İdrar Kültürü (İdrar Kültürü ve Antibiyogram)

İdrar kültürü istediğim hastalarım için örneğin nasıl verileceğini, üreme ve kontaminasyonun anlamını ve antibiyogramın önemini açıkladım.

İdrar kültürü, idrar örneğinde enfeksiyona yol açan bakteri ya da mantar bulunup bulunmadığını, varsa türünü ve hangi antibiyotiklerin bu mikroba etkili olduğunu ortaya koyan bir laboratuvar testidir. İdrar yolu enfeksiyonlarının doğru tanısı ve uygun antibiyotiğin seçilmesi açısından temel bir yere sahiptir. Testin güvenilir sonuç verebilmesi için örneğin doğru teknikle ve mümkünse antibiyotik başlanmadan önce verilmesi gerekir.

Bu yazıda idrar kültürünün hangi hastalıklarda istendiğini, örneğin nasıl verildiğini, sonucun ne zaman çıktığını, üreme ve kontaminasyonun ne anlattığını, antibiyogramın ne işe yaradığını ve kültürün ne zaman tekrarlandığını ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

İdrar Kültürü Nedir?

İdrar kültürü, idrar örneğinin mikropların çoğalabileceği özel besiyerlerine ekilerek vücut sıcaklığında bekletilmesi ve bu süre sonunda üreyen mikroorganizmaların incelenmesidir. Sağlıklı bir kişide mesanedeki idrar genellikle mikropsuzdur. İdrar yollarında bir enfeksiyon geliştiğinde ise idrarda enfeksiyona neden olan bakteriler çoğalır. Bu bakteriler besiyerine ekildiğinde koloniler oluşturarak görünür hâle gelir. Laboratuvarda üreyen koloniler incelenerek mikroorganizmanın türü belirlenir ve idrardaki miktarı değerlendirilir. Bu sayede idrar yolu enfeksiyonunun varlığı ve enfeksiyona hangi mikrobun neden olduğu kesin olarak ortaya konur.

İdrar kültüründe bir mikroorganizma ürediğinde, çoğunlukla aynı örnek üzerinde antibiyogram adı verilen duyarlılık testi de yapılır. Bu testte üreyen bakteriye farklı antibiyotikler denenir ve bakterinin hangi antibiyotiklerle etkili şekilde durdurulabildiği belirlenir. Tam idrar tahlili idrarda enfeksiyonu düşündüren bulguları hızla gösterirken, idrar kültürü enfeksiyonun nedenini ve etkili ilacı belirleyen daha kesin bir testtir. Bu nedenle iki test çoğu zaman birlikte istenir.

İdrar kültürü, gereksiz ve yanlış antibiyotik kullanımının önlenmesinde de önemli bir rol oynar. Yanlış antibiyotik kullanımı hem enfeksiyonun geçmemesine hem de bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç kazanmasına yol açabilir. Bu nedenle idrar kültürü, akılcı antibiyotik kullanımının temel araçlarından biridir.

İdrar Kültürü Hangi Hastalıklarda İstenir?

İdrar kültürü en sık idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma, idrarda koku ve bulanıklık gibi şikâyetlerle kendini gösteren idrar yolu enfeksiyonu şüphesinde istenir. Özellikle sık tekrarlayan mesane iltihabı geçiren kadınlarda, her atakta kültür yapılması enfeksiyona neden olan bakterinin ve etkili antibiyotiğin belirlenmesini sağlar. Ateş, titreme ve yan ağrısıyla birlikte olan böbrek enfeksiyonlarında kültür, uygun tedavinin seçilmesi için mutlaka yapılır.

Erkeklerde idrar yolu enfeksiyonu daha seyrek görüldüğü ve altta yatan bir soruna işaret edebileceği için kültür önemlidir. Erkeklerde prostat iltihabı şüphesinde de idrar kültürü ve gerekirse farklı aşamalarda alınan idrar örnekleri değerlendirilir. Gebelikte idrar yolu enfeksiyonları anne ve bebek açısından risk oluşturduğu için kültür yapılması özellikle önem taşır.

İdrar kültürü, şikâyeti olmayan bazı durumlarda da istenir. Mesane içinin kamera ile incelenmesi, taş ameliyatları ve prostat ameliyatları gibi idrar yollarına yapılacak girişimlerden önce idrarda bakteri bulunup bulunmadığı kültürle kontrol edilir. İdrarda bakteri bulunan bir hastada bu tür girişimlerin yapılması ciddi enfeksiyonlara yol açabileceği için önce tedavi uygulanır. Uzun süre sonda kullanan hastalarda enfeksiyon belirtileri ortaya çıktığında kültür, doğru tedavinin seçilmesine yardımcı olur.

Bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde ve böbrek nakli yapılmış hastalarda da idrar yolu enfeksiyonu şüphesinde kültür önemlidir. Ateşi olan küçük çocuklarda ateşin kaynağı olarak idrar yolu enfeksiyonu araştırılırken de kültür yapılır. Antibiyotik tedavisine karşın şikâyetleri geçmeyen hastalarda ise kültür, tedavinin neden etkisiz kaldığını anlamak için tekrarlanır.

İdrar Kültürü İçin Örnek Nasıl Verilir?

İdrar kültürü için örnek, eller ve genital bölge temizlendikten sonra idrarın ilk kısmı tuvalete yapılıp orta kısmının steril bir kaba alınmasıyla verilir. Kültür, mikropların üretilmesine dayandığı için örneğe dışarıdan bulaşan bakteriler sonucu doğrudan bozar. Bu nedenle örnek vermeden önce eller su ve sabunla dikkatle yıkanır. Kadınlarda dış genital bölge önden arkaya doğru suyla temizlenir ve idrar verirken dudaklar parmaklarla ayrılarak açık tutulur.

Erkeklerde penis ucu temizlenir ve sünnetsiz erkeklerde sünnet derisi geri çekilir. Temizlikte antiseptik bir solüsyon kullanıldıysa bölgenin suyla iyice durulanması önemlidir, çünkü idrara karışan antiseptik bakterilerin üremesini engelleyebilir.

İdrar kültürü örneğinde idrarın ilk kısmı idrar kanalındaki bakterileri yıkamak için tuvalete yapılır ve ardından gelen orta kısım steril kaba alınır. Kabın içine ve kapağının iç yüzüne kesinlikle dokunulmaz ve kap örnek alındıktan hemen sonra kapatılır. Mümkünse sabah ilk idrarının ya da en az birkaç saat mesanede kalmış idrarın verilmesi, bakterilerin saptanabilir miktara ulaşmasını kolaylaştırır. Örnek alındıktan sonra en kısa sürede laboratuvara teslim edilmelidir, çünkü oda sıcaklığında bekleyen idrarda bakteriler çoğalarak sonucu yanıltabilir. Hemen teslim edilemeyecek örnekler kısa bir süre buzdolabında saklanabilir.

Sonda kullanan hastalarda örnek idrar torbasından alınmaz, sondanın özel örnek alma yerinden ya da yeni takılan bir sondadan alınır. Küçük çocuklarda ise örnek özel idrar torbası, sonda ya da gerekli durumlarda kasık üstünden ince bir iğneyle alınabilir.

Antibiyotik Kullanırken İdrar Kültürü Verilir mi?

Antibiyotik kullanırken idrar kültürü verilebilir, ancak antibiyotik idrardaki bakterilerin üremesini baskılayacağı için sonuç yanıltıcı olabilir. Antibiyotik alan bir kişinin idrarındaki bakteriler azalır ya da laboratuvar ortamında üreyemez hâle gelir. Bu durumda kişide enfeksiyon olduğu hâlde kültürde üreme saptanmayabilir ya da üreme olması gerekenden az görülebilir. Bu nedenle idrar kültürü için örneğin, mümkün olan her durumda antibiyotik başlanmadan önce verilmesi gerekir.

Şikâyetleri başlayan kişilerin evdeki antibiyotiklerle kendi kendine tedaviye başlamaması bu açıdan da önemlidir. Enfeksiyon şüphesi olan kişilerde örnek alındıktan hemen sonra, kültür sonucu beklenmeden tedaviye başlanabilir.

Antibiyotik kullanırken idrar kültürü vermesi gereken kişilerin bu durumu mutlaka hekime ve laboratuvara bildirmesi gerekir. Hekim, kültür sonucunu yorumlarken antibiyotik kullanımını göz önünde bulundurur. Antibiyotik tedavisi sırasında şikâyetleri geçmeyen hastalarda kültür, tedavinin etkisiz kalıp kalmadığını ve bakterinin kullanılan antibiyotiğe dirençli olup olmadığını göstermek için yapılabilir. Tedavinin etkisini kontrol etmek amacıyla kültür yapılacaksa, örnek genellikle antibiyotik tedavisi tamamlandıktan birkaç gün sonra verilir.

Bu süre, idrardaki antibiyotik etkisinin azalmasını ve varsa kalan bakterilerin saptanabilir düzeye ulaşmasını sağlar. Kontrol kültürünün gerekip gerekmediğine ve zamanlamasına hekim karar verir. Belirtisi düzelen çoğu hastada ise tedavi sonrasında rutin kontrol kültürü gerekmez.

İdrar Kültürü Sonucu Kaç Günde Çıkar?

İdrar kültürü sonucu çoğunlukla birkaç gün içinde çıkar ve süre, örnekte mikrop üreyip üremediğine göre değişir. Kültürde mikropların çoğalıp görünür hâle gelmesi için örneğin besiyerinde belirli bir süre bekletilmesi gerekir. Örnekte hiç üreme olmadığında sonuç genellikle bir ile iki gün içinde kesinleşir. Üreme olduğunda ise mikroorganizmanın türünün belirlenmesi ve antibiyogram testinin yapılması için ek süre gerekir. Bu nedenle üreme saptanan örneklerde sonuç genellikle iki ile üç gün içinde tamamlanır. Bazı laboratuvarlar üremenin başladığını bir ön sonuç olarak daha erken bildirebilir.

İdrar kültürü sonucu bazı durumlarda daha uzun sürede çıkabilir. Yavaş üreyen bazı bakteriler ve mantarlar daha uzun bekleme süresi gerektirebilir. Tüberküloz gibi özel mikroorganizmaların araştırıldığı kültürlerde sonuç haftalar sürebilir. Birden fazla bakteri türünün ürediği örneklerde türlerin ayrıştırılması da süreyi uzatabilir. Hafta sonu ve tatil günleri de laboratuvarın çalışma düzenine bağlı olarak sonucun çıkma süresini etkileyebilir. Kültür sonucu beklenirken şikâyetleri belirgin olan hastalarda hekim, en olası bakterileri hedefleyen bir antibiyotikle tedaviye başlayabilir. Kültür sonucu çıktığında ise tedavi, antibiyogram bulgularına göre gerekirse değiştirilir.

İdrar Kültüründe Üreme Olması Ne Anlatır?

İdrar kültüründe üreme olması, idrarda bakteri ya da mantar bulunduğunu anlatır ve şikâyetlerle birlikte değerlendirildiğinde çoğunlukla bir idrar yolu enfeksiyonuna işaret eder. İdrar kültürü sonucu değerlendirilirken üreyen mikroorganizmanın türü, miktarı ve kaç farklı türün ürediği birlikte göz önünde bulundurulur. İdrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ya da ateş gibi şikâyetleri olan bir kişide tek bir bakteri türünün anlamlı miktarda üremesi, enfeksiyon tanısını doğrular.

Şikâyetleri belirgin olan kişilerde daha düşük miktardaki üremeler de anlamlı kabul edilebilir. Kültürde üreme olmaması ise çoğu durumda bakteriyel bir idrar yolu enfeksiyonu bulunmadığını gösterir. Ancak antibiyotik kullanımı ya da standart kültürde üremeyen özel mikroorganizmalar nedeniyle enfeksiyon olduğu hâlde kültür negatif çıkabilir.

İdrar kültüründe üreme olması her zaman tedavi gerektiren bir enfeksiyon anlamına gelmez. Bazı kişilerde hiçbir şikâyet olmadığı hâlde idrarda bakteri üreyebilir ve bu durum belirtisiz bakteri varlığı olarak adlandırılır. Belirtisiz bakteri varlığı, özellikle ileri yaştaki kişilerde ve uzun süre sonda kullananlarda sık görülür ve bu kişilerin çoğunda antibiyotik tedavisi gerekmez. Gereksiz antibiyotik kullanımı bu kişilerde yarar sağlamaz ve dirençli bakterilerin gelişmesine yol açabilir.

Gebelerde ve idrar yollarına girişim yapılacak kişilerde ise belirtisiz bakteri varlığı da tedavi edilir. Kültürde mantar üremesi ise sonda kullanımı, uzun süreli antibiyotik kullanımı ve şeker hastalığı gibi durumlarda görülebilir. Üremenin önemi, her zaman hastanın şikâyetleri ve durumu göz önünde bulundurularak hekim tarafından yorumlanır.

İdrar Kültüründe Kontaminasyon Ne Demektir?

İdrar kültüründe kontaminasyon, idrar örneğine mesanedeki idrardan değil, dışarıdan bakteri bulaşması demektir. Örnek verilirken ellerde, dış genital bölgede, vajinada ya da idrar kanalının girişinde bulunan bakteriler idrara karışabilir. Bu bakteriler normalde bu bölgelerde zararsız olarak yaşar ve bir enfeksiyonu göstermez. Ancak örneğe karıştıklarında laboratuvarda üreyerek gerçekte var olmayan bir enfeksiyon varmış izlenimi yaratabilirler. Kontaminasyon, en sık genital bölgenin yeterince temizlenmemesi ve idrarın ilk kısmının kaba alınması nedeniyle oluşur.

Örneğin uzun süre oda sıcaklığında bekletilmesi de bulaşan bakterilerin çoğalmasına ve sonucun daha da yanıltıcı olmasına yol açar.

İdrar kültüründe kontaminasyon, çoğunlukla örnekte birden fazla farklı bakteri türünün üremesiyle fark edilir. Gerçek idrar yolu enfeksiyonlarında genellikle tek bir bakteri türü ürer. Aynı örneğin tam idrar tahlilinde çok sayıda yassı yüzey hücresinin görülmesi de örneğin dış genital bölgeden kirlendiğini düşündürür. Kontamine bir kültür sonucu güvenilir kabul edilmez ve antibiyotik seçiminde kullanılmaz. Bu durumda kültürün uygun teknikle yeniden verilmesi istenir.

Kontaminasyonun fark edilmemesi, kişinin gereksiz yere antibiyotik kullanmasına ya da gerçek enfeksiyona neden olan bakterinin gözden kaçmasına yol açabilir. Bu nedenle örneğin doğru teknikle verilmesi, kültür sonucunun anlamlı olabilmesi için temel koşuldur.

İdrar Kültüründe Antibiyogram Ne İşe Yarar?

İdrar kültüründe antibiyogram, üreyen bakteriye hangi antibiyotiklerin etkili olduğunu belirleyerek en uygun tedavinin seçilmesine yarar. Antibiyogram testinde kültürde üreyen bakteri, farklı antibiyotiklerle laboratuvar ortamında karşılaştırılır. Her antibiyotik için bakterinin bu antibiyotiğe duyarlı mı, orta derecede duyarlı mı yoksa dirençli mi olduğu belirlenir. Duyarlı olarak raporlanan antibiyotikler bakterinin çoğalmasını etkili şekilde durdurabilirken, dirençli olarak raporlananlar tedavide başarısız olabilir. Bu bilgi, hekimin tahmine dayalı değil, doğrudan enfeksiyona neden olan bakteriye yönelik bir antibiyotik seçmesini sağlar. Özellikle tekrarlayan ve geçmeyen enfeksiyonlarda antibiyogram, tedavinin başarısında belirleyici rol oynar.

İdrar kültüründe antibiyogram, yalnızca etkili ilacın belirlenmesine değil, aynı zamanda antibiyotik direncinin önlenmesine de katkı sağlar. Günümüzde idrar yolu enfeksiyonlarına neden olan bakterilerde sık kullanılan antibiyotiklere karşı direnç giderek artmaktadır. Gereksiz yere geniş etkili antibiyotik kullanılması bu direncin artmasına yol açar. Antibiyogram sayesinde bakteriye etkili olan ve mümkün olduğunca dar etkili bir antibiyotik seçilebilir. Hekim antibiyotik seçerken antibiyogram sonucunun yanı sıra hastanın gebe olup olmadığını, böbrek işlevlerini, alerjilerini ve kullandığı diğer ilaçları da göz önünde bulundurur.

Kültür sonucu beklenmeden başlanan tedavi, antibiyogram sonucu çıktığında gerekirse daha uygun bir antibiyotikle değiştirilir. Kişinin antibiyotik tedavisini hekimin belirlediği süre boyunca eksiksiz tamamlaması da direnç gelişiminin önlenmesi açısından önemlidir.

Hangi Durumlar İdrar Kültürü Sonucunu Değiştirir?

İdrar kültürü sonucunu değiştiren durumların başında örnek alınmadan önce antibiyotik kullanılması gelir. Antibiyotik idrardaki bakterileri baskılayarak kültürde üremenin olmamasına ya da olduğundan az görülmesine neden olur. Örneğin uygun teknikle alınmaması ve dış genital bölgeden bakteri bulaşması ise gerçekte olmayan bir enfeksiyon varmış izlenimi yaratabilir. Örneğin laboratuvara geç ulaştırılması, bekleyen idrarda bakterilerin çoğalmasına ve üremenin olduğundan yüksek görünmesine yol açar. Kadınlarda adet kanaması ve vajinal akıntının örneğe karışması da sonucu olumsuz etkileyebilir. Temizlik sırasında kullanılan antiseptik maddelerin idrara karışması ise bakterilerin üremesini engelleyebilir.

İdrar kültürü sonucunu kişinin sıvı tüketimi ve idrar yapma alışkanlıkları da etkileyebilir. Örnek vermeden önce çok fazla su içilmesi idrarı sulandırarak bakteri sayısının olduğundan düşük görünmesine neden olabilir. Sık idrara çıkan kişilerde idrar mesanede kısa süre kaldığı için bakteriler saptanabilir miktara ulaşmayabilir. Sonda kullanan hastalarda örneğin idrar torbasından alınması, torbada çoğalan bakteriler nedeniyle yanıltıcı sonuçlara yol açar.

Bazı mikroorganizmalar standart idrar kültüründe üremez ve özel testlerle araştırılmaları gerekir. Bu nedenle şikâyetleri devam eden ancak kültürü negatif çıkan kişilerde bu olasılıklar göz önünde bulundurulur. Kültür sonucu her zaman örneğin alınma koşulları ve hastanın durumu bilinerek yorumlanır.

İdrar Kültürü Ne Zaman Tekrarlanır?

İdrar kültürü, antibiyotik tedavisine karşın şikâyetleri geçmeyen ya da tedaviden kısa süre sonra yeniden başlayan hastalarda tekrarlanır. Bu durumda tekrar kültür, bakterinin kullanılan antibiyotiğe dirençli olup olmadığını ya da farklı bir bakterinin enfeksiyona yol açıp açmadığını gösterir. Önceki örnekte kontaminasyon bulguları saptanmışsa kültür uygun teknikle yeniden istenir. Sık tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren kişilerde her yeni atakta kültür yapılması, doğru antibiyotiğin seçilmesi ve direnç gelişiminin izlenmesi açısından önemlidir.

Gebelerde idrar yolu enfeksiyonu tedavisinden sonra enfeksiyonun tamamen düzeldiğini doğrulamak için kontrol kültürü yapılır. Böbrek enfeksiyonu geçiren ve ciddi enfeksiyonu olan hastalarda da hekim gerekli görürse tedavi sonrası kültür tekrarlanabilir.

İdrar kültürü, idrar yollarına girişim planlanan hastalarda girişimden kısa süre önce tekrarlanabilir. Önceki kültürde bakteri saptanıp tedavi edilen hastalarda girişim öncesinde idrarın temizlendiği doğrulanır. Şikâyetleri tamamen düzelen ve komplike olmayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren çoğu hastada ise tedavi sonrasında rutin kontrol kültürüne gerek yoktur. Kültürde sürekli olarak bakteri üreyen ya da enfeksiyonları sık tekrarlayan kişilerde, altta yatan bir nedenin araştırılması gerekir.

Böbrek ya da mesane taşı, idrar yolunda tıkanıklık, mesanenin tam boşalamaması, idrar kanalı darlığı ve erkeklerde prostat sorunları bu nedenler arasındadır. Bu hastalarda ultrason, mesanede kalan idrar ölçümü ve gerekirse diğer ileri tetkikler planlanır. Kültürün ne zaman tekrarlanacağına, hastanın şikâyetleri ve durumu göz önünde bulundurularak hekim karar verir.