İdrar Sitolojisi (İdrar Sitolojisi)

İdrar sitolojisini hastalarıma örneğin nasıl verileceği, sonucun ne anlattığı, sonucu değiştiren durumlar ve sonrasındaki tetkiklerle anlattım.

İdrar sitolojisi, idrarla birlikte dökülen ve idrar yollarının iç yüzeyini döşeyen hücrelerin mikroskop altında incelenerek kanserleşmiş ya da şüpheli hücre bulunup bulunmadığının araştırıldığı bir laboratuvar testidir. Basit bir idrar örneğiyle yapılmasına karşın sonucun doğru yorumlanması, örneğin nasıl verildiğine, idrar yollarında başka bir sorun bulunup bulunmadığına ve testin hangi amaçla istendiğine bağlıdır. Test özellikle mesane ve üst idrar yollarını döşeyen örtü dokusundan kaynaklanan tümörlerin araştırılmasında ve takibinde kullanılır.

Bu yazıda idrar sitolojisinin ne olduğunu, hangi hastalıklarda istendiğini, örneğin nasıl verildiğini, sonucun ne anlattığını, sonucu nelerin değiştirebileceğini ve sonrasında hangi tetkiklerin gündeme geldiğini ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

İdrar Sitolojisi Nedir?

İdrar sitolojisi, idrar örneğindeki hücrelerin patoloji uzmanı tarafından mikroskop altında incelenmesiyle böbrek havuzu, üreter, mesane ve idrar kanalını döşeyen örtü hücrelerinde kanserleşme olup olmadığını araştıran bir testtir. İdrar yollarının iç yüzeyi, idrarın zararlı etkilerine karşı koruyucu bir örtü dokusuyla kaplıdır. Bu örtü dokusunun hücreleri doğal yenilenme sürecinde sürekli olarak dökülür ve idrarla birlikte dışarı atılır. Bu dokudan bir tümör geliştiğinde, tümör hücrelerinin bir kısmı da idrara karışır. İdrar sitolojisinde laboratuvara ulaşan idrar örneği özel yöntemlerle işlenir ve içindeki hücreler cam üzerine yayılarak boyanır.

Patoloji uzmanı bu hücrelerin büyüklüğünü, çekirdek yapısını, şeklini ve dizilimini değerlendirir. Normal hücrelerle karşılaştırıldığında belirgin farklılık gösteren hücreler kanserleşme açısından şüpheli kabul edilir. Test, mikroskopla yapılan bir hücre incelemesi olduğu için bir değer ölçmez ve sonucu sayısal olarak değil, tanımlayıcı ifadelerle raporlanır. İdrar sitolojisi, idrar tahlilinden farklı bir testtir ve idrar tahlilinde bakılan kan, iltihap hücresi ya da protein gibi bulgulara değil, doğrudan hücrelerin yapısına odaklanır. Test vücuda herhangi bir alet sokulmadan, yalnızca idrar örneğiyle yapılabildiği için hasta açısından kolay uygulanabilir bir testtir.

Bununla birlikte idrar sitolojisi tek başına kesin tanı koyan bir test değildir ve sonuçları mutlaka diğer muayene ve görüntüleme bulgularıyla birlikte yorumlanır. Testin hangi durumlarda istendiğinin ve sonucunun nasıl değerlendirildiğinin bilinmesi, hastaların süreci daha rahat anlamasına yardımcı olur.

İdrar Sitolojisi Hangi Hastalıklarda İstenir?

İdrar sitolojisi, başta mesane kanseri olmak üzere idrar yollarının örtü dokusundan kaynaklanan tümörlerin araştırılmasında ve bu tümörler nedeniyle tedavi görmüş hastaların takibinde istenir. Mesane kanseri şüphesi bulunan hastalarda test, sistoskopi ve görüntüleme yöntemleriyle birlikte değerlendirme sürecinin bir parçası olarak kullanılır. İdrarda gözle görülen ya da yalnızca mikroskopla saptanan kan bulunan hastalarda, kanamanın nedeni araştırılırken idrar sitolojisi istenebilir. Sigara içen, ileri yaşta olan ya da boya, kimya ve lastik gibi sektörlerde uzun süre çalışmış kişilerde bu araştırma daha büyük önem taşır.

Mesane iç yüzeyinde kitle oluşturmadan yayılan ve sistoskopide kolayca fark edilmeyebilen yüzeyel kanser türlerinin araştırılmasında idrar sitolojisi özellikle yararlıdır. Böbrek havuzu ve üreteri döşeyen örtü dokusundan kaynaklanan üst idrar yolu tümörlerinin araştırılmasında da test kullanılır. Mesane kanseri nedeniyle kapalı yöntemle tümörü çıkarılmış hastalarda test, düzenli aralıklarla yapılan sistoskopiyle birlikte takip programında yer alır. Mesane içine ilaç uygulanan hastalarda tedavinin etkisini ve hastalığın yeniden ortaya çıkıp çıkmadığını izlemek için de istenebilir.

Üreter ya da böbrek havuzu tümörü nedeniyle tedavi görmüş hastalarda mesanede yeni tümör gelişme olasılığı bulunduğu için takipte idrar sitolojisinden yararlanılır.

Böbreğin kendi dokusundan gelişen kanserlerde ise tümör hücreleri idrara genellikle karışmadığı için idrar sitolojisinin yeri sınırlıdır. Testin istenip istenmeyeceğine, hastanın şikâyetleri, risk etkenleri ve diğer tetkiklerin sonuçları birlikte değerlendirilerek karar verilir.

İdrar Sitolojisi İçin Örnek Nasıl Verilir?

İdrar sitolojisi için örnek, genellikle sabah ilk idrar tuvalete yapıldıktan sonra verilen ikinci idrarın, dış genital bölge temizlendikten sonra idrarın orta kısmından temiz bir kaba alınması ve bekletilmeden laboratuvara ulaştırılmasıyla verilir. İdrar sitolojisi nasıl yapılır sorusunun cevabı, testin doğruluğunun büyük ölçüde örneğin doğru alınmasına bağlı olmasıyla başlar. Örnek vermeden önce eller yıkanır ve dış genital bölge temiz suyla temizlenir. Erkeklerde sünnet derisi varsa geri çekilerek idrar yolunun ağzı temizlenir. Kadınlarda dış genital bölge önden arkaya doğru temizlenir ve idrar verirken dudaklar hafifçe aralanır.

İdrarın ilk kısmı tuvalete yapılır ve ardından gelen orta kısım laboratuvarın verdiği temiz kaba alınır. Kap ağzına kadar doldurulmaz ve idrarın son kısmı yine tuvalete yapılır. Kabın iç yüzeyine ve kapağının iç kısmına ellerle dokunulmaz. Örnek kabın üzerine hastanın adı ve örneğin alındığı saat yazılır. İdrardaki hücreler oda sıcaklığında bekledikçe bozulabildiği için örneğin kısa sürede laboratuvara ulaştırılması gerekir.

Örnek hemen ulaştırılamayacaksa laboratuvarın önerdiği koruyucu sıvı ya da soğuk ortam koşulları uygulanır. Bazı durumlarda örnek, sistoskopi sırasında mesanenin serum fizyolojikle yıkanmasıyla elde edilen sıvıdan alınır. Üst idrar yolu tümörü araştırılan hastalarda ise üreteroskopi sırasında doğrudan üreterden ya da böbrek havuzundan idrar ya da fırça örneği alınabilir.

İdrar Sitolojisinde Sabah İlk İdrarı Neden Tercih Edilmez?

İdrar sitolojisinde sabah ilk idrarı tercih edilmez, çünkü gece boyunca mesanede uzun süre bekleyen idrardaki hücreler bozulur ve yapıları değiştiği için mikroskopta doğru değerlendirilemez. İdrar, hücrelerin uzun süre sağlam kalabileceği bir ortam değildir. İdrarın asitliği ve içerdiği maddeler, dökülen hücrelerin zamanla şişmesine, küçülmesine ya da parçalanmasına neden olur. Gece boyunca mesanede bekleyen idrarda dökülen hücreler bu etkiye saatlerce maruz kalır. Bozulmuş hücrelerde çekirdek yapısı ve hücre sınırları net olarak görülemez. Bu durum, patoloji uzmanının normal hücreyi şüpheli hücreden ayırt etmesini zorlaştırır.

Bozulmuş hücreler bazen yanlışlıkla şüpheli olarak yorumlanabilir ya da gerçek bir tümör hücresi gözden kaçabilir. Sabah ilk idrar yapıldıktan sonra mesanede yeni biriken idrarda ise hücreler daha taze ve sağlam kalır. Bu nedenle ikinci idrar, hücre incelemesi için daha uygun bir örnek sağlar. Aynı gerekçeyle örneğin alındıktan sonra uzun süre bekletilmemesi de önemlidir. İdrar tahlili ve idrar kültürü gibi bazı testlerde sabah ilk idrar tercih edilebildiği için hastaların bu farkı bilmesi yararlıdır. Örneğin hangi idrardan verileceği konusunda laboratuvarın ve hekimin talimatlarına uyulması, testin doğruluğunu artırır.

İdrar Sitolojisi İçin Kaç Kez Örnek İstenir?

İdrar sitolojisi için çoğu zaman tek bir örnek yerine, farklı günlerde verilen birkaç ardışık örnek istenir, çünkü tümör hücreleri idrara her gün aynı miktarda dökülmez ve birden fazla örnek incelenmesi testin doğruluğunu artırır. Tümör hücrelerinin idrara dökülmesi düzenli bir süreç değildir ve bazı günlerde idrarda hiç tümör hücresi bulunmayabilir. Tek bir örnekte yeterli sayıda hücre bulunmaması da değerlendirmeyi sınırlayabilir. Bu nedenle birçok hekim, arka arkaya birkaç gün boyunca her gün bir örnek verilmesini ister. Her örnek ayrı ayrı incelenir ve sonuçlar birlikte değerlendirilir.

Birden fazla örnekte benzer bulguların görülmesi, sonucun güvenilirliğini artırır. Örneklerden birinde şüpheli hücre görülmesi, diğer örnekler normal olsa bile ileri değerlendirme gerektirebilir. Örnek sayısı, testin istenme amacına göre de değişebilir. İlk tanı araştırmasında genellikle birkaç ardışık örnek istenirken, takip sırasında tek örnek yeterli görülebilir. Sistoskopi sırasında alınan mesane yıkama sıvısı, hücre sayısı daha fazla olduğu için tek başına daha fazla bilgi sağlayabilir.

Laboratuvar raporunda örneğin yetersiz olduğu belirtilirse örnek tekrarlanır. Örnek sayısı ve zamanlaması, testi isteyen hekim tarafından hastaya ayrıntılı olarak anlatılır. Her günün örneğinin ayrı bir kaba verilmesi ve kapların üzerine tarih yazılması, laboratuvarda karışıklık olmasını önler.

İdrar Sitolojisi Sonucu Kaç Günde Çıkar?

İdrar sitolojisi sonucu, örneğin patoloji laboratuvarında işlenmesi, boyanması ve patoloji uzmanı tarafından incelenmesi gerektiği için genellikle birkaç iş günü içinde çıkar. İdrar tahlili gibi otomatik cihazlarla yapılan testlerin aksine idrar sitolojisi, uzman bir hekimin mikroskopla yaptığı ayrıntılı bir değerlendirmedir. Laboratuvara ulaşan idrar önce özel bir cihazla işlenerek içindeki hücreler bir araya toplanır. Toplanan hücreler cam üzerine yayılır, sabitlenir ve özel boyalarla boyanır.

Hazırlanan preparatlar patoloji uzmanı tarafından tek tek incelenir. Şüpheli bulgular görüldüğünde ek boyamalar ya da ikinci bir patoloji uzmanının görüşü istenebilir ve bu durum sonucun çıkma süresini uzatabilir.

Birden fazla günün örneği birlikte değerlendirileceğinde sonuç, son örneğin incelenmesi tamamlandıktan sonra verilebilir. Hafta sonu ve resmi tatiller de sonucun çıkma süresini etkileyebilir. Laboratuvarın iş yükü ve çalışma düzeni de bu sürede farklılıklara yol açabilir. Sonuç çıktığında hastanın raporu kendi başına yorumlamaya çalışmak yerine testi isteyen hekimle birlikte değerlendirmesi önerilir. Sonucun gecikmesi, tek başına olumsuz bir bulgu olduğu anlamına gelmez. Sonucun ne zaman çıkacağı konusunda laboratuvardan bilgi alınması, kontrol randevusunun buna göre planlanmasını kolaylaştırır.

İdrar Sitolojisi Sonucu Ne Anlatır?

İdrar sitolojisi sonucu, idrardaki hücrelerde kanserleşmeyi düşündüren bir değişiklik olup olmadığını anlatır ve genellikle yetersiz örnek, negatif, atipik, şüpheli ya da pozitif gibi tanımlayıcı ifadelerle raporlanır. İdrar sitolojisi sonucunun doğru anlaşılması için bu ifadelerin her birinin ne anlama geldiğinin bilinmesi gerekir. Yetersiz örnek sonucu, incelenecek yeterli sayıda ya da sağlam yapıda hücre bulunmadığını ve örneğin tekrarlanması gerektiğini gösterir.

Negatif sonuç, incelenen örnekte kanser hücresi görülmediğini anlatır. Atipik sonuç, hücrelerde normalden farklı ancak kanser için yeterli olmayan değişiklikler bulunduğunu gösterir ve bu değişiklikler iltihap, taş ya da sonda gibi nedenlerden de kaynaklanabilir.

Şüpheli sonuç, hücrelerin kanser hücresine benzer özellikler taşıdığını ancak kesin karar için yeterli bulgunun bulunmadığını anlatır. Pozitif sonuç ise idrarda kanser hücrelerine uyan hücrelerin görüldüğünü gösterir. Pozitif sonuç çoğunlukla hızlı büyüme eğilimi olan yüksek dereceli tümörleri ya da mesane iç yüzeyinde yayılan yüzeyel kanserleri düşündürür. İdrar sitolojisi, tümörün idrar yollarının hangi bölümünde bulunduğunu göstermez. Pozitif ya da şüpheli bir sonuçta tümörün mesanede mi, üreterde mi yoksa böbrek havuzunda mı olduğu diğer tetkiklerle araştırılır. Sonuç, hastanın şikâyetleri, sistoskopi ve görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır.

İdrar Sitolojisinde Negatif Sonuç Güvence Verir mi?

İdrar sitolojisinde negatif sonuç, idrar yollarında tümör bulunmadığını kesin olarak göstermez, çünkü test yavaş büyüyen düşük dereceli tümörleri ve küçük tümörleri çoğu zaman yakalayamaz. Düşük dereceli tümör hücreleri, mikroskop altında normal hücrelere oldukça benzer görünür. Bu hücreler birbirlerine sıkı tutunduğu için idrara daha az dökülür. Bu nedenle mesanede düşük dereceli bir tümör bulunan hastada idrar sitolojisi normal çıkabilir. Hızlı büyüyen yüksek dereceli tümörlerde ise hücreler daha belirgin farklılıklar gösterir ve idrara daha kolay dökülür. Bu durum, testin yüksek dereceli tümörleri yakalamada daha başarılı olmasını sağlar.

İdrarda kan bulunan ve risk etkenleri taşıyan bir hastada negatif idrar sitolojisi sonucu, sistoskopi ve görüntüleme yapılmasına gerek olmadığı anlamına gelmez. Mesane kanseri takibindeki hastalarda da negatif sonuç, planlanan kontrol sistoskopisinin yerini tutmaz. Negatif sonuç ancak diğer tetkiklerin de normal olduğu durumlarda tabloyu destekleyen bir bulgu olarak değerlendirilir. Şikâyetleri devam eden hastalarda negatif sonuca rağmen değerlendirme sürdürülür.

Bu nedenle hastaların negatif bir sonuç aldıklarında kontrol muayenelerini aksatmamaları önemlidir. İdrarda yeniden kan görülmesi ya da idrar yaparken yeni şikâyetler başlaması durumunda planlanan kontrol zamanı beklenmeden hekime başvurulmalıdır.

Hangi Durumlar İdrar Sitolojisi Sonucunu Değiştirir?

Hangi durumların idrar sitolojisi sonucunu değiştirdiği incelendiğinde, idrar yolu enfeksiyonu, idrar yolu taşları, sonda ya da stent bulunması, yakın zamanda yapılan girişimler, mesane içi ilaç ve ışın tedavileri ile örneğin yanlış alınması veya bekletilmesi öne çıkan etkenlerdir. İdrar yolu enfeksiyonu sırasında örtü hücrelerinde iltihaba bağlı değişiklikler gelişir ve bu hücreler şüpheli olarak yorumlanabilir. Taşlar, idrar yollarının iç yüzeyini tahriş ederek hücrelerde benzer değişikliklere yol açabilir. Mesanede kalıcı sonda ya da üreterde stent bulunan hastalarda sürekli tahriş nedeniyle hücre yapısı değişebilir.

Sistoskopi, üreteroskopi ya da mesaneye yönelik başka bir girişimden kısa süre sonra verilen örneklerde hücreler yanıltıcı görünebilir. Mesane içine uygulanan ilaçlar ve pelvis bölgesine yapılan ışın tedavileri, örtü hücrelerinde uzun süre devam edebilen değişikliklere neden olur. Bazı kemoterapi ilaçları ve bazı virüs enfeksiyonları da hücrelerde kanser hücresine benzeyen görünümler oluşturabilir. Bu tür durumlar, gerçekte kanser bulunmadığı hâlde şüpheli ya da atipik sonuç çıkmasına neden olabilir. Buna karşın uzun süre bekletilmiş, yanlış saklanmış ya da yeterli hücre içermeyen örnekler gerçek bir tümörün gözden kaçmasına yol açabilir.

Bu nedenle enfeksiyonu olan hastalarda test genellikle enfeksiyon tedavi edildikten sonra yapılır. Hastanın yakın zamanda geçirdiği girişimleri, kullandığı ilaçları ve aldığı tedavileri hekimine ve laboratuvara bildirmesi, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur.

İdrar Sitolojisi Sonrası Hangi Tetkikler Gündeme Gelir?

İdrar sitolojisi sonrası, sonuç pozitif, şüpheli ya da atipik olduğunda veya sonuç negatif olsa bile şikâyetler ve risk etkenleri devam ettiğinde, mesanenin kamerayla incelenmesi ve üst idrar yollarının görüntülenmesi başta olmak üzere ileri tetkikler gündeme gelir. İlk basamakta mesanenin iç yüzeyi sistoskopi ile doğrudan görülerek tümör ya da şüpheli bir alan olup olmadığı araştırılır. Sistoskopide şüpheli bir alan görülürse bu alandan doku örneği alınarak patoloji incelemesine gönderilir.

Mesanede görünür bir tümör bulunmadığı hâlde idrar sitolojisi pozitif çıkan hastalarda, mesanenin farklı bölgelerinden haritalama amacıyla doku örnekleri alınabilir.

Tümörün böbrek havuzu ya da üreterde bulunma olasılığını araştırmak için kontrastlı üriner tomografi yapılır. Tomografi, idrar yollarının tamamını görüntüleyerek dolma defekti, duvar kalınlaşması ya da kitle olup olmadığını gösterir. Böbrek fonksiyonları nedeniyle kontrast madde verilemeyen hastalarda farklı görüntüleme yöntemleri tercih edilebilir. Üst idrar yollarında şüpheli bir bulgu saptanırsa üreteroskopi ile üreter ve böbrek havuzu kamerayla incelenir ve gerekirse doku örneği alınır. Bu işlem sırasında doğrudan üreterden idrar ya da fırça örneği alınarak hangi taraftan hücre döküldüğü belirlenebilir.

Erkeklerde prostat içinden geçen idrar kanalı da tümör kaynağı olabileceği için bu bölge ayrıca değerlendirilebilir. İdrarda tümör belirteci araştıran bazı testler ek bilgi sağlayabilir, ancak bu testler sistoskopinin yerini tutmaz. Hangi tetkiklerin hangi sırayla yapılacağı, idrar sitolojisi sonucu, hastanın şikâyetleri ve önceki bulgular birlikte değerlendirilerek ürolog tarafından planlanır.