İdrar kaçırmada pelvik taban fizyoterapisinin hangi durumlarda önerildiğini, kaç seans sürdüğünü ve hangi yöntemlerle desteklendiğini anlatıyorum.
İdrar kaçırmada pelvik taban fizyoterapisi, sızıntı tipi kaçırmanın ilk basamak tedavisi olarak ve ev egzersizleriyle yeterli sonuç alınamadığı her durumda önerilir. İdrar kaçırma, kadınlarda ve erkeklerde günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlayan yaygın bir sorun olarak karşıma çıkar. Bu sorunun tedavisinde ilk akla gelen basamak çoğu zaman ameliyat olur. Oysa başvuranların önemli bir bölümünde kas eğitimiyle belirgin düzelme sağlanır. Kendi başına yapılan egzersizlerde ise doğru kasın çalıştırılması çoğu kişide güçleşir. Fizyoterapi tam bu noktada devreye girer. Uzmanın gözetiminde yapılan eğitim, yanlış kasılmayı ilk günlerde düzeltir. Bu düzeltme, haftalarca süren boşa çabayı baştan önler.
Fizyoterapi yalnız egzersiz öğretmekten ibaret değildir. Program, kas gücünün ölçülmesiyle başlar ve kişiye özel olarak kurulur. Biyogeribildirim, elektriksel uyarı ve ağırlıklı koniler bu programın içinde yer alabilir. Uygulamanın süresi, sıklığı ve içeriği kaçırmanın tipine göre değişir. Bu yazıda fizyoterapinin kaç seans sürdüğünü, biyogeribildirimin nasıl uygulandığını, elektriksel uyarının kimlere uygun olduğunu, ağırlıklı koni kullanımını ve egzersizlerin neden sürdürülmesi gerektiğini anlatıyorum. Sorunun türleri, nedenleri ve tanı basamakları konusunda ayrıntı gerektiğinde istem dışı idrar kaybı konusundaki sayfa yol gösterir.
İdrar Kaçırmada Pelvik Taban Fizyoterapisi Kaç Seans Sürer?
İdrar kaçırmada pelvik taban fizyoterapisi çoğu kişide iki ile üç aylık bir dönemde, haftada bir ya da iki seans olarak sürdürülür. Toplam seans sayısı çoğu programda on ile yirmi arasında kalır. Bu sayı kasın başlangıçtaki gücüne ve kaçırmanın tipine göre değişir. Kasını hiç hissedemeyen kişilerde program daha uzun sürer. Kas gücü ölçülebilir düzeyde olan kişilerde ise süre kısalır. Seansların süresi genellikle yarım saat ile bir saat arasında değişir. İlk seans değerlendirmeye ayrılır ve egzersiz o gün başlamayabilir. Değerlendirmede kasın kasılma gücü, dayanıklılığı ve gevşeme yeteneği ayrı ayrı ölçülür. Karın ve kalça kaslarının devreye girip girmediği de bu sırada saptanır. Program bu ölçümlerin ardından yazılır ve hastaya kâğıt üzerinde verilir. Seans aralarında yapılacak ev egzersizleri de aynı kâğıtta yer alır. Ev programı uygulanmadığında seansların katkısı belirgin biçimde azalır. Seans yalnız haftanın bir ya da iki gününü kapsar. Geri kalan günlerde kası çalıştıran kişi ise hastanın kendisi olur. Bu gerçeği ilk görüşmede açıkça anlatırım. Sorumluluğun paylaşıldığı programlarda sonuç belirgin biçimde iyileşir.
Fizyoterapiye başlamadan önce birkaç temel kontrolü tamamlarım. İdrar kültürüyle enfeksiyon dışlanır, çünkü enfeksiyon kaçırma tablosunu taklit eder. İşeme sonrası mesanede kalan idrar miktarı da ölçülür. Bu amaçla yapılan işeme sonrası mesanede kalan idrarın ölçülmesi boşaltmanın tam olup olmadığını gösterir. Kalan idrar yüksek bulunduğunda önce bu sorunun nedeni araştırılır. Şeker hastalığı ve sinir sistemi hastalıkları da program öncesinde sorgulanır. Kadınlarda muayene sırasında sarkma olup olmadığı değerlendirilir. İleri derecede sarkma bulunması programın içeriğini değiştirir. Erkeklerde ise prostat ameliyatı öyküsü ve ameliyattan geçen süre önem taşır. Bu hazırlık tamamlandığında seans takvimi belirlenir. Takvimin hastanın çalışma düzenine uygun kurulması devamlılığı artırır. Uzak yerleşimlerden gelen kişilerde seans sıklığı azaltılır ve ev programı ağırlaştırılır. Bu düzenleme, programın yarıda bırakılmasını önler.
Seans sayısı baştan kesin olarak söylenmez ve gidişe göre güncellenir. Dördüncü ya da altıncı seansın ardından ilk ara değerlendirme yapılır. Bu değerlendirmede kas gücü yeniden ölçülür ve kaçırma günlüğü incelenir. Ped kullanım sayısındaki azalma somut göstergelerin başında gelir. Düzelme görülen kişilerde program aynı biçimde sürdürülür. Düzelme görülmeyen kişilerde ise uygulanan yöntem değiştirilir. Bazı kişilerde biyogeribildirim eklenir, bazılarında elektriksel uyarı devreye girer. Hiç yanıt alınamayan kişilerde tanı yeniden gözden geçirilir. Yanlış tanı, yanıtsızlığın sık nedenleri arasında yer alır. Bu nedenle ara değerlendirmeyi hiçbir programda atlamam. Değerlendirme sonuçlarını hastayla birlikte gözden geçiririm. Somut ilerlemenin görülmesi, programa bağlılığı belirgin biçimde artırır. Ölçüm değerlerinin bir çizelgede toplanması karşılaştırmayı kolaylaştırır. Çizelgenin hastaya verilmesi de izlemi destekler.
İdrar Kaçırmada Biyogeribildirim Yöntemi Nasıl Uygulanır?
İdrar kaçırmada biyogeribildirim, pelvik taban kaslarının kasılmasının bir ekran üzerinde anlık olarak gösterilmesiyle uygulanır. Yöntemin amacı, kişinin çalıştırdığı kası kendi gözüyle görmesini sağlamaktır. Pelvik taban kasları dışarıdan görülmediği için doğru kasılma çoğu kişide öğrenilemez. Başvuranların bir bölümü kasmak yerine ıkınır ve kası tam tersi yönde zorlar. Bir bölümü ise karın, kalça ya da bacak kaslarını devreye sokar. Biyogeribildirim bu yanlışları ilk seansta ortaya çıkarır. Ölçüm, cilde yapıştırılan yüzey elektrotlarıyla ya da vücut boşluğuna yerleştirilen ince bir probla yapılır. Elektrotlar kasın ürettiği elektriksel etkinliği algılar. Bu etkinlik ekranda bir çizgi ya da sütun olarak görünür. Kişi kasıldığında çizgi yükselir, gevşediğinde aşağı iner. Bazı cihazlarda aynı bilgi sesli uyarıyla da verilir. Görsel ve işitsel geri bildirim öğrenmeyi belirgin biçimde hızlandırır. Kişi kendi kasının çalışmasını ilk kez somut bir veri olarak görür. Bu deneyim, egzersize olan güveni doğrudan güçlendirir. Güvenin artması, ev programının düzenli uygulanmasını sağlar. Böylece seanslardan alınan katkı günlük yaşama taşınır.
Seans belirli bir düzen içinde ilerler. Önce kısa ve güçlü kasılmalar çalışılır. Ardından uzun süreli kasılmalarla dayanıklılık geliştirilir. Gevşeme aşaması da kasılma kadar özenle ele alınır. Kasın tam gevşeyememesi ağrıya ve işeme güçlüğüne yol açar. Ekranda ikinci bir çizgi karın kaslarının etkinliğini gösterir. Karın çizgisinin yükselmesi, kişinin yanlış kası çalıştırdığını ortaya koyar. Fizyoterapist bu noktada uyarır ve hareketi düzeltir. Doğru kasılma yakalandığında kişi bu duyguyu belleğine kaydeder. Ev egzersizlerinde aranan duygu tam olarak budur. Bu nedenle biyogeribildirimi programın erken seanslarına yerleştiririm. Doğru kasılma öğrenildikten sonra cihaza olan gereksinim azalır. İlerleyen seanslarda ölçüm yalnız kontrol amacıyla yinelenir.
Biyogeribildirimin katkısı herkeste aynı düzeyde olmaz. Kasını zaten doğru çalıştırabilen kişilerde ek katkı sınırlı kalır. Kasını hiç hissedemeyen kişilerde ise yöntem belirleyici duruma gelir. Prostat ameliyatı sonrasında kaçıran erkeklerde de sık başvurduğum bir seçenek olur. Ölçüm sırasında rahat bir konum seçilmesi sonucu doğrudan etkiler. İlk seanslar sırtüstü konumda yapılır, ilerleyen seanslarda oturma ve ayakta durma eklenir. Günlük yaşamda kaçırma çoğunlukla ayaktayken yaşanır. Bu nedenle eğitimin ayakta da sürdürülmesi gerekir. Seans sonunda ölçüm değerleri kayıt altına alınır. Kayıtların seanslar boyunca karşılaştırılması ilerlemeyi somut biçimde gösterir. Değerlerde duraklama görülürse program içeriği güncellenir. Duraklamanın nedeni çoğu zaman ev egzersizlerindeki aksamada bulunur. Bu nedenle aksama saptandığında önce ev programı gözden geçirilir. Hareket sayısının azaltılması bile sürekliliği geri getirebilir.
İdrar Kaçırmada Elektriksel Uyarı Tedavisi Kimlere Uygundur?
İdrar kaçırmada elektriksel uyarı tedavisi, pelvik taban kasını isteyerek kasamayan ve sıkışma tipi şikâyetleri ön planda olan kişilere uygundur. Yöntemde düşük şiddetli bir akım, vücut boşluğuna yerleştirilen bir prob ya da cilde yapıştırılan elektrotlar aracılığıyla verilir. Akım, kası besleyen siniri uyarır ve kasılmayı dışarıdan başlatır. Kasını hiç hissedemeyen kişi böylece kasılmanın nasıl bir duygu olduğunu öğrenir. Bu öğrenme, isteyerek yapılan egzersizlere geçişi kolaylaştırır. Sıkışma tipi şikâyetlerde ise farklı bir akım düzeni kullanılır. Bu düzende amaç, mesanenin istem dışı kasılmalarını baskılamaktır. Seanslar genellikle yirmi dakika dolayında sürer. Uygulama haftada birkaç kez yinelenir ve birkaç ay boyunca sürdürülür. Akım şiddeti kişinin duyabildiği, ancak rahatsız olmadığı düzeyde tutulur. Ağrı hissedilmesi, ayarın yüksek olduğunu gösterir. Doğru ayarda kişi yalnız hafif bir karıncalanma duyar. Akım şiddeti seanslar ilerledikçe kademeli olarak ayarlanır. İlk seansta düşük değerlerle başlanması uyumu kolaylaştırır. Ayarların her seansta kaydedilmesi uygulamayı izlenebilir kılar. Kayıtlar, ilerleyen seanslarda karşılaştırma yapmayı sağlar.
Bu yöntemin uygulanamadığı durumlar da bulunur. Gebelikte elektriksel uyarı tedavisi uygulanmaz. Kalp pili ya da benzeri bir uyarıcı cihaz taşıyan kişilerde de tercih edilmez. Leğen bölgesinde etkin bir enfeksiyon varsa uygulama ertelenir. Bölgede bilinen bir kötü huylu hastalık bulunduğunda yöntem gündeme gelmez. Duyusunu tümüyle yitirmiş kişilerde akım şiddeti güvenli biçimde ayarlanamaz. Yakın zamanda ameliyat geçirmiş kişilerde de iyileşme tamamlanmadan başlanmaz. Erkeklerde idrar kanalında darlık bulunması ayrı bir başlık oluşturur. Böyle bir şüphede istenen idrar kanalının ilaçlı filmi darlığın yerini ve uzunluğunu gösterir. Darlık saptandığında önce bu sorun giderilir. Fizyoterapi programı darlık düzeldikten sonra kurulur. Darlık giderilmeden yapılan uygulamalardan beklenen yarar sağlanmaz. Bu nedenle erkeklerde değerlendirmeyi kanal açısından ayrıca genişletirim.
Elektriksel uyarı tedavisi tek başına uygulanan bir yöntem olarak düşünülmez. Yöntem, egzersiz programıyla birleştirildiğinde belirgin katkı sağlar. Bu nedenle her seansın ardından isteyerek yapılan kasılmalar çalışılır. Cihazın evde kullanılması bazı kişilerde gündeme gelir. Ev cihazları merkezdeki cihazlara göre daha düşük güçte çalışır. Kullanım kurallarının yazılı olarak verilmesi gerekir. Prob temizliğine uyulmaması enfeksiyona yol açabilir. Bu nedenle temizlik adımlarını seans sırasında birlikte uygularız. Uygulamaya yanıt genellikle birkaç hafta içinde belirginleşir. Yanıt alınamayan kişilerde program yeniden düzenlenir. Bazı kişilerde akım düzeni değiştirilir, bazılarında uygulama sonlandırılır. Sonlandırma kararı, seans sayısı tamamlandıktan sonra verilir. Erken bırakılan uygulamalardan çıkarım yapılamaz. Bu nedenle en az birkaç haftalık bir deneme süresi tanınır.
İdrar Kaçırmada Vajinal Koni Kullanımı Nasıl Yapılır?
İdrar kaçırmada vajinal koni kullanımı, ağırlığı giderek artan küçük konilerin belirli bir süre yerinde tutulmasıyla yapılır. Koniler, düz uçlu ve ince bir ip taşıyan küçük ağırlıklardan oluşur. Takım içinde birbirinden farklı ağırlıkta birkaç koni bulunur. Kişi en hafif koniyle başlar ve ayakta dururken koniyi yerinde tutmaya çalışır. Koninin düşmemesi için pelvik taban kasları kendiliğinden kasılır. Bu kasılma, egzersizin doğal bir biçimde yapılmasını sağlar. Uygulama günde on beş ile yirmi dakika arasında sürdürülür. Kişi bu süre boyunca oda içinde yürür ve günlük işlerini yapar. Koni zorlanmadan tutulabildiğinde bir üst ağırlığa geçilir. Geçiş, çoğu kişide birkaç haftalık aralıklarla gerçekleşir. Ağırlığın erken artırılması kasın yorulmasına yol açar. Yorulan kas ertesi gün daha zayıf çalışır. Bu nedenle ağırlık artışını fizyoterapistin değerlendirmesine bağlarım. Kendi kararıyla ağırlık artıran kişilerde şikâyetler geçici olarak ağırlaşabilir.
Yöntemin uygulanmasında birkaç kurala dikkat edilmesi gerekir. Koniler her kullanımdan önce ve sonra yıkanır ve kurutulur. Adet döneminde kullanıma ara verilir. Etkin bir enfeksiyon varsa uygulama ertelenir. Gebelik döneminde ve doğumdan hemen sonra koni kullanılmaz. İleri derecede sarkma bulunan kadınlarda koni yerinde durmaz. Bu kadınlarda önce sarkmaya yönelik değerlendirme yapılır. Ağrı hissedilmesi durumunda uygulama durdurulur. Konilerin ipi çekilerek çıkarılması kolay olur. İlk kullanım seans sırasında birlikte denenir. Evde yalnız başına başlanması çoğu kişide yanlış uygulamaya yol açar. Yerleştirme biçimi ve süre ilk seansta ayrıntılı olarak anlatılır. Yazılı bir kullanım yönergesinin verilmesi de yanlışları azaltır. Yönergede ağırlık sırası ve günlük süre açıkça belirtilir. Sorun yaşandığında başvurulacak iletişim bilgisi de aynı kâğıtta yer alır.
Koni yöntemi her kadına uygun düşmez. Kasını hiç kasamayan kadınlarda koni yerinde kalmaz. Bu kadınlarda önce biyogeribildirim ya da elektriksel uyarı uygulanır. Kas gücü belirli bir düzeye geldiğinde koni programa eklenir. Sızıntı tipi kaçırmada yöntemden alınan katkı daha belirgin olur. Sıkışma tipi şikâyetlerde ise tek başına yeterli kalmaz. Koni kullanımı diğer egzersizlerin yerini tutmaz. Günlük egzersiz programı koniyle birlikte sürdürülür. Kullanım süresi çoğu kadında birkaç ayla sınırlı tutulur. Kas gücü hedefe ulaştığında koni bırakılır ve programa egzersizlerle devam edilir. Koninin uzun yıllar kullanılması gerekmez. Bırakıldıktan sonra kas gücü düzenli egzersizle korunur. Kontrollerde koni kullanımının sürüp sürmediği ayrıca sorulur. Gereksiz uzatılan kullanım, egzersizden kopmaya yol açabilir.
İdrar Kaçırmada Fizyoterapiden Sonra Egzersizler Neden Sürdürülmelidir?
İdrar kaçırmada fizyoterapiden sonra egzersizler sürdürülmelidir, çünkü kazanılan kas gücü bırakıldığında birkaç ay içinde geriler. Pelvik taban kasları da vücudun diğer kasları gibi çalıştırılmadığında zayıflar. Seanslar bittiğinde program tümüyle sona ermez, yalnız hafifler. Haftada birkaç gün yapılan kısa bir idame programı çoğu kişide yeterli olur. İdame programını seansların son haftasında birlikte yazarız. Program günlük yaşamın içine yerleştirildiğinde kalıcı hâle gelir. Diş fırçalama, trafik ışığında bekleme ve telefon görüşmesi gibi anlar egzersiz için elverişli olur. Bu anların seçilmesi, ayrı bir zaman ayırma zorunluluğunu ortadan kaldırır. Öksürme ve hapşırma öncesinde kasın önceden kasılması ayrıca öğretilir. Bu alışkanlık sızıntıyı anında azaltır. Ağır kaldırma sırasında da aynı hazırlık uygulanır. Böylece egzersiz bir hareket alışkanlığına dönüşür. Alışkanlığa dönüşen hareket, aylar sonra bile kendiliğinden sürdürülür. Bu nedenle idame programını olabildiğince yalın tutarım.
Kazanımın korunmasını etkileyen başka başlıklar da bulunur. Kilo fazlası karın içi basıncını artırarak kasın üzerindeki yükü çoğaltır. Kabızlık ve sürekli ıkınma aynı yükü daha da büyütür. Sigaraya bağlı öksürük de kası her gün defalarca zorlar. Bu başlıklar ele alınmadan yalnız egzersizle kalıcı sonuç alınamaz. Sıvı alımının güne yayılması ve akşam saatlerinde azaltılması da yararlı olur. Kahve ve alkolün sınırlanması sıkışma şikâyetlerini azaltır. Kontrol görüşmelerinde bu başlıkları her seferinde yeniden sorarım. Şikâyet yeniden başladığında programa erken dönülmesi gerekir. Geç kalınan durumlarda yeni bir seans dizisi gündeme gelir. İkinci dizi genellikle ilkinden kısa sürer. Daha önce öğrenilen kasılma duygusu kısa sürede geri gelir. Bu nedenle erken başvuran kişilerde program hızla toparlanır.
Egzersizlere düzenli olarak devam edildiği hâlde kaçırma sürerse plan değiştirilir. Bu aşamada kaçırmanın tipi yeniden değerlendirilir. Sızıntı tipi kaçırması süren kadınlarda cerrahi seçenekler konuşulur. Bu seçeneklerden biri olan idrar kanalının altına şerit yerleştirilmesi seçilmiş hastalarda uygulanır. Ameliyattan sonra da egzersizlerin sürdürülmesi gerekir. Güçlü bir pelvik taban, ameliyatın sonucunu destekler. Egzersizi bırakan kişilerde şikâyetler yıllar içinde yeniden başlayabilir. Bu nedenle ameliyat kararı, egzersizin sonu anlamına gelmez. Kontrollerde egzersiz düzenini her hastada ayrıca sorgularım. Düzen bozulmuşsa program aynı görüşmede yeniden kurulur. Kısa bir hatırlatma çoğu kişide eski düzene dönüşü sağlar. Yazılı programın saklanması da bu dönüşü kolaylaştırır. Programın telefonda saklanması çoğu kişide daha pratik olur. Hatırlatıcı kurulması da düzenin korunmasına katkı sağlar.
İdrar kaçırmada pelvik taban fizyoterapisi, ev egzersizleriyle sonuç alınamayan ve doğru kasılmayı öğrenemeyen kişilerde önerilen bir basamak olarak öne çıkar. Program çoğu kişide iki ile üç aylık bir dönemi kapsar ve ara değerlendirmelerle güncellenir. Biyogeribildirim doğru kasın öğrenilmesini sağlar, elektriksel uyarı ise kasını hissedemeyen kişilerde başlangıç noktası oluşturur. Ağırlıklı koniler kas gücü belirli bir düzeye geldiğinde programa eklenir ve sınırlı bir süre kullanılır. Seanslar bittiğinde egzersizlerin idame düzeyinde sürdürülmesi, kazanılan gücün korunmasını sağlar.
1 Pelvik Taban Fizyoterapisine Sevk Kararını Kim Verir?
2 Fizyoterapi Seansları Arasında Ne Yapılmalıdır?
3 Biyogeribildirim Cihazı Evde Kullanılabilir mi?
4 Elektriksel Uyarı Tedavisi Ağrı Verir mi?
5 Vajinal Koni Kullanımı Enfeksiyon Riskini Artırır mı?
6 Fizyoterapi Sırasında Adet Dönemi Ara Vermeyi Gerektirir mi?
7 Doğum Sonrası Fizyoterapiye Ne Zaman Başlanabilir?
8 Menopoz Dönemi Fizyoterapinin Sonucunu Etkiler mi?
9 Fizyoterapiye Karşın Kaçırma Sürerse Sırada Ne Bulunur?
10 Fizyoterapi Seanslarına Düzensiz Gelmek Sonucu Bozar mı?
11 Aşırı Kilolu Kişilerde Fizyoterapi Yeterli Olur mu?
12 Erkeklerde Prostat Ameliyatı Sonrası Fizyoterapi Ne Zaman Başlar?
13 Fizyoterapi Sırasında Kaçırma Günlüğü Tutulmalı mıdır?
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgiler hazırlanırken yararlanılan uluslararası kaynaklar aşağıda listelenmiştir.
- Bladder Control Problems (Urinary Incontinence) www.niddk.nih.gov
- Urinary Incontinence medlineplus.gov
- Kegel Exercises www.niddk.nih.gov
- Cystocele www.niddk.nih.gov
- Urodynamic Testing www.niddk.nih.gov
- Bladder Diseases medlineplus.gov
- Literatür taraması: “midurethral sling stress urinary incontinence outcomes” pubmed.ncbi.nlm.nih.gov