Sperm Testi (Semen Analizi)

Sperm testini hastalarıma örneğin nasıl verileceği, perhizin önemi, bakılan değerler, hareket ve şekil değerlendirmesi ve tekrar zamanıyla anlattım.

Sperm testi, mastürbasyonla elde edilen meni örneğinin laboratuvarda incelenerek meninin miktarı ve özellikleri ile spermlerin sayısı, hareketi ve şeklinin değerlendirildiği, erkek doğurganlığının araştırılmasında kullanılan temel testtir. Tıp dilinde spermiyogram ya da meni analizi olarak da adlandırılan bu test, çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan çiftlerde erkeğin değerlendirilmesinin ilk adımıdır. Basit bir test olmasına karşın sonucun güvenilir olması, perhiz süresine, örneğin eksiksiz alınmasına, laboratuvara zamanında ulaştırılmasına ve testten önceki aylarda yaşanan durumlara bağlıdır.

Bu yazıda sperm testinin ne olduğunu, hangi durumlarda istendiğini, örneğin nasıl verildiğini, perhiz süresinin önemini, hangi değerlere bakıldığını, hareketlilik ve şekil değerlendirmesinin ne anlattığını, sonucu nelerin değiştirdiğini ve testin ne zaman tekrarlandığını ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Sperm Testi (Spermiyogram) Nedir?

Sperm testi, belirli bir süre cinsel perhizden sonra verilen meni örneğinin laboratuvarda hem gözle hem de mikroskop altında incelenerek meninin hacmi, kıvamı ve asitliği ile spermlerin yoğunluğu, toplam sayısı, hareket yeteneği, canlılığı ve yapısal özelliklerinin değerlendirildiği bir testtir. Meni, testislerde üretilen spermler ile prostat, meni keseleri ve diğer bezlerden gelen salgıların karışımından oluşur. Spermler testislerdeki kanalcıklarda birkaç ay süren bir gelişim sürecinin ardından olgunlaşır. Olgunlaşan spermler testisin arkasındaki olgunlaştırma kanalında depolanır ve boşalma sırasında meniye karışır.

Sperm testi, bu üretim ve taşıma sürecinin sağlıklı işleyip işlemediği hakkında önemli bilgiler verir. Testin ilk bölümünde meninin miktarı, rengi, kıvamı, sıvılaşma süresi ve asitliği değerlendirilir. İkinci bölümde mikroskop altında spermlerin yoğunluğu, hareket türleri ve şekilleri incelenir. Gerekli durumlarda spermlerin canlılığı, iltihap hücreleri ve spermlerin birbirine yapışıp yapışmadığı da değerlendirilir. Sperm testi, erkek doğurganlığı hakkında önemli bilgiler sağlasa da tek başına doğurganlığın kesin bir göstergesi değildir.

Değerleri referans aralıklarının altında olan bazı erkekler doğal yolla çocuk sahibi olabilirken değerleri normal olan bazı erkeklerde başka sorunlar bulunabilir.

Bu nedenle test sonucu mutlaka erkeğin öyküsü, muayene bulguları, hormon testleri ve eşin doğurganlık durumuyla birlikte değerlendirilir. Sperm testi, kolay uygulanabilen ve vücuda herhangi bir işlem yapılmasını gerektirmeyen bir testtir.

Sperm Testi Hangi Durumlarda İstenir?

Sperm testi, başta düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen belirli bir süre içinde gebelik elde edemeyen çiftlerde olmak üzere, doğurganlığı etkileyebilecek bir hastalık ya da tedavi öyküsü bulunan erkeklerde, vazektomi ve varikosel ameliyatı sonrasında ve sperm dondurma ya da tüp bebek işlemleri öncesinde istenir. Erkek kısırlığı araştırmasında sperm testi, erkeğin değerlendirilmesinde ilk ve temel adımdır. Çocuk sahibi olmak isteyen çiftlerde gebelik gecikmesi durumunda kadın ve erkeğin değerlendirilmesi birlikte başlatılmalıdır. Eşin ileri yaşta olduğu çiftlerde değerlendirmenin daha erken başlatılması önerilir.

Çocuklukta inmemiş testis ameliyatı geçirmiş erkeklerde doğurganlık durumunu değerlendirmek için sperm testi istenebilir. Varikosel saptanan erkeklerde, varikoselin sperm üretimini etkileyip etkilemediğini anlamak ve ameliyat kararını vermek için test yapılır. Kemoterapi ya da ışın tedavisi alacak erkeklerde tedavi öncesinde sperm testi yapılarak sperm dondurma planlanabilir. Kanser tedavisi tamamlandıktan sonra sperm üretiminin geri gelip gelmediği de sperm testiyle izlenir.

Kabakulağa bağlı testis iltihabı, testis darbesi ya da testis ameliyatı geçiren erkeklerde de doğurganlığın değerlendirilmesi gerekebilir. Hormon bozukluğu saptanan ya da testosteron kullanan erkeklerde sperm üretimi test ile değerlendirilir.

Vazektomi sonrasında menide sperm kalmadığının doğrulanması için sperm testi zorunludur. Meni miktarında belirgin azalma, meni renginde değişiklik ya da boşalma sorunları olan erkeklerde de test değerlendirmeye katkı sağlar. Testin istenip istenmeyeceği, kişinin öyküsü ve şikâyetleri göz önünde bulundurularak ürolog tarafından belirlenir.

Sperm Testi İçin Örnek Nasıl Verilir?

Sperm testi için örnek, hekimin ya da laboratuvarın önerdiği süre kadar cinsel perhizden sonra, eller yıkanıp idrar yapıldıktan sonra mastürbasyonla elde edilen meninin tamamının laboratuvarın verdiği temiz ve steril bir kaba alınması ve örneğin vücut ısısında korunarak kısa süre içinde laboratuvara ulaştırılmasıyla verilir. Örnek vermeden önce idrar yapılması ve ellerin ile penis başının sabunlu suyla yıkanıp iyice kurulanması önerilir.

Örnek mastürbasyonla elde edilir ve boşalma sırasında gelen meninin tamamı doğrudan kaba alınır. Boşalmanın ilk bölümü sperm açısından en yoğun kısım olduğu için bu bölümün kaçırılması sonucu belirgin şekilde etkileyebilir.

Meninin bir kısmı kaba alınamadıysa bu durum mutlaka laboratuvara bildirilmelidir. Kayganlaştırıcı jeller, krem, yağ ve tükürük spermlerin hareketini olumsuz etkileyebileceği için kullanılmamalıdır. Normal prezervatifler sperme zarar veren maddeler içerebileceği için örnek toplamak amacıyla kullanılmaz. Cinsel ilişkinin yarıda kesilmesiyle örnek alınması, meninin bir kısmının kaybedilmesine ve örneğin kirlenmesine yol açtığı için uygun değildir. Örneğin laboratuvarda bu amaçla ayrılmış sessiz ve rahat bir odada verilmesi tercih edilir. Laboratuvarda örnek vermekte zorlanan erkeklerde, laboratuvarın onayıyla örnek evde de alınabilir.

Evde alınan örnek soğuk ya da aşırı sıcak ortamdan korunarak, örneğin bir iç cep içinde vücut ısısına yakın tutularak taşınmalıdır. Örneğin alındığı saat kabın üzerine yazılmalı ve örnek en kısa sürede laboratuvara teslim edilmelidir. Perhiz süresi, son boşalma tarihi ve kullanılan ilaçlar örnek teslim edilirken laboratuvara bildirilmelidir.

Sperm Testi Öncesi Perhiz Süresi Neden Önemlidir?

Sperm testi öncesi perhiz süresi önemlidir, çünkü son boşalmadan bu yana geçen süre meninin hacmini, sperm sayısını ve spermlerin hareket yeteneğini doğrudan etkiler ve önerilenden kısa ya da uzun tutulan perhiz sonucun yanıltıcı çıkmasına yol açabilir. Laboratuvarlar ve hekimler genellikle birkaç günlük bir cinsel perhiz önerir. Perhiz süresi, bu süre içinde cinsel ilişki ve mastürbasyon dahil hiçbir şekilde boşalma olmaması anlamına gelir. Perhiz süresi çok kısa tutulduğunda depolanan sperm miktarı yeterince birikmediği için meni hacmi ve sperm sayısı olduğundan düşük çıkabilir.

Bu durum, gerçekte sağlıklı olan bir erkekte sperm sayısının düşük olduğu izlenimini yaratabilir. Perhiz süresi çok uzun tutulduğunda ise spermler olgunlaştırma kanalında uzun süre bekler. Uzun süre bekleyen spermlerde hareket yeteneği azalır, ölü sperm oranı artar ve sperm DNA'sında hasar gelişebilir. Bu nedenle çok uzun perhiz, sperm sayısını yüksek gösterse de sperm kalitesini olumsuz yansıtabilir.

Tekrarlanan testlerde perhiz süresinin mümkün olduğunca aynı tutulması, sonuçların birbiriyle karşılaştırılabilmesi açısından önemlidir. Perhiz süresine uyulamadıysa bu durum örnek teslim edilirken laboratuvara açıkça bildirilmelidir. Perhiz süresi sonuç raporunda da belirtilir ve hekim sonucu yorumlarken bu bilgiyi göz önünde bulundurur. Önerilen perhiz süresine uyulması, testin tekrarlanma gereksinimini azaltır ve sonucun güvenilirliğini artırır.

Sperm Testinde Hangi Değerlere Bakılır?

Sperm testinde meninin hacmine, rengine, kıvamına, sıvılaşma süresine ve asitliğine, spermlerin mililitredeki yoğunluğuna ve toplam sayısına, toplam ve ileri hareketli sperm oranına, spermlerin canlılığına, normal şekilli sperm oranına, iltihap hücrelerine ve spermlerin birbirine yapışıp yapışmadığına bakılır. Meni hacmi, prostat ve meni keselerinin salgı işlevi ile boşalmanın eksiksiz olup olmadığı hakkında bilgi verir. Meninin asitliği, meni keselerinden ve prostattan gelen salgıların dengesini yansıtır ve bazı kanal tıkanıklıklarında değişebilir. Sıvılaşma süresi, boşalmadan sonra pıhtılaşan meninin ne kadar sürede sıvı hâle geldiğini gösterir.

Sperm yoğunluğu, meninin bir mililitresinde bulunan sperm sayısını ifade eder. Toplam sperm sayısı ise yoğunluk ile meni hacminin çarpımıyla hesaplanır ve testislerin üretim kapasitesini daha iyi yansıtır. Hareketlilik değerlendirmesinde spermlerin ne kadarının ileri doğru hareket ettiği, ne kadarının yerinde hareket ettiği ve ne kadarının hareketsiz olduğu belirlenir. Hareketsiz sperm oranı yüksek olduğunda özel boyalarla spermlerin canlı olup olmadığı değerlendirilir. Şekil değerlendirmesinde spermlerin baş, orta parça ve kuyruk yapıları incelenerek normal şekilli sperm oranı belirlenir. Menide iltihap hücrelerinin sayısı, enfeksiyon ya da iltihap açısından bilgi verir.

Spermlerin birbirine yapışarak kümeler oluşturması, spermlere karşı bağışıklık tepkisi olabileceğini düşündürür. Menide sperm görülmediğinde örnek santrifüj edilerek dibe çöken bölümde sperm olup olmadığı ayrıca araştırılır. Sperm testi sonucu bu değerlerin tamamı birlikte değerlendirilerek yorumlanır ve tek bir değere bakılarak karar verilmez.

Sperm Testinde Hareketlilik Nasıl Sınıflanır?

Sperm testinde hareketlilik, spermlerin düz bir çizgide ya da geniş daireler çizerek ileri doğru ilerleyenler, kuyruğunu hareket ettirdiği hâlde ilerleyemeyenler ve hiç hareket etmeyenler olmak üzere üç gruba ayrılarak sınıflanır. İleri hareketli spermler, kadın üreme yolunda yumurtaya doğru ilerleyebilme yeteneğine sahip spermlerdir. Bu nedenle ileri hareketli sperm oranı, doğal yolla gebelik olasılığı açısından en önemli hareketlilik değeridir. Yerinde hareketli spermler kuyruklarını hareket ettirir, ancak küçük daireler çizerek ya da titreşerek yerinde kalır ve ilerleme sağlayamaz.

Hareketsiz spermler ise hiçbir kuyruk hareketi göstermez. Raporda genellikle toplam hareketli sperm oranı ve ileri hareketli sperm oranı ayrı ayrı belirtilir. Toplam hareketli oran, ileri hareketli ve yerinde hareketli spermlerin toplamını ifade eder. Hareketsiz spermlerin önemli bir bölümü canlı olabilir ve bu durumu anlamak için özel boyalarla canlılık testi yapılır. Canlı ancak hareketsiz spermler, kuyruk yapısındaki doğuştan bozukluklara işaret edebilir. Hareketlilik, perhiz süresinin uzunluğu, örneğin laboratuvara geç ulaştırılması ve soğuk ortamda bekletilmesi gibi durumlardan kolayca etkilenir.

Bu nedenle hareketlilik değerlendirmesinin örnek verildikten sonra kısa süre içinde yapılması gerekir. Hareketliliğin azalması, varikosel, enfeksiyon, sigara kullanımı ve sıcak ortama uzun süre maruz kalma gibi durumlarla ilişkili olabilir. İleri hareketli sperm oranının çok düşük olduğu durumlarda aşılama ya da tüp bebek gibi yardımcı üreme yöntemleri gündeme gelebilir.

Sperm Testinde Morfoloji Ne Anlatır?

Sperm testinde morfoloji, spermlerin baş, boyun ve kuyruk bölümlerinin yapısının mikroskop altında incelenerek normal şekle sahip spermlerin oranını anlatır ve spermlerin yumurtayı dölleme yeteneği hakkında dolaylı bilgi verir. Normal bir spermin baş bölümü düzgün oval şekilde olmalı ve genetik materyali taşıyan kısım ile yumurtayı delmeye yarayan yapı uygun oranda bulunmalıdır. Boyun ya da orta parça, spermin hareketi için gerekli enerjiyi sağlayan yapıları içerir.

Kuyruk ise spermin ilerlemesini sağlayan uzun ve düzgün bir yapıdır. Şekil değerlendirmesi, oldukça katı ölçütler kullanılarak yapılır ve bu ölçütlere göre en küçük bir bozukluk bile spermin normal dışı kabul edilmesine yol açar.

Bu nedenle sağlıklı erkeklerin büyük çoğunluğunda bile normal şekilli sperm oranı oldukça düşük bulunur. Şekil bozukluğunun baş, orta parça ya da kuyrukta olması farklı anlamlar taşıyabilir. Normal şekilli sperm oranının düşük olması tek başına kısırlık anlamına gelmez ve bu durumdaki birçok erkek doğal yolla çocuk sahibi olabilir. Ancak şekil bozukluğu, sayı ve hareket azlığıyla birlikte bulunduğunda doğurganlık üzerindeki etkisi daha belirgin hâle gelebilir. Tüm spermlerin baş yapısının tamamen bozuk olduğu nadir durumlarda doğal gebelik mümkün olmayabilir ve tüp bebek yönteminin seçimi bu bulguya göre yapılır.

Şekil değerlendirmesi, laboratuvarlar ve inceleme yapan kişiler arasında farklılık gösterebilen bir değerdir. Bu nedenle mümkünse takip testlerinin aynı laboratuvarda yapılması önerilir. Morfoloji sonucu, diğer sperm değerleri ve çiftin genel durumu göz önünde bulundurularak yorumlanır.

Hangi Durumlar Sperm Testi Sonucunu Değiştirir?

Hangi durumların sperm testi sonucunu değiştirdiği incelendiğinde, perhiz süresi, örneğin eksik alınması veya geç ulaştırılması, testten önceki aylarda geçirilen ateşli hastalıklar, sigara, alkol ve madde kullanımı, bazı ilaçlar, hormon kullanımı, sıcak ortamlar, kilo fazlalığı, stres, varikosel ve enfeksiyonlar öne çıkan etkenlerdir. Spermlerin testiste üretilip olgunlaşması birkaç ay süren bir süreç olduğu için bugün verilen örnek, aylar önce başlayan üretimin sonucunu yansıtır. Bu nedenle testten önceki birkaç ay içinde geçirilen yüksek ateşli bir hastalık, sperm sayısını ve hareketini geçici olarak belirgin şekilde azaltabilir.

Sigara kullanımı sperm sayısını, hareketini ve DNA kalitesini olumsuz etkiler. Aşırı alkol tüketimi ve bazı maddelerin kullanımı da sperm üretimini bozabilir. Kas geliştirmek amacıyla kullanılan hormonlar ve dışarıdan alınan testosteron, sperm üretimini ciddi şekilde baskılayarak menide hiç sperm bulunmamasına yol açabilir. Kemoterapi ilaçları, bazı romatizma ve bağırsak hastalığı ilaçları ile bazı prostat ve saç dökülmesi ilaçları sperm değerlerini ya da meni hacmini etkileyebilir. Sauna, sıcak küvet, dizüstü bilgisayarın kucakta uzun süre kullanılması ve sıcak ortamlarda çalışmak testis ısısını artırarak sperm üretimini azaltabilir.

Kilo fazlalığı, hormon dengesini bozarak sperm değerlerini olumsuz etkileyebilir. Varikosel, testis ısısını artırarak ve dolaşımı bozarak sperm sayısını ve hareketini azaltabilir. Üreme yollarındaki enfeksiyonlar, sperm hareketini bozabilir ve menide iltihap hücrelerinin artmasına yol açabilir. Laboratuvar koşulları ve incelemeyi yapan kişinin deneyimi de sonuçlarda farklılıklara neden olabilir. Bu etkenlerin testten önce hekime bildirilmesi, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur.

Sperm Testinde Tek Sonuç Yeterli midir?

Sperm testinde tek sonuç çoğu zaman yeterli değildir, çünkü sperm değerleri aynı erkekte bile günden güne ve aydan aya belirgin şekilde değişebilir ve özellikle ilk testte anormal bir sonuç çıktığında kesin bir yorum yapabilmek için testin birkaç hafta arayla en az bir kez daha tekrarlanması önerilir. Sperm üretimi, yaşam koşullarından, geçirilen hastalıklardan ve stresten kolayca etkilenen hassas bir süreçtir.

Bu nedenle tek bir testte görülen düşük değer, geçici bir etkene bağlı olabilir. Perhiz süresinin farklı olması, örneğin eksik alınması ya da laboratuvara geç ulaştırılması da tek testte yanıltıcı sonuçlara yol açabilir.

İki ayrı testte benzer sonuçların elde edilmesi, değerlendirmenin güvenilirliğini belirgin şekilde artırır. İlk testte menide hiç sperm görülmemesi durumunda örneğin santrifüj edilerek dibe çöken bölümünün incelenmesi ve testin mutlaka tekrarlanması gerekir. Menide sperm bulunmadığı ancak birden fazla testle doğrulandıktan sonra ileri incelemelere geçilir. İlk testin tamamen normal çıktığı erkeklerde, ek bir şikâyet ya da risk etkeni yoksa testin tekrarlanması her zaman gerekmeyebilir. Bu durumda çiftin değerlendirmesi kadın doğurganlığına yönelik incelemelerle sürdürülür. Tek bir sonuca dayanarak kısırlık tanısı konulması ya da tedavi başlanması doğru değildir.

Sperm testi sonucu, tekrarlanan testler, erkeğin muayene bulguları, hormon testleri ve gerekli görülen diğer incelemelerle birlikte değerlendirilir. Tekrarlanan testlerin mümkünse aynı laboratuvarda ve aynı perhiz süresiyle yapılması, sonuçların karşılaştırılmasını kolaylaştırır.

Sperm Testi Ne Zaman Tekrarlanır?

Sperm testi, ilk sonuç anormal çıktığında birkaç hafta sonra, varikosel ameliyatı, ilaç tedavisi ya da yaşam tarzı değişikliği sonrasında sperm üretim süresi dikkate alınarak birkaç ay sonra, vazektomi sonrasında menide sperm kalmadığını doğrulamak için ve kanser tedavisi sonrasında sperm üretiminin geri gelip gelmediğini izlemek için tekrarlanır. İlk testte anormal değerler görüldüğünde, geçici etkenleri dışlamak için test genellikle birkaç hafta arayla tekrarlanır. Varikosel ameliyatı sonrasında sperm üretiminin iyileşmesi zaman aldığı için kontrol testi ameliyattan birkaç ay sonra yapılır.

Hormon tedavisi, antioksidan desteği ya da enfeksiyon tedavisi uygulanan erkeklerde de tedavinin etkisi birkaç ay sonra yapılan testle değerlendirilir. Sigarayı bırakma, kilo verme ve sıcak ortamdan kaçınma gibi yaşam tarzı değişikliklerinin etkisi de benzer bir süre sonra görülebilir. Vazektomi sonrasında kanallarda kalan spermlerin temizlenmesi zaman aldığı için kontrol testi, hekimin önerdiği süre geçtikten sonra yapılır ve menide sperm görülmediği doğrulanana kadar ek korunma sürdürülür. Kemoterapi ya da ışın tedavisi alan erkeklerde sperm üretiminin geri gelip gelmediği tedavi bitiminden sonra belirli aralıklarla yapılan testlerle izlenir.

Tekrarlayan gebelik kayıpları yaşayan ya da tüp bebek denemeleri başarısız olan çiftlerde sperm testine ek olarak sperm DNA testi yapılabilir. Tüp bebek ya da aşılama işlemleri öncesinde güncel bir sperm testi istenebilir. Testosteron ya da kas geliştirici hormon kullanımı bırakılan erkeklerde sperm üretiminin geri dönüşü aylar içinde tekrarlanan testlerle izlenir. Testin tekrarlanma zamanı, ilk sonuç, uygulanan tedavi ve çiftin çocuk sahibi olma planı göz önünde bulundurularak ürolog tarafından belirlenir.