Sistoskopi

Sistoskopi istediğim hastalarım için işlemin nasıl yapıldığını, ağrılı olup olmadığını, sonrasında dikkat edilecekleri ve sonucun ne anlattığını açıkladım.

Sistoskopi, ucunda ışık ve kamera bulunan ince bir aletin idrar kanalından mesaneye ilerletilerek idrar kanalının ve mesanenin iç yüzeyinin doğrudan görüntülendiği bir incelemedir. İdrarda kan görülmesi, mesane tümörü şüphesi, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları ve idrar yapma güçlüğü gibi durumlarda sıklıkla başvurulan bu yöntem, gerektiğinde aynı seansta parça alınmasına da olanak tanır. Günümüzde bükülebilir ince aletler sayesinde çoğu hastada yerel uyuşturma ile kısa sürede ve büyük ölçüde rahat bir şekilde yapılabilmektedir.

Bu yazıda sistoskopinin hangi hastalıklarda yapıldığını, nasıl uygulandığını, hazırlık sürecini, ağrılı olup olmadığını, sonrasında dikkat edilmesi gerekenleri, sonucun ne anlattığını ve risklerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Sistoskopi Nedir?

Sistoskopi, sistoskop adı verilen kameralı ince bir aletle idrar kanalının ve mesanenin içinin doğrudan görüntülendiği kapalı bir işlemdir ve mesane endoskopisi olarak da adlandırılır. Sistoskop, idrar kanalının dış açıklığından girilerek kanal boyunca mesaneye kadar ilerletilir. Aletin ucundaki kamera, görüntüleri yüksek çözünürlükte bir ekrana aktarır. Bu sayede hekim idrar kanalının ve mesanenin iç yüzeyini ayrıntılı olarak inceleyebilir.

Ultrason ve tomografi gibi görüntüleme yöntemleri mesaneyi dışarıdan gösterirken, sistoskopi mesanenin iç yüzeyini gözle görür gibi değerlendirmeye olanak tanır. Bu özelliği nedeniyle mesane yüzeyindeki küçük değişiklikler ve erken dönemdeki tümörler sistoskopi ile saptanabilir. İşlem sırasında elde edilen görüntüler kaydedilerek sonraki kontrollerde karşılaştırma yapılmasına da olanak tanır.

Sistoskopi yalnızca bir tanı yöntemi değil, aynı zamanda bazı küçük tedavilerin yapılabildiği bir işlemdir. İnceleme sırasında şüpheli görülen bir alandan parça alınarak patoloji incelemesine gönderilebilir. Mesanedeki küçük taşlar, pıhtılar ve yabancı cisimler çıkarılabilir. Böbrekten mesaneye yerleştirilmiş olan ince tüpler de sistoskopi ile kolayca alınabilir. Bazı hastalarda mesane içine ilaç uygulanması ya da küçük kanayan alanların yakılması da bu yöntemle yapılır.

Sistoskopi, mesane tümörlerinin tanısında ve tedavi sonrasındaki takibinde temel yöntem olarak kabul edilir. İşlemin tanı mı yoksa tedavi amacıyla mı yapılacağı, kullanılacak aletin türünü ve anestezi yöntemini de belirler.

Sistoskopi Hangi Hastalıklarda Yapılır?

Sistoskopi en sık idrarda kan görülen hastalarda, kanamanın kaynağını araştırmak amacıyla yapılır. İdrarda gözle görülen kan ya da yalnızca idrar tahlilinde saptanan kan, mesane tümörü gibi önemli bir hastalığın ilk işareti olabilir. Mesane kanseri şüphesi olan hastalarda sistoskopi tanının konmasında ve tedavi sonrasında hastalığın tekrarlayıp tekrarlamadığının izlenmesinde temel yöntemdir. Ultrason ya da tomografide mesane duvarında şüpheli bir bulgu saptanan hastalarda da bu bulgunun niteliği sistoskopi ile değerlendirilir.

İdrarda anormal hücreler saptanan kişilerde de mesane içinin incelenmesi gerekir. Sigara içen ve idrarda kan görülen kişilerde sistoskopinin önemi daha da artar.

Sistoskopi idrar yollarıyla ilgili pek çok başka sorunun değerlendirilmesinde de kullanılır. Mesane taşı şüphesi olan hastalarda taşın büyüklüğü, sayısı ve taşa yol açan nedenler sistoskopi ile görülebilir. Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren kişilerde mesane içinde enfeksiyona zemin hazırlayan taş, cep ya da başka bir sorun olup olmadığı araştırılır. İdrar yapma güçlüğü yaşayan erkeklerde prostatın idrar kanalını ne ölçüde sıkıştırdığı, idrar kanalı darlığı ve mesane boynu sorunları değerlendirilir.

İdrar kaçırma ameliyatı öncesinde ve sonrasında, ağrılı mesane sendromunda ve mesane ile çevre organlar arasında anormal bağlantı şüphesinde de sistoskopi yapılabilir. Böbrekten mesaneye yerleştirilen tüplerin çıkarılması da sistoskopinin sık kullanıldığı durumlardandır. Sistoskopinin gerekliliği, hastanın şikâyetleri ve diğer test sonuçları değerlendirilerek belirlenir.

Sistoskopi Nasıl Yapılır?

Sistoskopi, idrar kanalına uyuşturucu bir jel uygulandıktan sonra kameralı aletin idrar kanalından mesaneye nazikçe ilerletilmesiyle yapılır. Hasta muayene masasına sırtüstü ya da bacakları desteklere yerleştirilmiş şekilde yatırılır. Genital bölge antiseptik bir solüsyonla temizlenir ve üzeri steril örtülerle kapatılır. İdrar kanalına uyuşturucu ve kayganlaştırıcı özellikte bir jel verilir ve jelin etki göstermesi için birkaç dakika beklenir. Ardından sistoskop idrar kanalının ucundan girilerek kanal boyunca yavaşça ilerletilir. Bu sırada idrar kanalının iç yüzeyi de ekranda incelenir.

Sistoskopi sırasında alet mesaneye ulaştığında mesane steril bir sıvıyla yavaşça doldurulur. Sıvı mesane duvarını germe etkisi yaparak duvardaki kıvrımların açılmasını ve tüm yüzeyin net olarak görülmesini sağlar. Hekim mesanenin tüm duvarlarını, böbreklerden gelen idrar borularının mesaneye açıldığı ağızları ve mesane boynunu sistematik olarak inceler. Bükülebilir sistoskopla mesanenin giriş bölümünü görebilmek için aletin ucu mesane içinde geriye doğru döndürülür.

Şüpheli bir alan görülürse bu bölgeden küçük bir parça alınabilir ya da bulgu fotoğraflanarak kaydedilir. İnceleme tamamlandıktan sonra mesanedeki sıvı boşaltılır ve alet çıkarılır. Hastalar isterse işlem sırasında ekranı izleyerek görüntüleri hekimle birlikte takip edebilir.

Sert ve Bükülebilir Sistoskop Arasındaki Fark Nedir?

Sert ve bükülebilir sistoskop arasındaki temel fark, bükülebilir sistoskopun ince ve esnek yapısıyla idrar kanalının doğal kıvrımlarına uyum sağlaması, sert sistoskopun ise düz ve daha kalın bir yapıya sahip olmasıdır. Bükülebilir sistoskop, özellikle erkeklerde idrar kanalının kıvrımlı yapısı boyunca rahatça ilerletilebildiği için hasta açısından daha konforludur. Bu alet çoğunlukla yalnızca uyuşturucu jel ile poliklinik ortamında kullanılabilir.

Ucunun yönlendirilebilmesi sayesinde mesanenin her bölümü, mesanenin giriş kısmı da dahil olmak üzere kolayca görülebilir. Bu nedenle bükülebilir sistoskop, tanı amaçlı incelemelerde ve mesane tümörü takiplerinde sıklıkla tercih edilir. Mesaneden ince tüplerin çıkarılması da bu aletle kolayca yapılabilir.

Sert ve bükülebilir sistoskop arasındaki fark, işlem sırasında yapılabilecek müdahaleler açısından da önemlidir. Sert sistoskop daha geniş bir çalışma kanalına sahip olduğu için daha büyük biyopsiler alınabilir ve taş, pıhtı gibi yapılar daha kolay çıkarılabilir. Bu alette sıvı akışı daha güçlü olduğundan kanama olan durumlarda görüntü daha net olabilir. Buna karşın sert sistoskop erkeklerde idrar kanalının kıvrımları nedeniyle daha fazla rahatsızlık yaratır ve çoğu zaman belden uyuşturma ya da genel anestezi gerektirir.

Kadınlarda idrar kanalı kısa ve düz olduğu için sert sistoskop da yerel uyuşturma ile rahatlıkla kullanılabilir.

Hangi aletin kullanılacağı, işlemin amacına, hastanın cinsiyetine ve yapılması planlanan müdahalelere göre hekim tarafından belirlenir. Her iki alet de deneyimli ellerde güvenle kullanılır.

Sistoskopi Öncesi Nasıl Hazırlanılır?

Sistoskopi öncesi hazırlık, işlemin yerel uyuşturma ile mi yoksa anestezi altında mı yapılacağına göre değişir. Bükülebilir sistoskopla yerel uyuşturma altında yapılacak tanı amaçlı işlemlerde hastanın aç kalması gerekmez. Belden uyuşturma ya da genel anestezi uygulanacak işlemlerde ise işlemden önce belirli bir süre aç kalınması istenir. İşlem öncesinde aktif bir idrar yolu enfeksiyonu olmadığının doğrulanması önemlidir ve bu amaçla idrar tahlili ya da idrar kültürü yapılabilir.

Enfeksiyon saptanırsa önce tedavi edilir ve işlem daha sonraya planlanır. Bazı hastalarda enfeksiyon riskini azaltmak için işlem öncesinde tek doz koruyucu antibiyotik verilebilir.

Sistoskopi öncesi hazırlıkta kullanılan ilaçların hekime bildirilmesi de önemlidir. Kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalar bu durumu mutlaka önceden bildirmelidir. Yalnızca inceleme yapılacaksa bu ilaçların çoğu zaman bırakılmasına gerek yoktur, ancak parça alınması planlanıyorsa ilaçların düzenlenmesi gerekebilir. Kalp kapağı hastalığı ya da vücudunda yapay eklem gibi yabancı cisim bulunan hastaların da bu durumu bildirmesi gerekir. İşlemden hemen önce hastanın idrarını yapması istenir. Rahat ve kolay çıkarılabilen giysilerin tercih edilmesi hazırlığı kolaylaştırır. Anestezi altında yapılacak işlemlerde hastanın eve bir refakatçi eşliğinde dönmesi önerilir.

Sistoskopi Ağrılı mıdır?

Sistoskopi, özellikle bükülebilir sistoskop ve uyuşturucu jel kullanıldığında çoğu hastada ağrılı değildir ve genellikle yalnızca hafif bir rahatsızlık hissedilir. Uyuşturucu jel idrar kanalının iç yüzeyini uyuşturarak aletin geçişi sırasındaki hissi azaltır. Alet ilerletilirken hafif bir yanma, basınç ya da dolgunluk hissi yaşanabilir. Mesane sıvıyla doldurulurken idrar sıkışmasına benzer bir his oluşur ve bu his mesane boşaltıldığında kaybolur. Erkeklerde aletin idrar tutma kasının bulunduğu bölgeden geçtiği sırada kısa süreli bir rahatsızlık olabilir. Bu anda derin nefes almak ve gevşemek, kasın açılmasını ve aletin kolayca geçmesini sağlar.

Sistoskopide hissedilen rahatsızlığın derecesi kişiden kişiye ve işlemin türüne göre değişir. Kadınlarda idrar kanalı kısa olduğu için işlem genellikle erkeklere göre daha az rahatsızlık verir. Gergin ve kaygılı olan hastalarda kasların kasılması nedeniyle rahatsızlık daha fazla hissedilebilir. Bu nedenle işlem öncesinde hastanın her aşama hakkında bilgilendirilmesi ve işlem sırasında sakin kalması önemlidir. Sert sistoskopla yapılan ya da parça alma, taş çıkarma gibi müdahaleler gerektiren işlemler ise genellikle belden uyuşturma ya da genel anestezi altında yapılır.

Bu durumda hasta işlem sırasında herhangi bir acı hissetmez. İşlemden sonraki ilk birkaç idrarda hafif yanma olabilir ve bu his kısa sürede geçer.

Sistoskopi Kaç Dakika Sürer?

Sistoskopi, tanı amaçlı ve bükülebilir sistoskopla yapıldığında çoğu hastada beş ile on beş dakika içinde tamamlanır. Bu süre, aletin idrar kanalından ilerletilmesini, mesanenin doldurulmasını ve tüm yüzeyin incelenmesini kapsar. Uyuşturucu jelin etki göstermesi için işlem öncesinde birkaç dakika beklenir. Hazırlık ve işlem sonrası kısa gözlemle birlikte merkezde geçirilen toplam süre biraz daha uzundur. Yerel uyuşturma ile yapılan işlemlerden sonra hastalar kısa süre içinde evlerine dönebilir.

Mesane tümörü takibi için yapılan rutin kontrol incelemeleri de genellikle bu kısa süre içinde tamamlanır. İşlemin kısa sürmesi, hastaların iş ve günlük yaşamlarından fazla zaman kaybetmeden düzenli kontrollerini sürdürebilmesini kolaylaştırır.

Sistoskopi süresi, işlem sırasında ek müdahaleler gerektiğinde uzayabilir. Şüpheli bir alandan parça alınması, küçük taşların ya da pıhtıların çıkarılması işlem süresini artırır. Mesanede yoğun kanama ya da bulanık idrar bulunması görüntünün netleşmesi için daha fazla zaman gerektirebilir. İdrar kanalında darlık bulunan hastalarda aletin ilerletilmesi zorlaşabilir ve süre uzayabilir. Belden uyuşturma ya da genel anestezi altında yapılan işlemlerde anestezi hazırlığı ve uyanma süreleri de toplam süreye eklenir.

Bu hastalar işlemden sonra bir süre gözlem altında tutulur ve çoğunlukla aynı gün taburcu edilir. İşlemin yaklaşık süresi, planlanan müdahalelere göre işlem öncesinde hastaya bilgi olarak verilir.

Sistoskopi Sonrası Nelere Dikkat Edilmelidir?

Sistoskopi sonrası en önemli öneri, gün boyunca bol su içilerek idrar yolunun temizlenmesinin sağlanmasıdır. İşlemden sonraki ilk birkaç idrarda yanma, sık idrara çıkma isteği ve idrarın pembe renkte olması olağan kabul edilir. Bu şikâyetler genellikle bir iki gün içinde kendiliğinden azalır. Bol sıvı tüketimi hem yanmanın hafiflemesine hem de idrardaki kanın temizlenmesine yardımcı olur. Yerel uyuşturma ile yapılan işlemlerden sonra hastalar aynı gün günlük yaşamlarına ve işlerine dönebilir. Belden uyuşturma ya da genel anestezi uygulanan hastaların ise o gün araç kullanmaması ve dinlenmesi önerilir.

Sistoskopi sonrası dikkat edilmesi gereken bazı uyarı belirtileri de vardır. Ateş, titreme ve yan ağrısı gelişmesi, bir idrar yolu enfeksiyonunun işareti olabilir. İdrarın koyu kırmızı renkte olması, pıhtı görülmesi ya da kanamanın artması durumunda hekime başvurulmalıdır. Hiç idrar yapamama ya da alt karın bölgesinde şiddetli ağrı gelişmesi de hızlı değerlendirme gerektirir. İşlem sırasında parça alınan hastalarda birkaç gün boyunca ağır kaldırma ve yoğun egzersizden kaçınılması önerilir.

Bu hastalarda kan sulandırıcı ilaçların ne zaman yeniden başlanacağı hekim tarafından belirlenir. Genital bölgeye ılık uygulama ya da ılık banyo, işlem sonrası rahatsızlığın hafiflemesine yardımcı olabilir.

Sistoskopi Sonucu Ne Anlatır?

Sistoskopi sonucu, idrar kanalının ve mesanenin iç yüzeyinin görünümünü ve bu yüzeyde herhangi bir anormallik bulunup bulunmadığını anlatır. Normal bir sistoskopi sonucu olarak idrar kanalı açık ve düzgün, mesane iç yüzeyi ise düz, pembe renkli ve damar yapısı belirgin olarak görülür. Böbreklerden gelen idrar borularının mesaneye açıldığı ağızlar normal yerleşimde ve görünümdedir. Anormal bir sonuçta mesane duvarında kabarık ya da düz kırmızımsı alanlar şeklinde tümör şüphesi uyandıran oluşumlar görülebilir.

Mesanede taş, pıhtı, yabancı cisim ya da mesane duvarından dışa doğru uzanan cepler saptanabilir. İdrar kanalında darlık ve erkeklerde prostatın idrar kanalını sıkıştırması da incelemede ortaya konabilir.

Sistoskopi sonucu mesane duvarının yapısı hakkında da önemli bilgiler verir. Mesane duvarında kalınlaşmış kas bantlarının görülmesi, uzun süredir devam eden bir tıkanıklığa ya da sinir sistemi kaynaklı mesane sorununa işaret edebilir. İltihaplı, kızarık ya da kanamaya eğilimli alanlar, enfeksiyon, ışın tedavisine bağlı hasar ya da ağrılı mesane sendromu gibi durumları düşündürebilir. Sistoskopide görülen bir oluşumun kesin niteliği, çoğu zaman yalnızca görünümüne bakılarak belirlenemez.

Bu nedenle şüpheli alanlardan parça alınarak patoloji incelemesi yapılır ve kesin tanı bu incelemenin sonucuna göre konur. Patoloji sonucu genellikle birkaç gün ile birkaç hafta içinde çıkar. Sistoskopi bulguları, idrar tahlili, idrarda hücre incelemesi ve görüntüleme yöntemleriyle birlikte değerlendirilerek tedavi planı oluşturulur.

Sistoskopinin Riskleri Nelerdir?

Sistoskopinin riskleri düşüktür ve görülen yan etkilerin büyük çoğunluğu hafif ve geçicidir. En sık görülen sorunlar, işlem sonrasında idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma ve idrarda hafif kanamadır. Aletin idrar kanalından geçirilmesine bağlı olarak idrar yolu enfeksiyonu gelişebilir ve bu risk steril çalışılması ve gerektiğinde koruyucu antibiyotik kullanılmasıyla azaltılır. Prostatı büyük olan bazı erkeklerde işlemden sonra geçici olarak idrar yapmakta zorlanma görülebilir.

Çok nadir olarak idrar kanalında yaralanma ve bu yaralanmaya bağlı ilerleyen dönemde darlık gelişebilir. Mesane duvarının delinmesi ise özellikle parça alma ya da sert aletle yapılan müdahalelerde çok nadir görülen bir risktir.

Sistoskopinin risklerine, anestezi altında yapılan işlemlerde anesteziye bağlı riskler de eklenir. Bu riskler, işlem öncesinde anestezi uzmanı tarafından yapılan değerlendirmeyle en aza indirilir. Parça alınan hastalarda kanama riski biraz daha yüksektir ve bu nedenle kan sulandırıcı ilaçların düzenlenmesine dikkat edilir. İnceleme sırasında mesanede tümör saptanan hastalarda, tümörün tamamen çıkarılması ve kesin tanı konması için TUR-M olarak bilinen kapalı mesane tümörü ameliyatı planlanır.

Bu ameliyat da idrar kanalından girilerek kesi yapılmadan uygulanır. Sistoskopinin sağladığı bilgi, özellikle idrarda kan görülen ve mesane tümörü şüphesi olan hastalarda bu küçük risklerden çok daha değerlidir. İşlemin gerekliliği ve olası riskleri, işlem öncesinde hekim tarafından hastayla birlikte ayrıntılı olarak değerlendirilir.