Prostat Ultrasonu (Transrektal Prostat Ultrasonografisi)

Prostat ultrasonu istediğim hastalarım için incelemenin karından ve makattan nasıl yapıldığını ve prostat hacminin neden önemli olduğunu anlattım.

Prostat ultrasonu, ses dalgaları kullanılarak prostat bezinin büyüklüğünün, şeklinin ve iç yapısının görüntülendiği, ışın içermeyen bir tetkiktir. Karından ya da makattan yapılabilen bu incelemenin makattan yapılan biçimi, tıbbi literatürde transrektal ultrasonografi olarak adlandırılır ve prostatı çok yakından değerlendirme olanağı sunar. Prostat büyümesi olan erkeklerde tedavi seçiminden PSA yüksekliğinin yorumlanmasına ve prostat biyopsisinin yönlendirilmesine kadar pek çok aşamada bu tetkikten yararlanılır. Bu yazıda prostat ultrasonunun ne olduğunu, hangi durumlarda istendiğini, nasıl yapıldığını ve sonucun ne anlattığını sırasıyla ele alıyoruz.

Prostat Ultrasonu Nedir?

Prostat ultrasonu, yüksek frekanslı ses dalgalarının prostat dokusundan yansımasıyla elde edilen görüntüler aracılığıyla prostatın değerlendirildiği bir görüntüleme yöntemidir. Ultrason cihazının probu ses dalgalarını gönderir ve dokulardan geri dönen yankıları algılayarak bunları ekranda gerçek zamanlı görüntülere dönüştürür. Bu yöntemde radyasyon kullanılmadığı için tetkik gerektiğinde güvenle tekrarlanabilir. Prostat ultrasonu iki farklı yolla yapılabilir. Karından yapılan ultrasonda prob alt karın bölgesine yerleştirilir ve prostat dolu mesanenin arkasından görüntülenir. Makattan yapılan ultrasonda ise ince bir prob makata yerleştirilerek prostat hemen önündeki makat duvarından çok yakın bir mesafeden incelenir.

İki yöntem farklı amaçlar için tercih edilir ve birbirini tamamlar. Karından yapılan ultrason, prostatın yanı sıra mesaneyi, idrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarını ve böbrekleri de değerlendirme olanağı sağlar. Ancak bu yöntemde prostat uzaktan görüntülendiği için prostatın hacmi ve iç yapısı hakkında elde edilen bilgi daha sınırlıdır. Makattan yapılan ultrason ise prostatın hacmini daha doğru ölçer ve iç yapısını, meni keseciklerini ve prostat içindeki kist, taş ya da apse gibi bulguları daha ayrıntılı gösterir.

Bu yöntem aynı zamanda prostat biyopsisi sırasında iğnenin yönlendirilmesinde de kullanılır. Prostat ultrasonu, prostat hakkında önemli bilgiler sağlasa da prostat kanserinin tanısında tek başına yeterli değildir. Bu nedenle ultrason bulguları her zaman muayene, PSA testi ve gerektiğinde prostat MR ile birlikte değerlendirilir.

Prostat Ultrasonu Hangi Hastalıklarda İstenir?

Prostat ultrasonu en sık, iyi huylu prostat büyümesi nedeniyle idrar yapma şikâyetleri olan erkeklerde prostatın büyüklüğünü ve yapısını değerlendirmek amacıyla istenir. Zayıf idrar akımı, gece sık idrara kalkma ve mesanenin tam boşalmadığı hissi gibi şikâyetleri olan erkeklerde prostat hacminin bilinmesi, tedavi seçiminde yol gösterir. Aynı incelemede prostatın mesaneye doğru uzanan bir orta lobu olup olmadığı da değerlendirilebilir. PSA değeri yüksek bulunan erkeklerde prostat hacmi ölçülerek PSA yoğunluğu hesaplanır ve bu bilgi PSA yüksekliğinin yorumlanmasına katkı sağlar.

Prostat biyopsisi planlanan erkeklerde ise makattan yapılan ultrason, biyopsinin yönlendirilmesi için kullanılır. Parmakla rektal muayenede şüpheli bir bulgu saptanan ve prostat kanseri olasılığı değerlendirilen erkeklerde de ultrason ek bilgi sağlayabilir. Bu erkeklerde ultrason tek başına tanı koymaz, ancak biyopsi planlaması ve prostat hacminin bilinmesi açısından değerlendirmenin önemli bir parçasını oluşturur.

Prostat ultrasonu başka durumlarda da istenebilir. Prostat iltihabı geçiren ve tedaviye rağmen ateşi düşmeyen hastalarda prostat içinde apse gelişip gelişmediği makattan yapılan ultrasonla araştırılır. Prostat içindeki kistler ve taşlar da bu yöntemle görüntülenebilir. Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan ve meni miktarı çok az olan erkeklerde, meni kanallarında tıkanıklık olup olmadığını ve meni keseciklerinin genişleyip genişlemediğini değerlendirmek için makattan ultrason yapılabilir.

İdrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarının ölçülmesi, prostat büyümesinin mesane üzerindeki etkisinin anlaşılmasına yardımcı olur. Prostat büyümesi nedeniyle ameliyat planlanan erkeklerde hacim ölçümü, hangi yöntemin uygun olduğuna karar verilmesini sağlar. Prostat küçültücü ilaç kullanan erkeklerde ise ilacın etkisinin izlenmesi amacıyla ultrason tekrarlanabilir.

Prostat Hacmi Neden Ölçülür?

Prostat hacmi, PSA değerinin doğru yorumlanması, prostat büyümesinin tedavisinin planlanması ve tedaviye yanıtın izlenmesi amacıyla ölçülür. Prostat hacmi ultrasonda prostatın genişliği, uzunluğu ve derinliği ölçülerek özel bir formül yardımıyla hesaplanır. Sağlıklı genç bir erkekte prostat yaklaşık ceviz büyüklüğündedir ve yaş ilerledikçe hacmi artma eğilimi gösterir. PSA prostat dokusu tarafından üretildiği için büyük bir prostat, kanser olmadan da daha yüksek PSA değerine yol açabilir.

PSA değerinin prostat hacmine bölünmesiyle hesaplanan PSA yoğunluğu, PSA yüksekliğinin prostat büyüklüğüyle açıklanıp açıklanamayacağı konusunda önemli bilgi verir. Bu nedenle PSA değeri yüksek bulunan erkeklerde hacim ölçümü, ileri tetkik kararında yol gösterici olur.

Prostat hacmi, prostat büyümesinin tedavisinde de belirleyici bir bilgidir. Prostatı küçültmeye yönelik ilaçların beklenen etkisi, prostatın büyüklüğüne göre farklılık gösterir. Ameliyat planlanan erkeklerde kapalı prostat ameliyatı, lazerle yapılan ameliyatlar, su buharı uygulaması ya da açık ameliyat gibi yöntemlerden hangisinin uygun olduğuna karar verilirken prostat hacmi göz önünde bulundurulur. Bununla birlikte prostatın büyüklüğü ile şikâyetlerin şiddeti arasında her zaman doğrudan bir ilişki bulunmaz.

Görece küçük bir prostat belirgin şikâyetlere yol açabilirken büyük bir prostat daha hafif şikâyetlerle seyredebilir. Ultrasonla yapılan hacim ölçümleri, ölçümü yapan kişiye ve prostatın düzensiz şekline bağlı olarak küçük farklılıklar gösterebilir. Daha kesin bir ölçüm gerektiğinde prostat MR'dan yararlanılabilir.

Prostat Ultrasonu Nasıl Yapılır?

Prostat ultrasonu, makattan yapıldığında ince bir probun koruyucu kılıf ve kayganlaştırıcı jel eşliğinde makata nazikçe yerleştirilmesi ve prostatın farklı kesitlerde taranmasıyla yapılır. Hasta çoğunlukla dizlerini karnına doğru çekerek yan yatar ya da sırtüstü yatarak bacaklarını destekler üzerine yerleştirir. Prob, tek kullanımlık bir koruyucu kılıfla kaplanır ve ucuna bol miktarda jel sürülür. Hastanın derin nefes alıp makat kaslarını gevşetmesi istenir ve prob yavaşça makata yerleştirilir. Ardından prostat enine ve boyuna kesitlerde ayrıntılı olarak taranır. Ekranda görülen görüntüler üzerinde prostatın boyutları ölçülür ve gerekli görüntüler kaydedilir.

Karından yapılan prostat ultrasonunda ise hasta sırtüstü yatar ve alt karın bölgesine jel sürülür. Prob karın üzerinde gezdirilerek dolu mesanenin arkasındaki prostat görüntülenir. Bu incelemede mesanenin duvarı, mesane içinde taş ya da başka bir oluşum olup olmadığı da değerlendirilir. Hasta daha sonra idrar yapar ve mesanede kalan idrar miktarı yeniden ölçülür. Gerekli görülen hastalarda aynı seansta böbrekler de incelenerek idrar yolundaki tıkanıklığın böbreklere etkisi araştırılır.

Her iki yöntemde de inceleme bittikten sonra jel temizlenir ve hasta günlük yaşamına hemen dönebilir. Sonuçlar çoğu zaman inceleme sırasında ya da hemen sonrasında hekim tarafından hastayla paylaşılır.

Prostat Ultrasonu Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

Prostat ultrasonu öncesindeki hazırlık, ultrasonun karından mı yoksa makattan mı yapılacağına göre değişir. Karından yapılacak ultrasonda mesanenin dolu olması gerekir, çünkü dolu mesane prostatın ve mesanenin görüntülenmesi için doğal bir pencere oluşturur. Bu nedenle incelemeden yaklaşık bir saat önce birkaç bardak su içilmesi ve idrarın tutulması istenir. Aşırı dolu bir mesane rahatsızlık verebileceği için merkezin önerdiği miktarda su içilmesi yeterlidir. Makattan yapılacak ultrasonda ise çoğu durumda özel bir hazırlık gerekmez. Bazı merkezlerde görüntü kalitesini artırmak amacıyla incelemeden birkaç saat önce hazır lavman uygulanması önerilebilir.

Makattan yapılacak ultrason, prostat biyopsisiyle birlikte planlanıyorsa hazırlık daha kapsamlıdır. Bu durumda kan sulandırıcı ilaçların hekim kontrolünde düzenlenmesi, koruyucu antibiyotik kullanılması ve lavman yapılması gerekebilir. Biyopsi yapılmayacak bir incelemede kan sulandırıcı ilaçların bırakılmasına genellikle gerek yoktur. Hemoroid, makatta çatlak ya da makat bölgesinden geçirilmiş bir ameliyat varsa incelemeden önce hekime bildirilmelidir. Prostat büyümesi için kullanılan ilaçlar, özellikle prostatı küçülten ilaçlar da hacim ölçümünü etkileyebileceği için belirtilmelidir.

Daha önce yapılmış ultrason, PSA ve MR sonuçlarının yanında getirilmesi, karşılaştırma yapılabilmesini sağlar. Rahat giysilerle gelinmesi de inceleme pozisyonuna geçişi kolaylaştırır.

Prostat Ultrasonu Ağrılı mıdır?

Prostat ultrasonu çoğu erkekte ağrılı değildir ve genellikle yalnızca hafif bir basınç ya da dolgunluk hissiyle tamamlanır. Karından yapılan ultrasonda prob yalnızca karın cildi üzerinde gezdirildiği için herhangi bir ağrı hissedilmez. Bu incelemede hissedilebilecek tek rahatsızlık, dolu mesane nedeniyle oluşan idrar yapma isteğidir. Makattan yapılan ultrasonda ise probun yerleştirilmesi sırasında kısa süreli bir gerilme hissedilebilir. İnceleme sırasında makatta dolgunluk ya da dışkılama hissi oluşabilir. Bu hisler, parmakla rektal muayene sırasında hissedilenlere benzer ve prob çıkarıldığında kaybolur.

Hastanın makat kaslarını gevşek tutması, makattan yapılan ultrasonda rahatsızlığı belirgin şekilde azaltır. Derin ve yavaş nefes almak bu gevşemeye yardımcı olur. Probun ince yapısı ve bol jel kullanılması da yerleştirme sırasındaki rahatsızlığı en aza indirir. Makatta hemoroid ya da çatlak bulunan erkeklerde inceleme biraz daha rahatsız edici olabilir ve bu durumda inceleme daha nazik yapılır.

Prostat iltihabı olan erkeklerde prostat hassas olabileceği için probun prostata yaptığı baskı ağrıya yol açabilir. Ultrason biyopsiyle birlikte yapılıyorsa, biyopsi öncesinde prostat çevresine lokal anestezik uygulanarak işlemin rahat geçmesi sağlanır. İnceleme sırasında belirgin ağrı hissedilmesi durumunda bunun hekime söylenmesi, incelemenin buna göre düzenlenmesine olanak tanır.

Prostat Ultrasonu Kaç Dakika Sürer?

Prostat ultrasonu çoğu hastada yaklaşık on ile yirmi dakika arasında sürer. Makattan yapılan ultrasonda probun yerleştirilmesi, prostatın farklı kesitlerde taranması ve ölçümlerin yapılması genellikle birkaç dakika içinde tamamlanır. Pozisyon alma, hazırlık ve inceleme sonrası temizlenme ile birlikte toplam süre biraz daha uzar. Karından yapılan ultrasonda mesanenin dolu ve boş halinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiği için hastanın idrar yapması için beklenen süre de incelemeye eklenir. Böbreklerin de aynı seansta incelenmesi toplam süreyi uzatabilir. İncelemenin kısa sürmesi, hastanın aynı gün günlük yaşamına dönebilmesine olanak tanır.

Bazı durumlarda inceleme süresi uzayabilir. Prostatta kist, taş ya da şüpheli bir alan görüldüğünde bu bulguların ayrıntılı olarak değerlendirilmesi zaman alır. Kısırlık araştırması amacıyla yapılan incelemelerde meni keseciklerinin ve meni kanallarının dikkatle incelenmesi gerekir. Ultrason biyopsiyle birlikte yapıldığında lokal anestezinin uygulanması ve örneklerin alınmasıyla birlikte toplam süre yirmi ile otuz dakikayı bulabilir. MR görüntülerinin ultrasonla eşleştirildiği füzyon biyopsilerde ise eşleştirme işlemi nedeniyle süre daha da uzar.

Hastanın inceleme sırasında hareket etmesi ya da makat kaslarını gevşetmekte zorlanması da süreyi etkileyebilir. İnceleme süresi, elde edilmesi gereken bilgiye göre hekim tarafından belirlenir.

Prostat Ultrasonu Biyopsiye Nasıl Eşlik Eder?

Prostat ultrasonu biyopsiye, biyopsi iğnesinin prostatın istenen bölgelerine doğru ve güvenli şekilde yönlendirilmesini sağlayarak eşlik eder. Makattan yerleştirilen ultrason probu, biyopsi boyunca prostatı ekranda gerçek zamanlı olarak gösterir. Biyopsi iğnesi, probun üzerindeki bir kılavuzdan ya da makat ile torba arasındaki ciltten ilerletilir ve iğnenin prostat içindeki yolu ekranda izlenir. Böylece hekim, prostatın farklı bölgelerinden planlanan noktalardan örnek alabilir.

Biyopsi öncesinde prostat çevresine yapılan lokal anestezik enjeksiyonu da ultrason eşliğinde doğru bölgeye uygulanır. Ultrason ayrıca biyopsi öncesinde prostat hacminin ölçülmesine ve alınacak örnek sayısının buna göre planlanmasına yardımcı olur.

Ultrasonun biyopsideki rolünün doğru anlaşılması önemlidir. Klasik ultrason görüntülerinde prostat kanseri odaklarının önemli bir kısmı çevre dokudan ayırt edilemez. Bu nedenle ultrasonun biyopsideki temel amacı kanseri görmek değil, iğneyi prostatın doğru bölgelerine yönlendirmektir. Ultrasonda koyu görünen bazı alanlar kanser olabileceği gibi iltihap ya da iyi huylu değişikliklere de bağlı olabilir. Bu sınırlılık nedeniyle günümüzde biyopsi öncesinde çoğu hastada multiparametrik prostat MR çekilir.

MR'da saptanan şüpheli alanlar, füzyon yöntemiyle ultrason görüntüleri üzerine aktarılarak biyopsi bu hedeflere yönlendirilir. Bu yaklaşımda ultrason, MR'ın gösterdiği hedefe iğneyi ulaştıran gerçek zamanlı bir rehber görevi görür.

Prostat Ultrasonu Sonucu Ne Anlatır?

Prostat ultrasonu sonucu, prostatın hacmini, iç yapısını ve varsa prostat içindeki taş, kist ya da apse gibi bulguları anlatır. Raporda öncelikle prostatın üç boyutu ve bu boyutlardan hesaplanan hacmi yer alır. Prostatın iç yapısının düzenli mi yoksa düzensiz mi olduğu ve iyi huylu büyümeye ait değişiklikler tarif edilir. Prostatın mesaneye doğru uzanan bir orta lobu varsa bu bulgu da raporda belirtilir.

Prostat içinde kireçlenme ya da taş görülmesi sık rastlanan ve çoğu zaman önemli bir sorun oluşturmayan bir bulgudur. Prostat içindeki kistler ve iltihap sırasında gelişen apseler de ultrasonda görülebilir.

Karından yapılan ultrason raporunda mesane duvarının kalınlığı, mesane içinde taş ya da başka bir oluşum olup olmadığı ve idrar yaptıktan sonra mesanede kalan idrar miktarı da yer alır. Mesane duvarının kalınlaşması ve kalan idrar miktarının artması, prostat büyümesinin mesane üzerinde uzun süreli bir yük oluşturduğunu düşündürebilir. Böbrekler de incelendiyse böbreklerde tıkanıklığa bağlı şişme olup olmadığı raporlanır.

Makattan yapılan ultrasonda meni keseciklerinin büyüklüğü ve meni kanallarında bir genişleme ya da kist olup olmadığı da değerlendirilir. Ultrasonda koyu görünen bir alanın saptanması tek başına kanser anlamına gelmez ve bu bulgu PSA değeri ve muayene bulgusuyla birlikte yorumlanır.

Ultrason sonucu kesin tanı koymaz ve rapor, hastanın şikâyetleri ve diğer tetkiklerle birlikte üroloji uzmanı tarafından değerlendirilir.

Prostat Ultrasonunun Riskleri Nelerdir?

Prostat ultrasonunun kendisi son derece güvenli bir tetkiktir ve önemli bir riski bulunmaz. Ultrason ses dalgalarıyla çalıştığı için vücuda radyasyon verilmez ve inceleme gerektiğinde güvenle tekrarlanabilir. Karından yapılan ultrasonun, dolu mesane nedeniyle oluşan geçici rahatsızlık dışında bilinen bir yan etkisi yoktur. Makattan yapılan ultrasonda inceleme sırasında hafif bir rahatsızlık hissedilebilir. Makatta hemoroid ya da çatlak bulunan erkeklerde inceleme sonrasında az miktarda kanama görülebilir. Çok nadiren inceleme sırasında tansiyon düşmesine bağlı kısa süreli baş dönmesi yaşanabilir.

Makattan yapılan ultrason biyopsiyle birlikte uygulandığında risklerin çoğu ultrasonun kendisinden değil, biyopsi işleminden kaynaklanır. Bu riskler arasında idrarda, menide ve dışkıda kan görülmesi, idrar yolu enfeksiyonu, ateşli prostat iltihabı ve prostatın şişmesine bağlı idrar yapamama yer alır. Prostat biyopsisi planlanan hastalarda bu risklerin önceden konuşulması ve gerekli hazırlıkların yapılması önemlidir. Ultrasonun bir diğer sınırlılığı, prostat kanserini tek başına güvenilir biçimde göstermemesidir.

Bu nedenle normal bir ultrason sonucu prostat kanserini dışlamaz ve kanser şüphesi olan erkeklerde değerlendirme PSA, muayene ve MR ile sürdürülür. Ultrason bulgularının yorumlanması inceleyen kişinin deneyimine bağlı olabileceği için ölçümler arasında küçük farklılıklar görülebilir. Bu sınırlılıkların bilinmesi, ultrason sonucundan gereksiz endişe ya da yanlış güven duyulmasını önler.