. Fizik muayenede kadınlarda leğen bölgesi değerlendirilir, sarkma olup olmadığına bakılır ve mesane doluyken öksürtülerek idrar kaçıp kaçmadığı gözlenir.

Erkeklerde parmakla rektal muayene ile prostatın durumu değerlendirilir. Gerekli görülen hastalarda leğen bölgesinin duyusunu ve reflekslerini değerlendiren basit bir nörolojik muayene de yapılır.

İdrar Kaçırma Yaşlılığın Kaçınılmaz Sonucu mudur?

İdrar kaçırma yaşlılığın kaçınılmaz bir sonucu değildir, ancak yaş ilerledikçe daha sık görülür. Yaşla birlikte leğen tabanı kaslarının gücü azalır, mesanenin idrar biriktirme kapasitesi düşer ve mesane kasının istemsiz kasılma eğilimi artar. Kadınlarda menopoz sonrası hormon değişiklikleri, erkeklerde ise prostat büyümesi bu yaş grubunda idrar kaçırma riskini artırır. İleri yaşta daha sık görülen şeker hastalığı, sinir sistemi hastalıkları ve kalp yetmezliği de mesane işlevini etkileyebilir.

Yaşlılarda birden fazla ilacın birlikte kullanılması da idrar kaçırmaya katkıda bulunabilir. Tüm bu etkenler idrar kaçırmayı yaşlılıkta yaygın hâle getirse de bu durum, sorunun kabullenilmesi gerektiği anlamına gelmez.

İdrar kaçırma ileri yaştaki kişilerde de başarıyla değerlendirilip tedavi edilebilir. Yaşlılarda bazı idrar kaçırma nedenleri geçicidir ve kolayca düzeltilebilir. İdrar yolu enfeksiyonu, kabızlık, bazı ilaçların yan etkileri, kontrolsüz kan şekeri ve hareket kısıtlılığı bu geçici nedenlerin başında gelir. Bu nedenlerin ortadan kaldırılması çoğu zaman idrar kaçırmanın belirgin şekilde azalmasını sağlar. Leğen tabanı egzersizleri, mesane eğitimi ve zamanlı tuvalete gitme gibi yöntemler ileri yaşta da etkili olabilir.

Uygun hastalarda ilaç tedavisi ve ameliyat seçenekleri de yaş tek başına engel oluşturmadan değerlendirilir. Tuvaletin kolay ulaşılabilir olması ve kolay çıkarılabilen giysilerin tercih edilmesi gibi basit düzenlemeler de yaşlılarda yaşam kalitesini artırır.

İdrar Kaçırma Tanısında Hangi Testler İstenir?

İdrar kaçırma tanısında istenen testler, kaçırmanın türünü belirlemeye ve benzer şikâyetlere yol açan durumları dışlamaya yöneliktir. İdrar tahlili, idrar yolu enfeksiyonu, idrarda kan ve idrarda şeker varlığını göstermek için her hastada yapılan temel testtir. Enfeksiyon şüphesi varsa idrar kültürü ile enfeksiyona neden olan bakteri belirlenir. İdrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarı ultrasonla ölçülerek taşma tipi idrar kaçırma olasılığı araştırılır.

İdrar akım testi, özellikle erkeklerde ve idrar yapmakta zorlanan kadınlarda mesane çıkımındaki sorunları değerlendirmek için kullanılır. Ped testinde hastanın belirli bir süre boyunca kullandığı pedler tartılarak kaçırılan idrar miktarı nesnel olarak ölçülür.

İdrar kaçırma tanısında basit testlerle sonuca ulaşılamayan ya da ameliyat planlanan hastalarda ileri testler gündeme gelir. Ürodinami testi, mesane dolarken ve boşalırken basınçları ölçerek kaçırmanın türünü, mesane kasının istemsiz kasılmalarını ve idrar tutma kasının gücünü ortaya koyar. Bu test özellikle karma tip idrar kaçırmada, daha önce ameliyat olmasına karşın kaçırması devam eden hastalarda, sinir sistemi hastalığı olanlarda ve prostat ameliyatı sonrası kaçırması olan erkeklerde önemlidir.

İdrarda kan saptanan, daha önce leğen bölgesinden ameliyat geçirmiş ya da sürekli idrar kaçırması olan hastalarda mesane içinin kamera ile incelenmesi planlanabilir.

Ultrason ile böbrekler, mesane ve erkeklerde prostat değerlendirilebilir. Mesanede belirgin idrar kalan hastalarda böbrek işlevleri de kan tahlilleriyle kontrol edilir. Hangi testlerin gerekli olduğuna hastanın durumuna göre hekim karar verir.

İdrar Kaçırma Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

İdrar kaçırma tedavi seçenekleri, kaçırmanın türüne, şiddetine ve hastanın beklentilerine göre belirlenir. Tüm türlerde tedavinin ilk basamağını yaşam tarzı düzenlemeleri oluşturur. Fazla kilolu kişilerde kilo verilmesi, sigaranın bırakılması, kafein ve alkolün azaltılması, sıvı tüketiminin dengelenmesi ve kabızlığın önlenmesi şikâyetlerin azalmasına katkı sağlar. Leğen tabanı kaslarını güçlendiren egzersizler, özellikle stres tipi ve karma tip idrar kaçırmada temel tedavi yöntemlerinden biridir ve etkisinin görülmesi için birkaç ay düzenli yapılması gerekir.

Egzersizlerin doğru yapılabilmesi için uzman eşliğinde fizik tedavi ve görsel geri bildirim yöntemlerinden yararlanılabilir. Sıkışma tipi kaçırmada mesane eğitimi ve zamanlı tuvalete gitme, ilaç tedavisi ise mesanenin istemsiz kasılmalarını azaltmak için kullanılır.

İdrar kaçırmada bu yöntemlerle yeterli düzelme sağlanamayan hastalarda girişimsel tedaviler değerlendirilir. Stres tipi idrar kaçırması olan kadınlarda en sık uygulanan yöntem, idrar kanalının altına destek amacıyla ince bir şerit yerleştirilen idrar kaçırma askı ameliyatıdır. Uygun hastalarda idrar kanalı çevresine yapılan dolgu enjeksiyonları da bir seçenek olabilir. Prostat ameliyatı sonrasında stres tipi kaçırması devam eden erkeklerde erkeklere özel askı ameliyatları ya da yapay idrar tutma kası yerleştirilmesi gündeme gelir. İlaç tedavisine yanıt vermeyen sıkışma tipi kaçırmada mesane botoksu ile mesane kasının aşırı kasılmaları azaltılabilir.

Omurganın alt bölümündeki sinirleri uyaran mesane pili gibi sinir uyarımı yöntemleri de bu hastalarda kullanılabilir. Taşma tipi kaçırmada ise tıkanıklığın giderilmesi ya da mesanenin düzenli aralıklarla sonda ile boşaltılması gibi nedene yönelik tedaviler uygulanır.