İdrar kaçırma türlerini birbirinden ayırırken hangi soruları sorduğumu, muayenede neye baktığımı ve hangi testleri istediğimi anlatıyorum. Türün yanlış belirlenmesinin tedaviye etkisini de örneklerle açıklıyorum.
İdrar kaçırma türleri birbirinden, kaçırmanın hangi anda başladığı, öncesinde sıkışma hissinin bulunup bulunmadığı ve kaçan idrarın miktarı sorgulanarak ayrılır. Öksürme, hapşırma ya da ağır kaldırma gibi karın içi basıncını artıran hareketler sırasında gelen kaçırma stres tipini düşündürür. Aniden gelen ve ertelenmesi güç bir sıkışma hissinin ardından yaşanan kaçırma ise sıkışma tipine işaret eder. İki tablonun aynı kişide yan yana bulunması karışık tip olarak adlandırılır. Mesanenin boşalamadığı ve idrarın gün boyu damla damla sızdığı durumlarda taşma şeklinde bir kaçırma söz konusudur. Tuvalete zamanında ulaşamamaktan kaynaklanan kaçırma ise ayrı bir başlık altında değerlendirilir.
Bu ayrımı yaparken hastanın kendi cümlelerine ayrı bir önem veririm, çünkü kaçırmanın anlatılış biçimi çoğu zaman türü doğrudan ele verir. Bazı hastalar ıslandıkları anı hiç fark etmediklerini söyler, bazıları ise tuvalete koşarken yolda kaçırdıklarını anlatır. Aynı hastada iki anlatımın birlikte bulunması da sık karşılaştığım bir durumdur. Ayrımın önemi, her türün tedavisinin birbirinden farklı olmasından kaynaklanır. Yanlış belirlenen bir türde uygulanan tedavi çoğu zaman etkisiz kalır ve bazı hastalarda şikâyetleri ağırlaştırır. Bu yazıda türleri hangi sorularla ayırdığımı, muayenede neye baktığımı ve hangi testleri istediğimi sırasıyla anlatıyorum. Sorunun genel çerçevesini, nedenlerini ve tedavi basamaklarını merak eden okuyucuya idrar tutamama sorununun bütün türleri konusundaki sayfa daha geniş bir bakış sunar.
Stres Tipi İdrar Kaçırma Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
Stres tipi idrar kaçırma, karın içi basıncının aniden yükseldiği hareketler sırasında ortaya çıkar. Öksürme, hapşırma, gülme, ağır bir yük kaldırma, merdiven çıkma ve koşma bu hareketlerin başında gelir. Kaçırmadan önce herhangi bir sıkışma hissi yaşanmaz. İdrar, hareketle eş zamanlı olarak ve çoğu zaman birkaç damla biçiminde gelir. Bu türde sorun mesanenin kendisinde değil, idrar kanalını kapalı tutan destek yapılarında bulunur. Leğen tabanı kasları ve bağ dokuları zayıfladığında kanal, basınç artışına karşı yeterince kapanamaz. Kadınlarda gebelik ve doğum, bu destek dokularının zayıflamasında başta gelen nedendir. Çok sayıda doğum yapmak, iri bebek doğurmak ve zor geçen doğumlar zayıflamayı belirginleştirir. Menopozdan sonra dokuların incelmesi de kaçırmayı kolaylaştırır. Erkeklerde ise bu tür çoğunlukla prostat kanseri ameliyatından sonra idrar tutma kasının etkilenmesiyle gelişir. Uzun süren öksürükle seyreden akciğer hastalıkları, leğen tabanı üzerindeki yükü gün boyu artırır. Ağır yük kaldırmayı gerektiren işlerde çalışan kişilerde şikâyet daha erken yaşta başlar. Kilo fazlalığı da karın içi basıncını sürekli yüksek tuttuğu için bu türün seyrini doğrudan etkiler. Sigara kullanımı hem öksürüğü artırır hem de destek dokularının yapısını bozar.
Stres tipini tanımak için hastaya tam olarak ne yaparken ıslandığını ayrıntılı biçimde sorarım. Mesanesi doluyken öksüren hastada idrarın kanaldan geldiğini görmek, tanıyı büyük ölçüde netleştirir. Bu muayene basit görünse de ayrımın en güvenilir basamaklarından biridir. Kaçırmanın gün içinde hangi hareketlerle geldiğini yazmak da yararlı olur. Birkaç gün boyunca tutulan bir işeme günlüğü, içilen sıvıyı, tuvalet saatlerini ve kaçırma anlarını bir arada gösterir. Ped kullanan hastalarda pedlerin tartılması, kaçan idrar miktarını nesnel biçimde ortaya koyar. Stres tipinde tedavi, leğen tabanı kaslarının güçlendirilmesiyle başlar. Kilonun azaltılması, sigaranın bırakılması ve kabızlığın giderilmesi bu kasların üzerindeki yükü hafifletir. Egzersizlerden yeterli yarar görmeyen ve kaçırması günlük yaşamını kısıtlayan kadınlarda destek şeridiyle yapılan cerrahi girişim gündeme gelir. Ameliyat kararı, kaçırmanın türü kesin olarak belirlendikten sonra verilir. Türün baştan doğru saptanması, ameliyattan beklenen sonucun gerçekçi biçimde konuşulmasını da sağlar. Hastaların bir bölümü kaçırmayı yalnızca spor sırasında yaşadığı için sorunu önemsemez. Şikâyetin erken dönemde anlatılması, tedavinin daha basit yöntemlerle yürütülmesine olanak tanır. Egzersizlerin etkisinin ortaya çıkması için birkaç ay düzenli çalışma gerekir. Bu süreyi baştan anlatmadığımda hastalar birkaç hafta sonra umutsuzluğa kapılır.
Sıkışma Tipi İdrar Kaçırma Hangi Belirtilerle Tanınır?
Sıkışma tipi idrar kaçırma, aniden gelen ve ertelenmesi güç bir idrar yapma isteğiyle tanınır. Bu istek çoğu zaman hiç haber vermeden başlar ve kişiye tuvalete ulaşacak süreyi bırakmaz. Kaçan idrar miktarı stres tipine göre daha fazladır ve bazı ataklarda mesane tümüyle boşalır. Hastalar bu tabloyu çoğunlukla tuvalete yetişememe cümlesiyle anlatır. Anahtarı kapıya sokarken, akan su sesini duyarken ya da soğuk havaya çıkarken sıkışmanın tetiklenmesi bu türde sıkça görülür. Gün içinde sık idrara çıkma ve geceleri idrar için uykudan uyanma tabloya eşlik eder. Sıkışma tipinin temelinde, mesane kasının idrar biriktirme sırasındaki istemsiz kasılmaları bulunur. Bu kasılmalar idrar tutma kasının direncini aştığında kaçırma gerçekleşir. Nedeni çoğu hastada tam olarak belirlenemez. Yaşla birlikte mesane kasında ve mesaneyi yöneten sinir yollarında gelişen değişiklikler önemli bir pay taşır. Sıkışma atakları gün içinde birkaç kez tekrarlayabilir ve kişinin dışarıda geçirdiği zamanı kısıtlar. Hastaların bir bölümü tuvalete yakın olmak için oturma düzenini bile değiştirir. Yolculuk planlarının tuvalet molalarına göre yapılması bu türde sık rastladığım bir davranıştır. Sosyal yaşamdaki bu daralma, şikâyetin şiddetini anlamamda ayrıca yol gösterir. Gece idrar için birkaç kez uyanmak uyku düzenini de bozar ve gün içindeki yorgunluğu artırır.
Sıkışma tipini taklit eden başka durumları da ayırt etmek gerekir. İdrar yolu enfeksiyonu, mesane taşı ve mesane içindeki bir tümör hemen hemen aynı şikâyetlerle karşıma çıkabilir. Bu nedenle sıkışma yakınmasıyla gelen her hastadan idrar tahlili isterim. İdrarda kan saptanması, tabloyu yalnızca mesane hassasiyetiyle açıklamama izin vermez. Şeker hastalığında kan şekerinin yüksek seyretmesi, idrar miktarını artırarak benzer bir sıkışma yaratabilir. Kahve, çay ve alkol tüketimi de şikâyetleri belirgin biçimde artırır. Sinir sistemi hastalıklarında sıkışma tipi kaçırma daha erken yaşta ortaya çıkar. Erkeklerde prostat büyümesine bağlı tıkanıklık, mesane kasını zamanla aşırı hassas hâle getirir. Bu ayrıntıların sorgulanması, tedavinin doğru noktadan başlamasını sağlar. Sıkışma tipinde tedavi, sıvı düzeninin gözden geçirilmesi ve tetikleyici içeceklerin azaltılmasıyla başlar. Bu adımlardan yeterli yanıt alınamayan hastalarda ilaç tedavisi ve ileri seçenekler değerlendirilir. Uyku ilacı ya da idrar söktürücü kullanan hastalarda gece yakınmaları daha belirgin hâle gelir. İlaç saatlerinin gün içine çekilmesi, bazı hastalarda gece ataklarını azaltır. Akşam saatlerinde alınan sıvının sınırlanması da uyku düzenine katkı sağlar. Bu basit düzenlemeler ilaç tedavisine geçmeden önce mutlaka denenmelidir. Hastaların bir bölümünde yalnız bu adımlarla belirgin bir rahatlama sağlanır.
Karışık Tip İdrar Kaçırmada Tedaviye Hangi Şikâyetten Başlanır?
Karışık tip idrar kaçırmada tedaviye, hastayı günlük yaşamında en çok zorlayan şikâyetten başlanır. Bu türde stres ve sıkışma bileşenleri aynı kişide yan yana bulunur. Hasta hem öksürürken birkaç damla kaçırır hem de tuvalete yetişemediği ataklar yaşar. Orta ve ileri yaştaki kadınlarda bu birliktelik sık görülür. Doğuma bağlı destek zayıflığı ile yaşla artan mesane hassasiyeti çoğu zaman aynı dönemde bir araya gelir. Hastalara iki şikâyetten hangisinin yaşamlarını daha çok kısıtladığını açıkça sorarım. Bu soruya verilen yanıt, tedavinin sırasını doğrudan belirler. Sıkışma bileşeni öne çıkıyorsa önce sıvı düzeni, tuvalet alışkanlıkları ve gerektiğinde ilaç tedavisi ele alınır. Stres bileşeni öne çıkıyorsa leğen tabanı egzersizleri ve kilo denetimi ilk sıraya geçer. Leğen tabanı çalışmaları her iki bileşene de katkı sağladığı için karışık tipte hemen her hastaya önerilir. Hastaların bir bölümü iki şikâyeti birbirinden ayırmakta zorlanır ve hepsini tek bir sorun olarak anlatır. Böyle durumlarda kaçırma anlarını birkaç gün boyunca yazmalarını isterim. Yazılı kayıt, hangi atakların hareketle hangilerinin sıkışmayla geldiğini açıkça gösterir. Bu kayıt olmadan verilen tedavi kararı çoğu zaman eksik kalır.
Karışık tipte aceleci bir cerrahi kararı çoğu zaman hayal kırıklığı yaratır. Kanal altına şerit yerleştirilen girişimler stres bileşenini düzeltir, ancak sıkışma şikâyetlerini her hastada ortadan kaldırmaz. Ameliyattan sonra sıkışmanın sürmesi, hastanın girişimi sonuçsuz olarak değerlendirmesine yol açabilir. Bu nedenle cerrahi düşünülen karışık tip hastalarda ürodinami ile ayrıntılı bir değerlendirme yaparım. Ürodinami, mesane dolarken ortaya çıkan istemsiz kasılmaları ve idrar tutma kasının gücünü aynı incelemede gösterir. İncelemenin sonucu, hangi bileşenin gerçekten baskın olduğunu nesnel biçimde ortaya koyar. Ameliyat öncesinde hastanın beklentilerini tek tek konuşmayı da bu grupta özellikle önemserim. Şikâyetlerin bir bölümünün ameliyattan sonra da sürebileceğini baştan anlatmak, sürecin sağlıklı ilerlemesini sağlar. Karışık tipte tedavi çoğu zaman tek bir yöntemle tamamlanmaz. Yöntemlerin sırayla ya da birlikte uygulanması, hastaların büyük bölümünde daha dengeli bir sonuç verir. Tedavinin her basamağında şikâyetlerin yeniden sorgulanması, planın gerektiğinde değiştirilmesini kolaylaştırır. Sıkışma bileşeni ilaçla denetim altına alındığında stres bileşeni daha net biçimde ortaya çıkar. Bu sıralama, cerrahi kararının daha sağlam bir zeminde verilmesini sağlar. Kilo fazlalığı bulunan hastalarda verilen her kilo iki bileşene birden katkı sunar. Bu nedenle kilo denetimini tedavinin başında ayrı bir başlık olarak ele alırım.
Taşma Şeklinde İdrar Kaçırma Neden Gözden Kaçar?
Taşma şeklinde idrar kaçırma, belirgin bir kaçırma anı ve öncesinde sıkışma hissi bulunmadığı için gözden kaçar. Bu türde mesane boşalamaz, aşırı dolar ve dolan mesaneden idrar damla damla taşar. Hastalar çoğu zaman iç çamaşırlarının gün boyu nemli kaldığından söz eder. Kaçırma anını hatırlamadıkları için şikâyeti hijyen sorunu olarak yorumlayabilirler. Bazı hastalar ise gece yatağını ıslattığını fark eder ve tabloyu yaşlanmaya bağlar. Erkeklerde en sık neden, prostat büyümesine ya da idrar kanalı darlığına bağlı tıkanıklıktır. Her iki cinsiyette mesane kasının zayıflaması da aynı tabloya yol açar. Uzun süreli şeker hastalığında sinir hasarı gelişerek mesanenin dolduğu hissi körelir. Bu hastalar mesaneleri aşırı dolana kadar hiçbir uyarı hissetmez. Tablonun sessiz ilerlemesi, tanının aylar sonra konulmasına neden olur. Sinir sistemi hastalığı bulunan kişilerde de aynı sessiz seyir görülebilir. Ameliyat sonrasında ağrı kesici kullanan hastalarda geçici olarak benzer bir tablo gelişebilir. Kabızlığın ağırlaşması da mesanenin boşalmasını güçleştirerek taşmayı tetikler. Bu ayrıntıların sorgulanması, tanının gecikmeden konulmasını sağlar.
Taşma şeklindeki kaçırmayı ayırt etmenin en pratik yolu, işemeden sonra mesanede ne kadar idrar kaldığını ölçmektir. Bu ölçüm ağrısız bir ultrason incelemesiyle birkaç dakikada tamamlanır. İdrar kaçırma yakınmasıyla gelen hastalarda işeme sonrasında geride kalan idrar miktarının ultrasonla ölçülmesi temel basamaklardan biridir. Kalan idrar miktarının yüksek bulunması, kaçırmanın taşmaya bağlı olduğunu düşündürür. Bu bulguyu idrar akım testi ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendiririm. Tablonun erken tanınması böbrekler açısından da önem taşır. Mesanede sürekli yüksek basınç, idrarın böbreklere doğru zorlanmasına ve böbrek işlevlerinde yavaş bir kayba yol açabilir. Durgun idrar ayrıca enfeksiyon ve mesane taşı gelişimini kolaylaştırır. Taşma tipinin sıkışma tipiyle karıştırılması tehlikeli bir hataya yol açar, çünkü mesaneyi gevşeten ilaçlar bu hastalarda idrarın hiç yapılamamasına neden olabilir. Bu nedenle mesane gevşetici bir tedavi başlamadan önce kalan idrar miktarını her hastada ölçerim. Tedavi, nedene yöneliktir ve tıkanıklığın giderilmesi çoğu hastada kaçırmayı da ortadan kaldırır. Mesane kasının zayıflığına bağlı tablolarda ise boşalmayı destekleyen yöntemler gündeme gelir. Bu hastalarda tedavi süreci daha uzun sürer ve düzenli kontrol gerektirir. Böbrek işlevlerinin kan tahlilleriyle izlenmesi de plana eklenir. Tedavi sonrasında kalan idrar ölçümünün tekrarlanması, elde edilen düzelmeyi nesnel biçimde gösterir.
İdrar Kaçırma Türü Yanlış Belirlenirse Tedavi Nasıl Etkilenir?
İdrar kaçırma türü yanlış belirlenirse tedavi etkisiz kalır ve bazı hastalarda şikâyetler ağırlaşır. Stres tipi kaçırması olan bir hastaya mesaneyi gevşeten ilaç verildiğinde beklenen yarar görülmez. İlaç mesanenin kasılmasını azaltır, oysa bu hastada sorun idrar kanalının desteğindedir. Sıkışma tipi baskın olan bir hastaya doğrudan askı ameliyatı uygulandığında ise kaçırma ameliyattan sonra da sürer. Bu durum hastada tedaviye karşı güvensizlik yaratır ve ikinci bir girişim isteğini doğurur. Taşma tipinin sıkışma sanılması ise en riskli hatadır, çünkü mesane gevşetici ilaçlar boşalmayı daha da zorlaştırır. Yanlış tür belirlemesi zaman kaybına da neden olur. Aylarca süren etkisiz bir tedavi, hastanın günlük yaşamındaki kısıtlanmayı uzatır. Şikâyetlerin ilerlemesi, sonradan uygulanacak tedavinin de koşullarını zorlaştırır. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce türü netleştirmeye çalışırım. Yanlış türe göre planlanan bir ameliyat, geri alınması güç bir adımdır. Gereksiz yapılan girişimler dokularda yeni sorunlara da yol açabilir. Hastanın tedaviye olan güveninin sarsılması ise sonraki basamakları doğrudan zorlaştırır. Bu nedenle tanının netleşmediği hiçbir hastada cerrahi kararı vermem. Hastaya da neden beklediğimi açıkça anlatırım. Sürecin gerekçesini bilen hastalar değerlendirme basamaklarına çok daha rahat uyum sağlar.
Tedaviye yanıt alınamayan her hastada ilk işim tanıyı yeniden gözden geçirmektir. Bu aşamada öykü baştan alınır, işeme günlüğü yenilenir ve muayene tekrarlanır. Kalan idrar ölçümü ile idrar tahlili çoğu zaman yeniden istenir. Şikâyetlerin başlangıcından bu yana geçen sürede tablonun değişmiş olması da mümkündür. Daha önce stres tipi olan bir hastada yıllar içinde sıkışma bileşeni eklenebilir. Prostat ya da leğen bölgesi ameliyatı geçiren hastalarda idrar kanalında darlık gelişmesi de tabloyu değiştirir. Kanalda darlıktan şüphelendiğimde kanalın içine ilaçlı madde verilerek çekilen film incelemesini isterim. Bu inceleme darlığın yerini ve uzunluğunu gösterdiği için tedavi planını doğrudan biçimlendirir. Karmaşık görünen ve daha önce ameliyat geçirmiş hastalarda ürodinami ile ayrıntılı değerlendirme yaparım. Mesane içinin kamera ile incelenmesi de seçilmiş hastalarda gündeme gelir. Tanının yenilenmesi, hastanın baştan yanlış bir yola girmesini önler. Doğru tür belirlendiğinde tedaviden alınan yanıt çoğu hastada kısa sürede belirginleşir. Değerlendirmeyi yenilerken hastanın kullandığı bütün ilaçları da gözden geçiririm. Tansiyon, kalp ve şeker hastalığı için kullanılan bazı ilaçlar idrar düzenini değiştirebilir. Bu ilaçların saatleri ya da dozları hekimiyle birlikte yeniden düzenlenebilir. Tedavi planını her kontrolde güncel tutmak, sürecin tıkanmasını önler.
İdrar kaçırma türlerinin ayrımı, karmaşık testlerden önce doğru sorularla başlar. Kaçırmanın hangi anda geldiği, öncesinde sıkışma bulunup bulunmadığı ve kaçan idrar miktarı türü büyük ölçüde belirler. Muayene, işeme günlüğü, idrar tahlili ve işeme sonrasında kalan idrar ölçümü bu ayrımı destekler. Cerrahi düşünülen ve şikâyetleri iç içe geçmiş hastalarda ürodinami tabloyu netleştirir. Türün doğru belirlenmesi, tedavinin doğru noktadan başlamasını ve boşa geçen ayların önlenmesini sağlar. Şikâyetin yıllar içinde değişebileceğini akılda tutmak da aynı ölçüde önemlidir.
1 İdrar Kaçırma Türü Tek Bir Muayenede Belirlenebilir mi?
2 Stres Tipi İdrar Kaçırma Erkeklerde Görülür mü?
3 Sıkışma Tipi İdrar Kaçırmada İdrar Tahlili Neden İstenir?
4 Karışık Tip İdrar Kaçırmada Hangi Bileşenin Baskın Olduğu Nasıl Anlaşılır?
5 Taşma Şeklinde İdrar Kaçırma Böbreklere Zarar Verir mi?
6 İdrar Kaçırma Türü Zaman İçinde Değişir mi?
7 Gece Yatakta Islanma Hangi İdrar Kaçırma Türünü Düşündürür?
8 Ped Sayısı İdrar Kaçırma Türü Hakkında Bilgi Verir mi?
9 Ürodinami Testi Her İdrar Kaçırma Hastasına Yapılır mı?
10 İdrar Kaçırma Türleri Aynı Anda Birden Fazla Olabilir mi?
11 Doğum Sayısı İdrar Kaçırma Türünü Etkiler mi?
12 İdrar Kaçırmada Kabızlığın Türle İlgisi Var mıdır?
13 Prostat Ameliyatından Sonra Görülen Kaçırma Hangi Türe Girer?
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgiler hazırlanırken yararlanılan uluslararası kaynaklar aşağıda listelenmiştir.
- Bladder Control Problems (Urinary Incontinence) www.niddk.nih.gov
- Urinary Incontinence medlineplus.gov
- Kegel Exercises www.niddk.nih.gov
- Cystocele www.niddk.nih.gov
- Urodynamic Testing www.niddk.nih.gov
- Bladder Diseases medlineplus.gov
- Literatür taraması: “midurethral sling stress urinary incontinence outcomes” pubmed.ncbi.nlm.nih.gov