Böbrek Üstü Bezi Kitlesi (Adrenal Kitle)

Böbrek üstü bezi kitlesi, böbreklerin hemen üzerinde yer alan ve vücut için yaşamsal hormonlar üreten küçük bezlerde gelişen yapılardır ve çoğu zaman başka bir nedenle çekilen tomografi ya da manyetik rezonans incelemesinde rastlantısal olarak fark edilir. Tıp dilinde adrenal tümör olarak da adlandırılan bu kitlelerin büyük çoğunluğu iyi huyludur ve hormon salgılamaz. Buna karşın bazı kitleler aşırı hormon üreterek tansiyon yüksekliği, potasyum düşüklüğü, kilo alımı ya da nöbetler hâlinde çarpıntı gibi ciddi sorunlara yol açabilir, çok daha küçük bir kısmı ise kötü huylu olabilir.

Bu yazıda böbrek üstü bezinin görevlerini, bu bezde gelişen kitlelerin ne olduğunu, belirtilerini, rastlantısal kitlelerin anlamını, hormon salgılayan kitlelerin nasıl anlaşıldığını, tansiyonla ilişkisini, tanı ve takip sürecini ve tedavi seçeneklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Böbrek Üstü Bezi Nedir, Ne İş Yapar?

Böbrek üstü bezi, her iki böbreğin üst ucunda, karın boşluğunun arka bölümünde yer alan ve vücudun birçok temel işlevini düzenleyen hormonları üreten küçük bir iç salgı bezidir. Sağ taraftaki bez genellikle üçgen, sol taraftaki bez ise daha çok yarım ay şeklindedir. Her bez, dışta kabuk tabakası ve içte öz tabakası olmak üzere yapı ve işlev bakımından birbirinden farklı iki bölümden oluşur. Kabuk tabakası, vücudun tuz ve su dengesini düzenleyen aldosteron hormonunu üretir. Aldosteron, böbreklerin tuzu tutup potasyumu atmasını sağlayarak kan hacmini ve tansiyonu düzenler.

Kabuk tabakasının ürettiği kortizol ise stres durumlarına uyum, kan şekerinin düzenlenmesi, bağışıklık sisteminin dengelenmesi ve metabolizmanın sürdürülmesi için yaşamsal öneme sahiptir. Kabuk tabakası ayrıca erkeklik ve kadınlık hormonlarına dönüşebilen öncül hormonları da az miktarda üretir. Bezin öz tabakası, ani stres ve tehlike anında salgılanan adrenalin ve noradrenalin hormonlarını üretir. Bu hormonlar kalp atış hızını artırır, damarları daraltarak tansiyonu yükseltir ve vücudu ani tepkiye hazırlar.

Kortizol yapımı beyindeki hipofiz bezinden salgılanan bir hormonla, aldosteron yapımı ise böbreklerden başlayan bir hormon zinciriyle kontrol edilir. Bu hormonların herhangi birinin fazla ya da eksik üretilmesi tansiyon, kan şekeri, kemik yapısı, kas gücü ve ruh hâli üzerinde belirgin etkiler oluşturur.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Nedir?

Böbrek üstü bezi kitlesi, böbrek üstü bezinin kabuk ya da öz tabakasında normal bez dokusundan farklı olarak büyüyen ve görüntüleme yöntemlerinde fark edilen yapıdır. Bu kitlelerin büyük çoğunluğu, kabuk tabakasından gelişen ve hormon salgılamayan iyi huylu adenomlardır. Bazı adenomlar ise aldosteron ya da kortizol hormonunu aşırı miktarda salgılayarak vücutta hormon fazlalığına bağlı hastalıklara yol açar. Bezin öz tabakasından gelişen ve adrenalin ile noradrenalin salgılayan tümörler, nöbetler hâlinde tansiyon yükselmesine neden olabilen ve dikkatle değerlendirilmesi gereken kitlelerdir.

Böbrek üstü bezinin kabuk tabakasından gelişen kötü huylu tümörler nadirdir ve çoğunlukla tanı konduğunda büyük boyuttadır. Böbrek üstü bezi, akciğer, böbrek ve meme kanseri gibi başka organlardaki kanserlerin sık yayıldığı yerlerden biridir. Kanser öyküsü olan bir kişide böbrek üstü bezinde saptanan kitle bu nedenle yayılım açısından da değerlendirilir. Yağ ve kemik iliği dokusundan oluşan iyi huylu kitleler, sıvı dolu kistler ve bezin içine olan kanamalar da böbrek üstü bezi kitlesi şeklinde görülebilir.

Kitleler tek bezde olabileceği gibi her iki bezde de bulunabilir. Böbrek üstü bezi kitlelerinin görülme sıklığı yaş ilerledikçe artar. Bu kitlelerin tanı, tedavi ve takip süreci, üroloji ve endokrinoloji uzmanlarının birlikte çalışmasını gerektirir.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Belirtileri Nelerdir?

Böbrek üstü bezi kitlesi belirtileri, kitlenin hangi hormonu ne kadar fazla salgıladığına ve büyüklüğüne göre değişir ve kitlelerin çoğu hiçbir belirti vermez. Hormon salgılamayan küçük kitleler genellikle yıllarca fark edilmeden kalır ve başka bir nedenle yapılan görüntülemede saptanır. Aldosteron fazlalığı, ilaçlara rağmen kontrol altına alınamayan tansiyon yüksekliğine ve kanda potasyum düşüklüğüne yol açar. Potasyum düşüklüğüne bağlı olarak kas güçsüzlüğü, kramplar, çarpıntı, sık idrara çıkma ve aşırı susama görülebilir.

Kortizol fazlalığı, yüzde yuvarlaklaşma ve kızarıklık, ensede ve karın bölgesinde yağlanma, kol ve bacaklarda incelme ve karında mor renkli çatlaklarla kendini gösterebilir.

Kortizol fazlalığı olan kişilerde deri incelir, kolay morarır, kas gücü azalır, kan şekeri ve tansiyon yükselir ve kemik erimesi gelişebilir. Adrenalin ve noradrenalin salgılayan tümörler, aniden başlayan baş ağrısı, çarpıntı ve aşırı terlemeden oluşan nöbetlere neden olabilir. Bu nöbetler sırasında tansiyon aniden çok yükselebilir ve kişi solukluk, titreme ve yoğun bir kaygı hissi yaşayabilir. Kötü huylu kabuk tabakası tümörleri cinsiyet hormonlarını aşırı salgıladığında kadınlarda yüzde kıllanma, ses kalınlaşması ve adet düzensizliği görülebilir.

Büyük kitleler çevre dokulara bası yaparak yan ya da karın ağrısına, karında dolgunluk hissine, iştahsızlığa ve kilo kaybına yol açabilir.

Hormon fazlalığına bağlı bazı belirtiler yavaş geliştiği için kişi tarafından yaşlanma ya da kilo alımı olarak değerlendirilebilir ve tanı gecikebilir.

Rastlantısal Bulunan Adrenal Kitle Ne Anlama Gelir?

Rastlantısal bulunan adrenal kitle, böbrek üstü beziyle ilgisi olmayan bir şikâyet nedeniyle çekilen tomografi ya da manyetik rezonans incelemesinde fark edilen ve çoğunlukla iyi huylu olan bir kitle anlamına gelir. Karın ve göğüs görüntülemelerinin yaygın olarak kullanılması, bu tür kitlelerin giderek daha sık saptanmasına yol açmıştır. Rastlantısal olarak bulunan böbrek üstü bezi kitlelerinin büyük çoğunluğu, hormon salgılamayan ve hiçbir sağlık sorunu oluşturmayan iyi huylu adenomlardır. Bununla birlikte her rastlantısal kitle için iki temel sorunun yanıtlanması gerekir.

İlk soru kitlenin hormon salgılayıp salgılamadığı, ikinci soru ise kitlenin kötü huylu olma olasılığı taşıyıp taşımadığıdır. Hiçbir belirti vermeyen kitleler de belirgin şikâyet oluşturmayan düzeyde kortizol ya da adrenalin salgılıyor olabilir. Bu nedenle rastlantısal olarak saptanan her böbrek üstü bezi kitlesinde, şikâyet olmasa bile hormon taraması yapılması önerilir. Kitlenin kötü huylu olma olasılığı, büyüklüğü, sınırlarının düzgünlüğü, iç yapısı, yağ içeriği ve kontrast maddeyi tutup atma özellikleri değerlendirilerek tahmin edilir. Küçük, düzgün sınırlı, yağ içeren ve kontrast maddeyi hızla atan kitleler büyük olasılıkla iyi huylu adenomlardır.

Büyük, düzensiz sınırlı, iç yapısı karmaşık ve yağ içermeyen kitleler ise daha ayrıntılı değerlendirme gerektirir. Hormon salgılamayan ve görüntüleme özellikleri iyi huylu olan küçük kitlelerde çoğu zaman yalnızca bilgilendirme yeterlidir ve ameliyat gerekmez.

Hormon Salgılayan Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Nasıl Anlaşılır?

Hormon salgılayan böbrek üstü bezi kitlesi, kişinin şikâyetleri ve muayene bulgularıyla birlikte kan, idrar ve tükürükte yapılan hormon testleriyle anlaşılır. Aldosteron fazlalığından şüphelenildiğinde kanda aldosteron ve bu hormonu düzenleyen renin düzeyleri birlikte ölçülür ve aralarındaki oran değerlendirilir. Bu testin doğru sonuç vermesi için bazı tansiyon ilaçlarının test öncesinde hekim önerisiyle düzenlenmesi ve kandaki potasyumun normal düzeye getirilmesi gerekebilir.

Tarama testinde aldosteron fazlalığı düşünülen kişilerde tuz yüklemesi gibi doğrulama testleriyle tanı kesinleştirilir. Kortizol fazlalığının araştırılmasında gece yatmadan önce düşük dozda bir ilaç verilip ertesi sabah kandaki kortizolün ölçüldüğü baskılama testi en sık kullanılan yöntemdir.

Gece yarısı toplanan tükürükte kortizol ölçümü ve yirmi dört saatlik idrarda kortizol ölçümü de kortizol fazlalığını değerlendirmek için kullanılabilir. Adrenalin ve noradrenalin salgılayan tümörlerin taranmasında bu hormonların vücutta dönüştüğü maddelerin kanda ya da yirmi dört saatlik idrarda ölçülmesi yapılır. Bazı ilaçlar, kahve ve yoğun stres bu testlerin sonuçlarını etkileyebileceği için test öncesinde hekimin verdiği hazırlık önerilerine uyulması gerekir. Kötü huylu tümör şüphesi olan ya da kadınlarda kıllanma gibi belirtileri bulunan kişilerde cinsiyet hormonlarının öncülleri de ölçülür.

Hormon testleri, görüntüleme bulgularından bağımsız olarak kitlenin ameliyat gerektirip gerektirmediğini belirleyen temel bilgidir. Aldosteron fazlalığı saptanan ve her iki bezde değişiklik bulunan ya da kitlenin hangi taraftan hormon salgıladığı belirsiz olan kişilerde, her iki bezin toplardamarından ayrı ayrı kan örneği alınarak hormonun hangi taraftan salgılandığı belirlenebilir.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Tansiyon Yüksekliği Yapar mı?

Böbrek üstü bezi kitlesi, aldosteron, adrenalin ya da kortizol hormonlarını aşırı salgıladığında tansiyon yüksekliği yapar ve bu durum tansiyon yüksekliğinin düzeltilebilir nedenleri arasında yer alır. Tansiyon yüksekliği olan kişilerin büyük çoğunluğunda belirli bir neden bulunmaz, ancak küçük bir kısmında hormonal bir hastalık altta yatıyor olabilir. Bu hormonal nedenler arasında en sık görüleni aldosteron fazlalığıdır. Aldosteron fazlalığında vücutta tuz ve su tutulur, kan hacmi artar ve potasyum kaybedilir.

Genç yaşta başlayan, üç ya da daha fazla ilaca rağmen kontrol altına alınamayan ve kanda potasyum düşüklüğüyle birlikte seyreden tansiyon yüksekliği aldosteron fazlalığını düşündürür.

Adrenalin ve noradrenalin salgılayan tümörler ise damarları daraltarak nöbetler hâlinde ya da sürekli tansiyon yüksekliğine neden olabilir. Bu tümörlerde tansiyonun ani yükselmesi, ameliyat, doğum ya da bazı ilaçların kullanımı gibi durumlarda tetiklenebilir ve kalp ve beyin açısından tehlikeli olabilir. Kortizol fazlalığı da tuz tutulumunu ve damar duyarlılığını artırarak tansiyon yüksekliğine katkıda bulunur. Hormon salgılayan kitlenin ameliyatla çıkarılmasından sonra tansiyon birçok hastada belirgin biçimde düşer ve kullanılan ilaç sayısı azalabilir.

Uzun yıllar süren tansiyon yüksekliği damarlarda kalıcı değişikliklere yol açtığı için bazı hastalarda ameliyat sonrasında da tansiyon ilacı gerekebilir. Bu nedenle genç yaşta, dirençli ya da potasyum düşüklüğüyle birlikte seyreden tansiyon yüksekliğinde böbrek üstü bezi kaynaklı nedenlerin erken dönemde araştırılması önemlidir.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Nasıl Teşhis Edilir?

Böbrek üstü bezi kitlesi, görüntüleme yöntemleriyle kitlenin saptanması, kitlenin görüntüleme özelliklerinin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi ve hormon testleriyle kitlenin hormon salgılayıp salgılamadığının araştırılmasıyla teşhis edilir. Hekim önce tansiyon yüksekliği, potasyum düşüklüğü, kan şekeri yüksekliği, kilo değişimi, kemik erimesi ve nöbetler hâlinde çarpıntı gibi şikâyetleri sorgular. Daha önce herhangi bir kanser geçirilip geçirilmediği ve ailede böbrek üstü bezi tümörü ya da ilgili kalıtsal hastalıklar olup olmadığı da öğrenilir. Fizik muayenede tansiyon ölçülür ve kortizol fazlalığını düşündüren yüz ve gövde değişiklikleri, deri incelmesi ve çatlaklar değerlendirilir.

Kan tahlillerinde potasyum, kan şekeri ve böbrek işlevleri incelenir. Hormon testleriyle aldosteron, kortizol ve adrenalin fazlalığı sistematik olarak araştırılır. Görüntüleme yöntemleri kitlenin büyüklüğünü, sınırlarını, iç yapısını, yağ içeriğini ve kontrast maddeyi tutma ve atma özelliklerini ortaya koyar. Kontrast madde verilmeden yapılan tomografi kitlenin yağ içeriği hakkında, kontrastlı ve gecikmeli çekimler ise kontrast maddeyi atma hızı hakkında bilgi verir.

Manyetik rezonans, kitlenin yağ içeriğini radyasyon kullanmadan değerlendirebilir ve kontrast madde alamayan kişilerde tercih edilebilir. Kötü huylu olma şüphesi taşıyan kitlelerde vücudun diğer bölgelerinin görüntülenmesi ve gerektiğinde metabolik aktiviteyi gösteren gelişmiş görüntüleme yöntemleri kullanılır. Görüntüleme ve hormon test sonuçları birlikte değerlendirilerek kitlenin takip mi yoksa tedavi mi gerektirdiğine karar verilir.

Hangi Adrenal Kitleler Takip Edilir?

Adrenal kitleler arasında hormon salgılamayan, küçük boyutlu ve görüntüleme özellikleri iyi huylu bir adenomla uyumlu olanlar takip edilir. Bu kitleler yağ içeren, düzgün sınırlı ve iç yapısı homojen kitlelerdir ve kötü huylu olma olasılıkları çok düşüktür. Görüntüleme bulguları açıkça iyi huylu bir adenomu gösteren küçük kitlelerde çoğu zaman tekrar görüntüleme yapılmasına bile gerek kalmayabilir. Görüntüleme özellikleri tam olarak iyi huylu olarak sınıflandırılamayan belirsiz görünümlü kitlelerde ise belirli bir süre sonra tekrar görüntüleme yapılarak kitlenin büyüyüp büyümediği değerlendirilir.

Takip sırasında kitlenin belirgin biçimde büyüdüğü saptanırsa kötü huylu olma olasılığı açısından ameliyat seçeneği yeniden değerlendirilir. Belirti vermeyen düzeyde kortizol salgılayan kitlelerde tansiyon, kan şekeri ve kemik yoğunluğu gibi kortizol fazlalığıyla ilişkili sorunların durumu izlenir. Bu kişilerde kortizol fazlalığına bağlı sorunlar kötüleşirse ameliyat seçeneği gündeme gelebilir. Takip sürecinde yeni gelişen tansiyon yüksekliği, potasyum düşüklüğü, kilo alımı ya da çarpıntı nöbetleri gibi şikâyetler hormon testlerinin tekrarlanmasını gerektirir.

Görüntüleme özellikleri ne olursa olsun adrenalin salgılayan tümör, aldosteron fazlalığı yapan tek taraflı kitle ve belirgin kortizol fazlalığı olan kitleler takip edilmez ve tedavi edilir.

Büyük boyutlu ve kötü huylu görünüm taşıyan kitleler de takip yerine ameliyatla çıkarılır. Takip planı, kitlenin özellikleri, kişinin yaşı ve genel sağlık durumu göz önünde bulundurularak kişiye özel olarak belirlenir.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesinde Hangi Testler İstenir?

Böbrek üstü bezi kitlesinde kortizol, aldosteron ve adrenalin fazlalığını araştıran hormon testleri, kan tahlilleri ve kitlenin özelliklerini gösteren tomografi ya da manyetik rezonans incelemesi istenir. Kan tahlillerinde potasyum, sodyum, kan şekeri ve böbrek işlevleri değerlendirilir. Aldosteron fazlalığı araştırması için kanda aldosteron ve renin düzeyleri ölçülür ve gerekirse doğrulama testleri yapılır. Kortizol fazlalığı için gece verilen düşük doz ilaç sonrası sabah kortizol ölçümü, gece yarısı tükürük kortizolü ya da yirmi dört saatlik idrar kortizolü kullanılır.

Adrenalin salgılayan tümör araştırmasında bu hormonların yıkım ürünleri kanda ya da yirmi dört saatlik idrarda ölçülür.

Kötü huylu tümör şüphesinde ya da cinsiyet hormonu fazlalığı belirtilerinde erkeklik hormonu öncülleri ve ilgili hormonlar değerlendirilir. Kıllanma, adet düzensizliği ya da kısırlık gibi şikâyetleri olan kişilerde hormon dengesinin daha geniş değerlendirilmesi amacıyla FSH ve benzeri hipofiz hormonları da ölçülebilir. Görüntülemede kitlenin yağ içeriğini ve kontrast maddeyi atma hızını değerlendirmek için kontrastsız ve kontrastlı gecikmeli tomografi çekimleri yapılır. Böbreklerle birlikte böbrek üstü bezlerinin de ayrıntılı değerlendirildiği kontrastlı üriner tomografi gibi incelemeler, kitlenin böbrek ve damarlarla ilişkisini göstererek ameliyat planlamasına da katkı sağlar.

Manyetik rezonans, radyasyon kullanmadan kitlenin yağ içeriğini değerlendirmek için tercih edilebilir. Aldosteron fazlalığında hangi bezin sorumlu olduğunu belirlemek için her iki bezin toplardamarından ayrı ayrı kan örneği alınması, adrenalin salgılayan tümörlerde ise vücudun başka bölgelerindeki olası tümörleri araştıran özel görüntüleme yöntemleri gerekebilir.

Böbrek Üstü Bezi Kitlesi Tedavi Seçenekleri Nelerdir?

Böbrek üstü bezi kitlesi tedavi seçenekleri, kitlenin hormon salgılayıp salgılamadığına, büyüklüğüne, görüntüleme özelliklerine ve kötü huylu olma olasılığına göre takip, ilaç tedavisi ve kitlenin ya da bezin ameliyatla çıkarılmasından oluşur. Hormon salgılamayan ve görüntüleme özellikleri iyi huylu olan küçük kitlelerde tedavi gerekmez ve gerektiğinde takip yapılır. Tek bezden kaynaklanan aldosteron fazlalığında, adrenalin ve noradrenalin salgılayan tümörlerde ve belirgin kortizol fazlalığında kitlenin ameliyatla çıkarılması temel tedavidir. Büyük ya da görüntüleme özellikleri kötü huylu olma olasılığını düşündüren kitleler de hormon salgılamasalar bile ameliyatla çıkarılır.

Böbrek üstü bezi ameliyatları günümüzde büyük çoğunlukla küçük kesilerden kamera yardımıyla yapılan kapalı böbrek üstü bezi ameliyatı şeklinde gerçekleştirilir. Kapalı ameliyat karın ön duvarından ya da sırt tarafından yapılabilir ve uygun hastalarda robotik sistemle de uygulanabilir. Bu yöntemler daha az ağrı, daha kısa hastanede kalış ve günlük yaşama daha hızlı dönüş sağlar. Kötü huylu olduğu düşünülen büyük ve çevre dokulara ilerlemiş kitlelerde tümörün eksiksiz çıkarılması için açık ameliyat tercih edilebilir.

Adrenalin salgılayan tümörlerde ameliyat öncesinde birkaç hafta süren damar genişletici ilaç tedavisi ve yeterli sıvı alımıyla hazırlık yapılması, ameliyat sırasında tehlikeli tansiyon dalgalanmalarını önlemek için zorunludur.

Kortizol salgılayan kitlelerin çıkarılmasından sonra karşı taraftaki bez bir süre yeterli kortizol üretemeyebileceği için geçici kortizon desteği gerekebilir. Her iki bezden kaynaklanan aldosteron fazlalığında ameliyat yerine aldosteronun etkisini engelleyen ilaçlarla tedavi uygulanır. Ameliyata uygun olmayan hormon salgılayan kitlelerde hormon fazlalığının etkilerini azaltan ilaç tedavileri kullanılabilir. Böbrek üstü bezinin kötü huylu tümörlerinde ameliyata ek olarak ilaç ve ışın tedavileri, başka organlardan yayılan kanserlerde ise ilgili kanserin tedavisi planlanır ve tedavi yöntemi üroloji ve endokrinoloji uzmanlarının ortak değerlendirmesiyle hastayla birlikte belirlenir.