Sperm Kisti (Spermatosel)

Sperm kisti, testisin arka üst kısmında yer alan ve spermlerin olgunlaştığı epididim adlı yapıda gelişen, içi sperm hücreleri içeren sıvıyla dolu iyi huylu bir kesedir. Tıp dilinde spermatosel olarak adlandırılan bu kistler çoğu zaman hiçbir şikâyet yapmaz ve kişi tarafından testisin üzerinde küçük, yumuşak bir yumru olarak ya da başka bir nedenle yapılan ultrasonda rastlantısal olarak fark edilir. Sperm kisti kansere dönüşmez, ancak torbada fark edilen her yumrunun testis tümörü gibi daha ciddi durumlardan ayırt edilmesi için değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazıda sperm kistinin ne olduğunu, belirtilerini, nerede oluştuğunu, su fıtığından farkını, kanserle ilişkisini, doğurganlığa etkisini, tanı sürecini, takip mi ameliyat mı gerektirdiğini ve hangi durumlarda hekime başvurulması gerektiğini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Sperm Kisti (Spermatosel) Nedir?

Sperm kisti (spermatosel), testiste üretilen spermleri taşıyan epididim kanallarının bir bölümünün genişleyerek içi sperm ve sıvıyla dolu bir kese oluşturmasıdır. Testislerde üretilen spermler, testisin arkasında kıvrımlı bir tüp yapısı olan epididime geçer ve burada olgunlaşarak hareket yeteneği kazanır. Epididimdeki ince kanallardan birinin tıkanması ya da duvarının zayıflaması sonucu bu kanal dışa doğru genişleyerek keseleşir. Kesenin içinde zamanla spermler ve kanalların salgıladığı sıvı birikir ve kist büyür. Sperm kistinin içindeki sıvı çoğunlukla bulanık ya da sütümsü görünümdedir ve mikroskop altında incelendiğinde sperm hücreleri içerir.

İçinde sperm bulunmayan ve berrak sıvıyla dolu olan epididim kistleri de benzer yapıdadır ve günlük uygulamada bu iki terim çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Sperm kistleri genellikle testisin kendisinden ayrı olarak testisin üst ve arka kısmında hissedilir. Bu kistlerin boyutu birkaç milimetreden testis büyüklüğünü aşacak boyutlara kadar değişebilir. Sperm kisti tek olabileceği gibi aynı epididimde birden fazla ya da her iki tarafta birden görülebilir.

Kistlerin çoğu yıllar içinde çok yavaş büyür ya da aynı boyutta kalır. Sperm kisti iyi huylu bir durumdur ve çoğu erkekte hiçbir tedavi gerektirmeden yaşam boyu sorun yaratmadan kalabilir.

Sperm Kisti Belirtileri Nelerdir?

Sperm kisti belirtileri çoğu erkekte hiç ortaya çıkmaz ve kistler genellikle kendi kendine muayene sırasında ya da başka bir nedenle yapılan ultrasonda fark edilir. En sık fark edilen belirti, testisin üst ya da arka kısmında elle hissedilen, düzgün yüzeyli, yumuşak ve hareketli küçük bir yumrudur. Bu yumru genellikle ağrı yapmaz ve testisin kendisinden ayrı bir yapı gibi hissedilir.

Bazı erkekler bu durumu testisin üzerinde ikinci küçük bir testis varmış gibi tarif eder. Kist büyüdükçe torbada ağırlık hissi, dolgunluk ve özellikle uzun süre ayakta kalındığında artan künt bir rahatsızlık ortaya çıkabilir.

Çok büyük kistler yürürken, otururken ya da dar giysiler giyerken rahatsızlık yaratabilir. Büyük kistler torbanın o tarafının belirgin biçimde büyük görünmesine ve estetik kaygıya yol açabilir. Kist nadiren enfekte olabilir ve bu durumda torbada ağrı, kızarıklık, ısı artışı ve ateş görülebilir. Kistin içine kanama olması ya da kistin çevresinde burulma gelişmesi aniden başlayan ağrıya neden olabilir, ancak bu durumlar çok seyrektir.

Sperm kisti idrar yapma, sertleşme ya da boşalma gibi işlevlerde herhangi bir değişikliğe yol açmaz. Testisin kendisinde sertlik, hızla büyüyen bir kitle ya da ağrılı bir şişlik gibi belirtiler sperm kistinden çok başka sorunları düşündürür ve mutlaka ayrıca değerlendirilmelidir.

Sperm Kisti Nerede Oluşur?

Sperm kisti, testisin üst ve arka kısmında yer alan epididimin, özellikle testise en yakın olan baş bölümünde oluşur. Epididim, testisin arka yüzüne yapışık olarak uzanan, baş, gövde ve kuyruk olmak üzere üç bölümden oluşan kıvrımlı bir kanal sistemidir. Epididimin baş bölümü, testiste üretilen spermlerin testisten çıkarak ilk girdiği ince kanalcıklardan oluşur. Bu bölümdeki kanalcıkların çok ince ve sayıca fazla olması, sperm kistlerinin en sık burada gelişmesine neden olur.

Kanalcıklardan birinin tıkanması ya da genişlemesi sonucu oluşan kist, testisin üst kutbunda testisin kendisinden ayrı bir yapı olarak hissedilir.

Daha seyrek olarak epididimin gövde ve kuyruk bölümlerinde de kistler görülebilir. Sperm kistleri testisin içinde değil, testisin dışında yer alır ve bu özellik testis tümörlerinden ayrımda önemli bir ipucudur. Muayenede kist ile testis arasında belirgin bir sınır hissedilebilir ve kist testisten ayrı olarak hareket ettirilebilir. Kistin oluşmasında kanalların ölü hücreler ya da iltihap sonrası yara dokusu nedeniyle tıkanması rol oynayabilir.

Vazektomi yapılan erkeklerde sperm kanalının kesilmesi epididim içindeki basıncı artırarak kist gelişimine zemin hazırlayabilir. Bazı kistlerin ise anne karnındaki gelişim sırasında kanalcıklarda oluşan küçük farklılıklardan kaynaklandığı düşünülmektedir.

Sperm Kisti ile Su Fıtığı Farkı Nedir?

Sperm kisti ile su fıtığı arasındaki temel fark, sperm kistinin epididimden köken alan ve testisin üstünde ayrı bir yumru olarak hissedilen bir kese olması, su fıtığının ise testisi çepeçevre saran zar katmanları arasında biriken sıvı olmasıdır. Sperm kistinde testis kistten ayrı olarak elle kolaylıkla hissedilir. Su fıtığında ise sıvı testisin çevresini tamamen sardığı için testis çoğu zaman elle ayrıca hissedilemez. Sperm kisti genellikle testisin üst kutbunda yuvarlak ve sınırları belirgin bir yapı oluştururken su fıtığı torbanın o tarafını bütünüyle dolduran düzgün yüzeyli bir şişlik yapar.

Sperm kistinin içindeki sıvı spermler nedeniyle bulanıktır, su fıtığının sıvısı ise berraktır. Her iki durumda da torbanın arkasından ışık tutulduğunda şişlik ışığı geçirir, ancak sperm kisti bulanık içeriği nedeniyle daha az parlak görünebilir. Su fıtığı bebeklerde sık görülürken sperm kisti çoğunlukla erişkin yaşta ortaya çıkar. Her iki durum da genellikle iyi huyludur ve ağrı yapmaz.

Bazı erkeklerde sperm kisti ile su fıtığı birlikte bulunabilir. İki durumun kesin ayrımı torba ultrasonuyla kolayca yapılır. Bu ayrım önemlidir, çünkü sperm kistinin ameliyatında epididime daha yakın çalışıldığı için doğurganlık açısından ek dikkat gerekir ve ameliyat planı buna göre yapılır.

Sperm Kisti Kanserle İlişkili midir?

Sperm kisti kanserle ilişkili değildir, iyi huylu bir yapıdır ve zaman içinde kansere dönüşmez. Sperm kistleri epididim kanalcıklarının genişlemesiyle oluşan sıvı dolu keselerdir ve içlerinde kanser hücresi bulunmaz. Bununla birlikte torbada fark edilen her yumrunun sperm kisti olduğu varsayılmamalıdır. Testis kanseri çoğunlukla testisin kendi içinde, sert ve ağrısız bir kitle olarak ortaya çıkar. Sperm kisti ise testisin dışında, yumuşak ve hareketli bir yumru şeklinde hissedilir, ancak kişinin kendi muayenesinde bu ayrımı yapması her zaman kolay değildir.

Özellikle genç erkeklerde torbada yeni fark edilen bir yumru mutlaka muayene ve ultrasonla değerlendirilmelidir. Ultrason, yumrunun testisin içinde mi dışında mı olduğunu ve sıvı dolu bir kist mi yoksa katı bir kitle mi olduğunu kesin olarak gösterir. Kistin içinde katı alanlar görülmesi, kistin hızla büyümesi ya da testiste eşlik eden bir değişiklik saptanması ek inceleme gerektirir.

Epididimin kendisinden kaynaklanan tümörler son derece nadirdir ve çoğunlukla iyi huyludur. Ultrasonla tipik sperm kisti olduğu doğrulanan bir yumru için kanser kaygısı taşımaya gerek yoktur. Sperm kisti olan erkeklerin de kendi kendine testis muayenesini düzenli olarak sürdürmesi, testiste gelişebilecek başka bir değişikliğin erken fark edilmesini sağlar.

Sperm Kisti Doğurganlığı Etkiler mi?

Sperm kisti çoğu erkekte doğurganlığı etkilemez ve kistin varlığı sperm üretimini ya da spermlerin dışarı taşınmasını genellikle bozmaz. Kist epididimin küçük bir bölümünde gelişir ve epididimin geri kalan kanalları spermleri taşımaya devam eder. Testisteki sperm üretimi de sperm kistinden etkilenmez. Çok büyük kistler epididim kanallarına bası yaparak nadiren sperm geçişini etkileyebilir. Doğurganlık açısından asıl önemli olan nokta, sperm kistine yönelik tedavilerin epididim ve sperm kanalları üzerindeki olası etkileridir. Sperm kisti ameliyatı sırasında kist epididimden ayrılırken epididim kanallarında zedelenme ya da tıkanma gelişebilir.

Bu risk, özellikle her iki tarafta ameliyat yapıldığında ya da tek testisi olan erkeklerde doğurganlık açısından daha önemli hâle gelir. Kistin içine iğneyle yapıştırıcı madde verilmesi de epididimde iltihaba ve tıkanmaya yol açabilir. Bu nedenle çocuk sahibi olmayı planlayan genç erkeklerde şikâyet yapmayan sperm kistleri için ameliyattan kaçınılır ya da ameliyat çocuk sahibi olunduktan sonraya ertelenir.

Ameliyat gerekli görüldüğünde epididim ve sperm kanallarının korunmasına özellikle dikkat edilen bir teknik tercih edilir. Kısırlık araştırması sırasında sperm kisti saptanan erkeklerde kistin kısırlığın nedeni olma olasılığı düşüktür ve diğer nedenler ayrıntılı olarak araştırılır.

Sperm Kisti Nasıl Teşhis Edilir?

Sperm kisti, fizik muayenede testisin üstünde ayrı olarak hissedilen yumuşak yumrunun değerlendirilmesi ve torba ultrasonuyla kistin sıvı dolu yapısının ve testisin normal olduğunun gösterilmesiyle teşhis edilir. Hekim önce yumrunun ne zaman fark edildiğini, büyüyüp büyümediğini, ağrı yapıp yapmadığını ve daha önce vazektomi, epididim iltihabı ya da darbe öyküsü olup olmadığını sorgular. Fizik muayenede torba ayakta ve yatarak incelenir ve her iki testis ile epididimler ayrı ayrı değerlendirilir. Sperm kisti testisin üst kutbunda, testisten ayrı, yumuşak ve düzgün yüzeyli bir yapı olarak hissedilir.

Muayenede testisin kendisinin normal boyut ve kıvamda olması sperm kisti tanısını destekler. Karanlık ortamda torbanın arkasından ışık tutulduğunda kistin ışığı geçirmesi, içeriğinin sıvı olduğunu gösterir. Torba ultrasonu, kistin boyutunu, yerini, içeriğini ve testisle ilişkisini net olarak ortaya koyar. Ultrason aynı zamanda testis tümörü, su fıtığı, varikosel ve kasık fıtığı gibi benzer şikâyetlere yol açan durumların ayırt edilmesini sağlar.

Kistin içinde katı alanlar görülmesi ya da testiste şüpheli bir değişiklik saptanması durumunda ek incelemeler planlanır. Tipik bir sperm kisti tanısı için kan tahlili genellikle gerekmez. Tanı konduktan sonra kistin büyüklüğü ve şikâyetler göz önünde bulundurularak takip ya da tedavi kararı verilir.

Sperm Kisti Takip mi Ameliyat mı Gerektirir?

Sperm kisti, küçük ve şikâyet yapmayan kistlerde yalnızca takip gerektirir, büyüyerek ağrıya, ağırlık hissine ya da günlük yaşamda rahatsızlığa yol açan kistlerde ise ameliyat düşünülür. Sperm kistlerinin büyük çoğunluğu küçük kalır ve hiçbir sorun yaratmaz. Bu kistlerde tedavi gerekmez ve kişinin kistin boyutunda belirgin bir değişiklik fark etmesi durumunda yeniden değerlendirme yapılır. Bazı durumlarda belirli aralıklarla muayene ve ultrason kontrolü önerilebilir. Kist büyüyerek torbada belirgin ağırlık, uzun süre ayakta kalınca artan ağrı ya da yürürken ve otururken rahatsızlık yaratıyorsa tedavi seçenekleri gündeme gelir.

Kistin büyük boyutu nedeniyle estetik kaygı yaşanması da ameliyat kararında göz önünde bulundurulabilir. Sperm kisti ameliyatında torbadan yapılan küçük bir kesiyle kiste ulaşılır ve kist epididimden dikkatle ayrılarak çıkarılır. Ameliyat genellikle günübirlik yapılır ve kişi kısa sürede günlük yaşamına döner. İğneyle kistin içindeki sıvının boşaltılması geçici rahatlama sağlar, ancak kist çoğu zaman yeniden dolar. Sıvı boşaltıldıktan sonra kistin içine yapıştırıcı bir madde verilmesi tekrar dolma olasılığını azaltabilir, ancak epididimde iltihap ve tıkanmaya yol açabileceği için çocuk sahibi olmayı planlayan erkeklerde tercih edilmez.

Çocuk sahibi olmayı planlayan genç erkeklerde ameliyat kararı, doğurganlık üzerindeki olası etkiler ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra verilir. Ameliyattan sonra şişlik, torbada kan birikmesi, enfeksiyon, kistin tekrarlaması ve nadiren süregelen ağrı gibi sorunlar görülebilir.

Sperm Kisti Tanısında Hangi Testler İstenir?

Sperm kisti tanısında temel olarak torba ultrasonu istenir ve seçilmiş durumlarda doppler incelemesi, tümör belirteçleri ve sperm testi değerlendirmeye eklenebilir. Testis ultrasonu, sperm kistinin sıvı dolu yapısını, boyutunu, epididimdeki yerini ve testisle ilişkisini radyasyon kullanmadan net olarak gösterir. Ultrasonda sperm kisti, düzgün sınırlı ve içi sıvı dolu yuvarlak bir yapı olarak görülür ve içindeki spermler nedeniyle ince yankılar içerebilir.

Aynı incelemede her iki testisin yapısı değerlendirilerek testis tümörü gibi daha ciddi durumlar dışlanır. Ultrason, sperm kistini su fıtığından, varikoselden, kasık fıtığından ve epididim iltihabından kesin olarak ayırır.

Renkli doppler incelemesi, kistte ya da çevresindeki dokularda kan akımını değerlendirerek iltihap ve katı kitle ayrımına katkı sağlar. Tipik bir sperm kisti için kan tahlili gerekmez. Ultrasonda testiste şüpheli bir kitle ya da kistin içinde katı alanlar görülen durumlarda kanda testis tümör belirteçleri ölçülebilir. Torbada ağrı, kızarıklık ve ateş eşlik ediyorsa idrar tahlili ve kan tahlilleri ile enfeksiyon araştırılır.

Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan ve sperm kisti saptanan erkeklerde sperm testi yapılarak doğurganlık durumu değerlendirilir. Ameliyat planlanan ve çocuk sahibi olmayı düşünen erkeklerde de ameliyat öncesinde sperm testi yapılması önerilebilir.

Sperm Kistinde Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

Sperm kistinde, torbada yeni bir yumru fark edildiğinde, var olan kist hızla büyüdüğünde, ağrı ya da kızarıklık geliştiğinde ve testisin kendisinde sertlik hissedildiğinde vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır. Torbada ilk kez fark edilen her yumru, sperm kisti olduğu düşünülse bile en az bir kez muayene ve ultrasonla değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme, yumrunun testisten mi yoksa epididimden mi kaynaklandığını ve katı mı sıvı dolu mu olduğunu ortaya koyar. Testisin kendi içinde hissedilen sert, düzensiz ve ağrısız bir kitle, sperm kistinden farklı olarak testis kanseri açısından beklemeden araştırılmalıdır.

Daha önce tanı konmuş bir sperm kistinin kısa sürede belirgin biçimde büyümesi de yeniden değerlendirme gerektirir. Torbada ağrı, kızarıklık, ısı artışı ve ateş gelişmesi kistin ya da epididimin iltihaplandığını düşündürür ve antibiyotik tedavisi gerekebilir. Torbada aniden başlayan şiddetli ağrı, bulantı ve kusma testis burulması gibi acil bir durumun işareti olabilir ve saatler içinde müdahale gerektirdiği için acil servise gidilmelidir. Darbe sonrası torbada şişlik ve ağrı gelişmesi de testiste hasar olup olmadığının araştırılması için değerlendirme gerektirir.

Torbada solucan yumağı gibi ele gelen genişlemiş toplardamarlar ise sperm kistinden çok varikosel düşündürür ve ultrasonla ayrım yapılır. Kistin boyutu nedeniyle günlük yaşamda rahatsızlık, ağırlık hissi ya da estetik kaygı yaşayan erkeklerin de tedavi seçeneklerini konuşmak üzere başvurması uygundur. Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan erkeklerde sperm kistinin yanı sıra kısırlığın diğer nedenleri de araştırılmalıdır. Düzenli olarak yapılan kendi kendine testis muayenesi, torbada gelişebilecek yeni değişikliklerin erken fark edilmesine ve zamanında hekime başvurulmasına yardımcı olur.