Parmakla Rektal Muayene (Dijital Rektal Muayene)

Parmakla rektal muayeneden çekindiği için kontrollerini erteleyen hastalarım için muayenenin nasıl yapıldığını ve neden önemli olduğunu anlattım.

Parmakla rektal muayene, hekimin eldivenli ve kayganlaştırıcı sürülmüş işaret parmağıyla makattan girerek, makat duvarının hemen önünde yer alan prostat bezini elle değerlendirdiği kısa bir muayenedir. Halk arasında prostat muayenesi olarak da bilinen bu yöntem, herhangi bir cihaz gerektirmeden prostatın büyüklüğü, kıvamı ve yüzeyi hakkında önemli bilgiler sağlar. Pek çok erkek bu muayeneden çekindiği için kontrollerini ertelemektedir. Bu yazıda parmakla rektal muayenenin ne olduğunu, hangi durumlarda yapıldığını, nasıl uygulandığını ve sonucun ne anlattığını sırasıyla ele alıyoruz.

Parmakla Rektal Muayene Nedir?

Parmakla rektal muayene, makat yoluyla prostatın arka yüzüne dokunarak prostat bezinin fiziksel özelliklerinin değerlendirildiği bir fizik muayene yöntemidir. Prostat, mesanenin hemen altında ve rektumun, yani kalın bağırsağın son bölümünün hemen önünde yer alır. Bu yakınlık sayesinde hekim, makattan birkaç santimetre ilerlettiği parmağıyla prostatın arka yüzünü kolaylıkla hissedebilir. Muayene sırasında prostatın büyüklüğü, kıvamı, yüzeyinin düzgün olup olmadığı ve hassasiyeti değerlendirilir.

Bu bilgiler, prostat büyümesi, prostat iltihabı ve prostat kanseri gibi durumların değerlendirilmesinde önemli ipuçları verir. Muayene aynı zamanda makat bölgesindeki kas yapısı ve makat içindeki olası sorunlar hakkında da bilgi sağlar.

Parmakla rektal muayene, üroloji muayenesinin temel parçalarından biridir ve uzun yıllardır prostat değerlendirmesinde kullanılmaktadır. Günümüzde PSA testi, prostat ultrasonu ve multiparametrik prostat MR gibi gelişmiş yöntemlerin bulunmasına karşın bu muayene önemini korumaktadır. Bunun en önemli nedeni, prostat kanserlerinin büyük bölümünün prostatın parmakla ulaşılabilen arka ve dış bölgesinde başlamasıdır. Bazı prostat kanserleri görece az PSA ürettiği için PSA değeri normal olan bir erkekte bile muayenede şüpheli bir sertlik saptanabilir. Bu nedenle parmakla rektal muayene ve PSA testi birbirinin yerine geçen değil, birbirini tamamlayan yöntemlerdir.

Muayene hızlı, ucuz ve her yerde yapılabilen bir yöntem olmasına karşın, bulguları muayene eden hekimin deneyimine bağlıdır. Tek başına kesin tanı koymaz, ancak ileri tetkik gereken hastaların belirlenmesinde önemli bir yol göstericidir.

Parmakla Rektal Muayene Hangi Hastalıklarda Yapılır?

Parmakla rektal muayene, prostatı etkileyen başlıca hastalıkların değerlendirilmesinde yapılır. İdrar akımında zayıflama, gece sık idrara kalkma ve mesanenin tam boşalmadığı hissi gibi şikâyetleri olan erkeklerde iyi huylu prostat büyümesi açısından prostatın büyüklüğü ve yapısı değerlendirilir. İdrar yaparken yanma, leğen bölgesinde ağrı ve ateş gibi şikâyetleri olan erkeklerde prostat iltihabına işaret eden hassasiyet ve şişlik araştırılır.

Kanda PSA değeri yüksek bulunan erkeklerde prostat kanseri olasılığını değerlendirmek amacıyla muayene yapılır. Ailesinde prostat kanseri bulunan ya da belirli bir yaşın üzerindeki erkeklerde düzenli prostat kontrolünün bir parçası olarak da uygulanır. İdrarda ya da menide kan görülmesi, boşalma sırasında ağrı ve makat çevresinde rahatsızlık gibi şikâyetlerde de muayene yol gösterici olabilir.

Muayene, prostatla ilgili bazı özel durumların değerlendirilmesinde de kullanılır. Prostat iltihabı sırasında prostat içinde irin toplanmasıyla gelişen apse, muayenede dalgalanma hissi ve belirgin hassasiyetle fark edilebilir. Prostat içindeki taşlar, parmakla hissedilen küçük sert noktalar oluşturabilir. Prostat kanseri tanısı konmuş hastalarda tümörün prostat dışına taşıp taşmadığı hakkında da muayene bulguları fikir verir. Tedavi görmüş hastaların takibinde ise prostat bölgesinde yeni bir sertlik gelişip gelişmediği değerlendirilir.

Makat kas tonusunun incelenmesi, sinir sistemi hastalıklarına bağlı mesane sorunlarının değerlendirilmesine katkı sağlar. Muayene sırasında hemoroid ya da makat içindeki bir kitle gibi prostat dışı bulgular da fark edilebilir ve bu durumda ilgili uzmanlık alanına yönlendirme yapılır.

Parmakla Rektal Muayene Nasıl Yapılır?

Parmakla rektal muayene, mahremiyet koşulları sağlanan bir muayene odasında, hekimin eldivenli ve kayganlaştırıcı sürülmüş işaret parmağını makattan nazikçe ilerletmesiyle yapılır. Muayeneden önce hekim, hastaya muayenenin nasıl yapılacağını kısaca anlatır. Hasta, hekimin tercihine ve kendi durumuna göre farklı pozisyonlardan birine alınır. En sık kullanılan pozisyonlar, dizlerin karına doğru çekildiği yan yatış pozisyonu, sırtüstü yatarak bacakların destekler üzerine yerleştirildiği pozisyon ve ayakta öne doğru eğilme pozisyonudur. Hastanın derin bir nefes alıp yavaşça verirken makat kaslarını gevşetmesi istenir. Bu gevşeme, muayenenin daha rahat ve kısa sürede tamamlanmasını sağlar.

Hekim, kayganlaştırıcı sürülmüş parmağını makattan yavaşça ilerletir ve önce makat kaslarının tonusunu değerlendirir. Ardından parmağını makat duvarının ön yüzüne doğru yönlendirerek prostatın arka yüzüne ulaşır. Prostatın sağ ve sol yarısı ile ortasındaki oluk sırayla elle yoklanır. Bu sırada prostatın büyüklüğü, kıvamı, yüzeyinin düzgünlüğü, sınırları ve hassasiyeti değerlendirilir. Gerekli durumlarda prostatın üst sınırının ötesindeki meni kesecikleri bölgesi de kontrol edilir. Muayene tamamlandığında parmak yavaşça çıkarılır ve hastaya kayganlaştırıcıyı temizlemesi için kâğıt havlu verilir. Hekim bulguları hastayla paylaşır ve gerekli görülürse ileri tetkikleri planlar.

Muayene sırasında bulguların anlaşılır biçimde anlatılması, hastanın sonraki adımları doğru değerlendirmesine yardımcı olur. İstenirse muayene sırasında odada bir sağlık personelinin bulunması da sağlanabilir ve bu durum bazı hastaların kendini daha rahat hissetmesine katkıda bulunur.

Parmakla Rektal Muayene Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

Parmakla rektal muayene öncesinde özel bir hazırlık gerekmez ve muayene için aç kalmak ya da lavman yapmak gerekli değildir. Muayene, üroloji polikliniğine başvuru sırasında diğer muayene basamaklarıyla birlikte yapılabilir. Muayeneden hemen önce idrar yapmak, muayene sırasında oluşabilecek idrar yapma hissini azaltarak hastanın daha rahat etmesini sağlar. Dışkılama ihtiyacı varsa muayeneden önce tuvaleti kullanmak da rahatsızlık hissini azaltabilir. Rahat giysilerle gelinmesi, muayene pozisyonuna geçişi kolaylaştırır. Muayenenin kısa ve genellikle ağrısız olduğunu bilmek, kaygının azalmasına yardımcı olur.

Muayene öncesinde bazı bilgilerin hekimle paylaşılması önemlidir. Hemoroid, makatta çatlak ya da makat bölgesinden geçirilmiş bir ameliyat varsa hekime bildirilmelidir, çünkü bu durumlar muayenenin daha dikkatli yapılmasını gerektirebilir. Kan sulandırıcı ilaç kullanan hastaların bu bilgiyi paylaşması da uygun olur. Hastanın idrar yapma şikâyetleri, ne zamandan beri sürdüğü ve ailesinde prostat kanseri öyküsü olup olmadığı muayene öncesi görüşmede sorgulanır.

Daha önce yapılmış PSA testleri, prostat ultrasonu ya da MR raporları varsa yanında getirilmesi, muayene bulgularının karşılaştırılmasına olanak tanır. PSA testi aynı gün yapılacaksa kan örneğinin muayeneden önce alınması tercih edilebilir. Hastanın muayeneyle ilgili kaygılarını hekimine açıkça söylemesi, hekimin muayeneyi daha rahat bir şekilde yapmasına yardımcı olur.

Parmakla Rektal Muayene Ağrılı mıdır?

Parmakla rektal muayene çoğu erkekte ağrılı değildir ve genellikle kısa süreli bir baskı ya da rahatsızlık hissiyle tamamlanır. Muayene sırasında parmağın makattan geçişi sırasında hafif bir gerilme hissedilebilir. Prostata dokunulduğunda bazı erkekler idrar yapma ya da dışkılama hissi tarif eder ve bu durum prostat ile mesanenin yakınlığından kaynaklanır. Bu hisler muayene biter bitmez kaybolur. Hastanın makat kaslarını kasmak yerine gevşek tutması, rahatsızlık hissini belirgin şekilde azaltır. Derin ve yavaş nefes almak da bu gevşemeye yardımcı olur.

Bazı durumlarda muayene daha fazla rahatsızlık verebilir. Makatta hemoroid ya da çatlak bulunan erkeklerde muayene sırasında yanma ya da ağrı hissedilebilir ve hekim bu durumda muayeneyi çok daha nazik yapar. Prostat iltihabı olan erkeklerde prostat hassaslaştığı için prostata dokunulması belirgin ağrıya yol açabilir. Bu hassasiyet aynı zamanda iltihabın önemli bir bulgusu olarak değerlendirilir. Ani başlangıçlı ateşli prostat iltihabında muayene özellikle dikkatli yapılır ve prostata baskı uygulanmaz.

Makat kaslarının istemsiz kasılması, muayenenin zorlaşmasına ve daha fazla rahatsızlık hissedilmesine yol açabilir. Hastanın muayene sırasında belirgin ağrı hissetmesi durumunda bunu hekimine söylemesi, muayenenin buna göre düzenlenmesini sağlar.

Parmakla Rektal Muayene Kaç Dakika Sürer?

Parmakla rektal muayenenin kendisi çoğunlukla yalnızca birkaç saniye ile bir dakika arasında sürer. Parmağın makattan ilerletilmesi, prostatın iki yarısının ve ortasının yoklanması ve parmağın çıkarılması çok kısa bir sürede tamamlanır. Pozisyon alma, eldiven giyme ve muayene sonrası temizlenme ile birlikte tüm süreç genellikle birkaç dakika içinde biter. Muayenenin kısa sürmesi, pek çok erkeğin muayene öncesinde hissettiği kaygının yersiz olduğunu gösterir. Bu muayene çoğunlukla genel üroloji muayenesinin bir parçası olarak yapılır. Karın, kasıklar ve dış genital organların muayenesiyle birlikte toplam muayene süresi biraz daha uzayabilir.

Bazı durumlarda muayene süresi biraz uzayabilir. Hastanın makat kaslarını gevşetmekte zorlandığı durumlarda hekim, gevşemenin sağlanması için kısa bir süre bekleyebilir. Prostatta şüpheli bir bulgu saptandığında hekim bu bölgeyi daha dikkatli ve ayrıntılı olarak değerlendirir. Prostat iltihabından şüphelenilen hastalarda iltihabın kaynağını belirlemek amacıyla prostat masajıyla birlikte idrar örneği alınması planlanırsa süre uzar. Makat içinde prostat dışı bir bulgu fark edildiğinde bu bulgunun da değerlendirilmesi zaman alabilir.

Muayene sonrasında hekimin bulguları hastayla paylaşması ve sonraki adımları anlatması da görüşmenin bir parçasıdır. Tüm bu uzamalara karşın muayene, polikliniğe başvuru sırasında aynı gün kolaylıkla tamamlanabilen kısa bir işlemdir.

Parmakla Rektal Muayenede Neye Bakılır?

Parmakla rektal muayenede prostatın büyüklüğüne, kıvamına, yüzeyinin düzgünlüğüne, sınırlarına, simetrisine ve hassasiyetine bakılır. Sağlıklı bir prostat, parmakla yoklandığında ceviz büyüklüğünde, düzgün yüzeyli ve iki yarısı simetrik bir yapı olarak hissedilir. Normal prostatın kıvamı, burnun ucuna dokunulduğundaki hisse benzer şekilde lastik kıvamında ve esnektir. Prostatın iki yarısı arasında parmakla hissedilebilen hafif bir orta oluk bulunur. Prostatın sınırları belirgin ve çevre dokulardan ayırt edilebilir durumdadır. Normal bir prostata dokunulması belirgin bir ağrıya yol açmaz.

Muayenede bu normal özelliklerden sapmalar dikkatle değerlendirilir. Prostatın belirgin şekilde büyümesi ve orta oluğun silinmesi, iyi huylu prostat büyümesini düşündürür. Prostatta taş ya da tahta sertliğinde bir bölge, küçük bir düğüm ya da yüzeyde düzensizlik hissedilmesi prostat kanseri açısından şüpheli bulgular olarak kabul edilir. Prostatın bir yarısının diğerinden belirgin şekilde farklı olması ve sınırlarının silikleşmesi de dikkat gerektiren bulgulardır.

Prostatın şiş, sıcak ve belirgin şekilde hassas olması prostat iltihabına, dalgalanma hissi ise apse olasılığına işaret edebilir. Hekim ayrıca makat kas tonusunu, makat içinde bir kitle ya da kanama olup olmadığını ve meni kesecikleri bölgesini de değerlendirir. Tüm bu bulgular birlikte yorumlanarak prostatın genel durumu hakkında bir kanaate varılır.

Parmakla Rektal Muayene PSA Değerini Etkiler mi?

Parmakla rektal muayene, PSA değerinde çoğu zaman anlamlı olmayan, hafif ve geçici bir yükselmeye yol açabilir. Muayene sırasında prostata uygulanan hafif baskı, prostattan kana az miktarda ek PSA geçmesine neden olabilir. Bu yükselme genellikle küçüktür ve kısa süre içinde kaybolur. Bu nedenle rutin bir prostat muayenesinin PSA sonucunu belirgin şekilde değiştirmesi beklenmez. Bununla birlikte PSA değerinin sınırda olduğu ve küçük değişikliklerin karar sürecini etkileyebileceği durumlarda bu etki göz önünde bulundurulur. Pek çok hekim, PSA testi aynı gün yapılacaksa kan örneğinin muayeneden önce alınmasını tercih eder.

Muayeneden sonra PSA ölçümü yapılacaksa bazı hekimler en az bir gün, bazıları ise birkaç gün beklenmesini önerir. Prostat masajı gibi prostata daha güçlü ve uzun süreli baskı uygulanan işlemlerin PSA üzerindeki etkisi, rutin muayeneye göre daha belirgin olabilir. Prostat biyopsisi ve idrar yolu kamerası ile yapılan incelemeler ise PSA değerini çok daha belirgin ve uzun süreli olarak etkiler.

Prostat iltihabı olan bir erkekte PSA yüksekliğinin nedeni muayenenin kendisi değil, iltihaptır. Beklenmedik şekilde yüksek bir PSA değeri saptandığında, ölçümden önceki günlerde muayene, boşalma ya da idrar yolu girişimi olup olmadığı sorgulanır ve gerekirse ölçüm tekrarlanır. Bu dikkatli yaklaşım, PSA sonucunun yanlış yorumlanmasını önler.

Parmakla Rektal Muayene Sonucu Ne Anlatır?

Parmakla rektal muayene sonucu, prostatın fiziksel özelliklerinin normal olup olmadığını ve ileri değerlendirme gerektiren bir bulgu bulunup bulunmadığını anlatır. Prostatın düzgün yüzeyli, simetrik, lastik kıvamında ve hassasiyetsiz bulunması normal bir muayene sonucu olarak değerlendirilir. Prostatın büyük ancak düzgün ve lastik kıvamında olması, iyi huylu prostat büyümesiyle uyumludur. Prostatta sertlik, düğüm, düzensizlik ya da asimetri saptanması şüpheli muayene bulgusu olarak kabul edilir.

Şüpheli bir bulgu prostat kanseri olasılığını artırır, ancak kesin olarak kanser olduğu anlamına gelmez. Prostat taşları ve geçirilmiş iltihaba bağlı değişiklikler de benzer sertlikler oluşturabilir.

Muayene sonucunun doğru yorumlanması için yöntemin sınırlılıklarının bilinmesi gerekir. Parmakla yalnızca prostatın arka ve yan yüzeyleri hissedilebilir, prostatın ön bölgesinde ve derin kısımlarında yer alan odaklar muayenede fark edilemez. Çok küçük kanser odakları da parmakla hissedilecek bir değişiklik oluşturmayabilir. Bu nedenle normal bir muayene sonucu prostat kanserini tamamen dışlamaz. Muayeneyle yapılan prostat büyüklüğü tahmini de yaklaşık bir değerdir ve kesin ölçüm için ultrason gerekir.

Muayene bulgularının değerlendirilmesi, hekimin deneyimine bağlı olarak farklılık gösterebilir. Bu nedenle muayene sonucu her zaman PSA değeri, hastanın şikâyetleri ve gerektiğinde görüntüleme bulgularıyla birlikte yorumlanır.

Parmakla Rektal Muayene Sonrası Hangi Tetkikler Gündeme Gelir?

Parmakla rektal muayene sonrasında hangi tetkiklerin gündeme geleceği, muayene bulgularına ve hastanın şikâyetlerine göre belirlenir. Muayenesi normal olan ve şikâyeti bulunmayan erkeklerde, yaşa ve risk durumuna uygun aralıklarla düzenli kontrol yeterli olabilir. Henüz yapılmamışsa kanda PSA testi istenir ve muayene bulgusuyla birlikte değerlendirilir. İdrar yapma şikâyetleri olan ve prostatı büyük bulunan erkeklerde prostatın hacmini ve idrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarını ölçmek için prostat ultrasonu yapılabilir.

Bu erkeklerde idrar akım testi ve şikâyet skoru da değerlendirmeye eklenir. İdrar yaparken yanma ya da prostatta hassasiyet saptanan erkeklerde idrar tahlili ve idrar kültürü istenir.

Muayenede prostatta sertlik, düğüm ya da düzensizlik gibi şüpheli bir bulgu saptanan erkeklerde ileri değerlendirme planlanır. Bu değerlendirmenin ilk basamağı çoğunlukla multiparametrik prostat MR çekilmesidir. MR'da şüpheli bir alan görülürse ya da muayene bulgusu belirginse prostat biyopsisi gündeme gelir. PSA değeri normal olsa bile belirgin bir muayene bulgusunun ileri tetkiklerle araştırılması gerekir. Prostat apsesinden şüphelenilen erkeklerde ise makattan yapılan prostat ultrasonu ve kan tahlilleriyle hızlı bir değerlendirme yapılır.

Makat içinde prostat dışı bir kitle ya da kanama saptanması durumunda ilgili uzmanlık alanında kolonoskopi gibi incelemeler önerilir. Tüm bu tetkiklerin sırası ve gerekliliği, muayene bulgusu ile hastanın genel durumu birlikte değerlendirilerek üroloji uzmanı tarafından belirlenir.