Prostat büyümesinin ilk belirtilerini idrara başlarken bekleme, idrar sonrası damlama ve kalan idrar hissi başlıkları altında anlatıyorum. Şikâyetlerin puanlamayla nasıl ölçüldüğünü de açıklıyorum.
Prostat büyümesinin ilk belirtileri idrara başlarken bekleme, idrar akımında incelme, idrar sonrası damlama ve mesanenin tam boşalmadığı hissidir. Bu şikâyetler genellikle yavaş yavaş başlar ve aylar içinde yerleşir. Erkeklerin önemli bir bölümü değişimi fark etmez, çünkü vücut yeni duruma kademeli olarak uyum sağlar. Gece idrar için uykudan uyanma da erken dönemde sık karşılaşılan bulgular arasında yer alır. Şikâyetlerin başlangıç dönemi çoğu erkekte elli yaş civarına denk gelir. Belirtilerin tümünün aynı anda ortaya çıkması ise beklenmez. Bazı erkeklerde yalnız gece uyanmalar, bazılarında ise yalnız akım zayıflığı öne çıkar.
Bu şikâyetlerin tümünü prostata bağlamak her zaman doğru olmaz. Mesane kasının kendi sorunları, idrar kanalı darlığı ve idrar yolu enfeksiyonu birbirine çok benzeyen bir tabloya yol açabilir. Bu nedenle şikâyetleri tek başına değerlendirmek yerine muayene ve birkaç basit testle birlikte ele alırım. Erken dönemde yapılan değerlendirme, ilerleyen yıllarda ortaya çıkabilecek sorunların önlenmesini de sağlar. Bu yazıda ilk belirtileri tek tek ele alıyor, her birinin ne anlama geldiğini ve hangi durumda önem kazandığını anlatıyorum. Hastalığın tanımını, nedenlerini ve tedavi basamaklarını ayrıntısıyla merak eden okuyucuya bezin büyüyerek idrar kanalını sıkıştırması konusundaki sayfa yol gösterir.
İdrara Başlarken Beklemek Normal midir?
İdrara başlarken birkaç saniye beklemek olağan kabul edilmez ve çoğu zaman idrar akışının önünde bir direncin geliştiğini gösterir. Sağlıklı bir işemede mesane kasılır ve idrar hemen hemen aynı anda gelmeye başlar. Prostat büyüdüğünde idrar kanalının bezin içinden geçen bölümü daralır. Mesane bu direnci aşacak basıncı oluşturana kadar idrar akışı başlamaz. Bekleme süresi başlangıçta birkaç saniyeyle sınırlı kalır. Zamanla süre uzar ve kişi idrarını başlatmak için ıkınmak zorunda kalır. Ikınma sırasında karın içi basıncının artması bağırsak ve leğen tabanı üzerinde ek bir yük oluşturur. Bekleme çoğu zaman sabah ilk idrarda ve mesane aşırı dolduğunda daha belirgin hâle gelir. Soğuk havada ve başkalarının yanında bu süre daha da uzayabilir. Bazı erkekler bu durumu utanç verici bulduğu için umumi tuvaletleri kullanmaktan kaçınır. Şikâyetin günlük yaşamı bu ölçüde etkilemesi, değerlendirmenin gecikmemesi gerektiğini gösterir. Bekleme süresinin gün içinde değişkenlik göstermesi de bu şikâyetin bilinen bir özelliğidir. Yorgun ve stresli geçen günlerde sürenin uzadığını söyleyen hasta sayısı oldukça fazladır.
Beklemenin tek nedeni prostat büyümesi değildir. İdrar kanalında gelişen darlık aynı şikâyete yol açar ve genç erkeklerde daha sık karşıma çıkar. Kanal darlığı çoğu zaman geçirilmiş sonda uygulamaları, kanal enfeksiyonları ya da leğen bölgesine gelen darbelerle ilişkilidir. Mesane kasının zayıflaması da idrarın başlamasını geciktirir. Uzun süreli şeker hastalığında sinir hasarına bağlı olarak bu zayıflama gelişebilir. Bazı ilaçlar mesane çıkışındaki kasları kasarak idrarın başlamasını güçleştirir. Soğuk algınlığı için kullanılan ilaçların bir bölümü bu etkiyi belirgin biçimde gösterir. Bu nedenle şikâyeti ilk kez anlatan hastaya kullandığı bütün ilaçları tek tek sorarım. Alkol tüketiminin ardından şikâyetin belirginleşmesi de sık rastladığım bir durumdur. Bu ayrıntılar, sorunun prostattan mı yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını anlamamı sağlar.
İdrara başlamakta zorlanan hastada ilk basamak değerlendirmesi kısa sürer. İdrar tahlili, enfeksiyon ve idrarda kan açısından hızlı bilgi verir. İdrar akım testi, akımın hızını ve akış eğrisinin biçimini kâğıt üzerinde gösterir. İşemeden sonra mesanede kalan idrar ultrasonla ölçülür. Parmakla yapılan prostat muayenesi bezin büyüklüğü ve kıvamı hakkında bilgi sağlar. Kan tahlilinde böbrek işlevleri ve gerektiğinde PSA değeri istenir. Bu basamakların tamamı çoğu hastada tek bir görüşmede tamamlanır. Sonuçlar bir araya geldiğinde şikâyetin kaynağı büyük ölçüde belirlenir. Şikâyeti hafif olan erkeklerde tedavi yerine izlem ve yaşam düzeni önerileriyle başlarım. Akşam saatlerinde alınan sıvının azaltılması ve idrarı erteleme alışkanlığının bırakılması bu önerilerin başında gelir.
İdrar Sonrası Damlama Neden Olur?
İdrar sonrası damlama, işeme bittikten sonra kanalın içinde kalan idrarın kendiliğinden dışarı sızması nedeniyle olur. Erkeklerde idrar kanalı uzun olduğu için işemenin sonunda kanalda bir miktar idrar kalır. Olağan koşullarda leğen tabanı kasları kasılarak bu idrarı dışarı atar. Prostat büyüdüğünde ve leğen tabanı kasları zayıfladığında bu boşaltma eksik kalır. Geride kalan idrar, kişi tuvaletten ayrıldıktan sonra damlalar hâlinde gelir. Damlama çoğu zaman iç çamaşırında küçük ıslak lekeler bırakır. Hastalar bu durumu çoğunlukla idrar kaçırma olarak adlandırır. Oysa iki tablonun mekanizması birbirinden tümüyle farklıdır ve tedavileri de ayrıdır. Damlama, sıkışma hissinin ardından gelen bir kaçırma değildir. İşemeden hemen sonra ortaya çıkması en ayırt edici özelliğidir. Şikâyet erkeklerin büyük bölümünde yaşla birlikte bir miktar belirginleşir.
Damlamanın günlük yaşamdaki etkisi çoğu zaman hafife alınır. Hastaların bir bölümü iç çamaşırına ped koyarak ya da mendil kullanarak sorunu gizlemeye çalışır. Bu çözümler kalıcı olmadığı gibi kaygıyı da artırır. Basit birkaç düzenleme şikâyeti belirgin biçimde azaltır. İşeme bittikten sonra birkaç saniye beklemek, kanalda kalan idrarın aşağı inmesini sağlar. Torba ile makat arasındaki bölgeye parmakla yapılan hafif bir baskı kanalı boşaltır. Bu hareketin doğru noktadan ve nazikçe yapılması gerekir. Leğen tabanı kaslarını güçlendiren egzersizler de şikâyeti azaltmada yardımcı olur. Egzersizlerin etkisinin görülmesi birkaç ay düzenli çalışmayı gerektirir. Bu önlemlere karşın damlama sürüyorsa değerlendirmenin genişletilmesi gerekir. Şikâyetin iş yaşamını ve sosyal ilişkileri ne ölçüde etkilediğini de ayrıca sorarım.
Damlamanın her zaman prostat büyümesiyle açıklanması doğru olmaz. İdrar kanalında gelişen bir darlık ya da kanal duvarındaki bir cep aynı şikâyete yol açabilir. Kanal içinde biriken idrarın sonradan boşalması bu durumda tipik bir bulgudur. Sünnet derisinin dar olduğu erkeklerde de benzer bir tablo görülebilir. Damlamaya idrar yaparken yanma eşlik ediyorsa enfeksiyon araştırılır. İdrarda kan görülmesi ise tümüyle ayrı bir değerlendirme gerektirir. Prostat büyümesine bağlı damlamada idrarın rengi çoğu zaman olağan seyreder. Muayenede kanal ağzı ve leğen tabanı kaslarının gücü birlikte değerlendirilir. Şikâyeti uzun süredir olan hastalarda idrar akım testi ve kalan idrar ölçümü eklenir. Bu incelemeler, damlamanın tek başına mı yoksa daha geniş bir tablonun parçası olarak mı geliştiğini gösterir. Şikâyetin başlangıç zamanı ve gün içindeki dağılımı da aynı ölçüde bilgi verir. Yalnız sabahları görülen bir damlama ile gün boyu süren bir sızıntı farklı nedenleri düşündürür.
Mesanenin Tam Boşalmadığı Nasıl Anlaşılır?
Mesanenin tam boşalmadığı, işemenin hemen ardından yeniden idrar yapma isteği duyulmasından ve tuvaletten ayrılırken rahatlamanın oluşmamasından anlaşılır. Bu duruma çoğu zaman kalan idrar hissi adı verilir. Hastalar bu tabloyu idrarın yarım kalması biçiminde anlatır. İkinci kez işeme girişiminde az miktarda idrarın daha gelmesi hissi doğrular. Şikâyetin nesnel karşılığı, işemeden sonra mesanede kalan idrar miktarının ölçülmesiyle elde edilir. Ölçüm ağrısız bir ultrason incelemesiyle birkaç dakikada tamamlanır. Kalan idrarın az bulunması, şikâyetin mesane hassasiyetinden kaynaklandığını düşündürür. Miktarın yüksek bulunması ise boşalmanın gerçekten eksik olduğunu gösterir. Ölçümün işemeden hemen sonra yapılması sonucun güvenilirliği açısından önemlidir. Tek bir ölçüm yanıltıcı olabileceği için gerektiğinde inceleme tekrarlanır. Mesanede sürekli idrar kalması, enfeksiyon ve mesane taşı gelişimini kolaylaştırır.
Kalan idrar hissinin tek nedeni prostat büyümesi değildir. Aşırı aktif mesane, işeme bittikten sonra da sıkışma hissinin sürmesine yol açar. İdrar yolu enfeksiyonunda mesane duvarının tahriş olması benzer bir şikâyet yaratır. Mesane taşı, mesane çıkışını aralıklı olarak tıkayarak boşalmayı engeller. İdrarda kan görülmesi ya da tahlilde kan saptanması durumunda değerlendirme genişletilir. Bu bulgu eşliğinde mesane içinden kaynaklanan tümörlerin araştırılması gündeme gelir. Araştırma, idrarın hücre incelemesi ve mesane içinin kamera ile görüntülenmesiyle yürütülür. Sigara kullanan erkeklerde bu inceleme daha erken planlanır. Boya, kauçuk ve kimya alanında çalışmış kişilerde de aynı duyarlılık gösterilir. Ayırıcı tanının yapılması, tedavinin doğru hedefe yöneltilmesini sağlar. Prostat kaynaklı sanılan bir şikâyetin arkasından başka bir tanının çıkması hiç de seyrek görülen bir durum değildir. Bu nedenle ilk değerlendirmede idrar tahlilini ve kalan idrar ölçümünü hiçbir hastada atlamam.
Mesanenin eksik boşalması uzun sürdüğünde mesane duvarı kalınlaşır. Kas tabakaları arasında zamanla küçük cepler oluşur. Bu cepler idrarın bir bölümünü tutarak boşalmayı daha da güçleştirir. Mesane içindeki basıncın yükselmesi idrar borularını ve böbrekleri etkileyebilir. Böbreklerde şişme gelişen hastalarda kan tahlilleriyle böbrek işlevleri izlenir. Tablonun ilerlemesi, idrarın hiç yapılamadığı ani bir tıkanıklıkla sonuçlanabilir. Bu durum acil değerlendirme gerektirir ve mesanenin boşaltılmasıyla çözülür. Bu nedenle kalan idrar miktarı yüksek bulunan hastaları daha sık aralıklarla izlerim. İzlem sırasında şikâyetlerin seyri ve ölçüm sonuçları birlikte değerlendirilir. Miktarda artış saptandığında tedavi basamağı gecikmeden yükseltilir. Kalan idrar miktarının tek bir ölçümle değil, zaman içindeki eğilimiyle değerlendirilmesi daha doğru bir yol açar. Ölçümlerin aynı koşullarda tekrarlanması karşılaştırmanın güvenilirliğini artırır.
Prostat Şikâyetleri Puanlama ile Nasıl Ölçülür?
Prostat şikâyetleri puanlama ile, hastaya sorulan standart soruların yanıtlarının sayıya dönüştürülmesi yoluyla ölçülür. Bu formlar idrar şikâyetlerinin şiddetini nesnel bir ölçekte gösterir. Sorular idrarın başlaması, akımın gücü, kesintili işeme, sıkışma, sık idrara çıkma ve gece uyanma gibi başlıkları kapsar. Her soruya verilen yanıt belirli bir puan alır ve toplam puan hesaplanır. Toplam puana göre şikâyetler hafif, orta ve ileri derece olarak sınıflandırılır. Ayrı bir soru, şikâyetlerin yaşam kalitesini ne ölçüde etkilediğini sorgular. Bu soru çoğu zaman toplam puandan daha belirleyici olur. Puanı orta düzeyde olan bir hasta şikâyetlerinden çok rahatsızsa tedavi gündeme gelir. Puanı yüksek bulunan ancak günlük yaşamı etkilenmeyen hastada izlem sürdürülebilir. Formun doldurulması birkaç dakika sürer ve muayene öncesinde tamamlanabilir. Yanıtların son bir aylık dönemi kapsayacak biçimde verilmesi sonucun doğruluğunu artırır.
Puanlamanın asıl değeri, izlem sırasındaki değişimi göstermesidir. Tedaviye başlamadan önce alınan puan, sonraki kontroller için bir başlangıç noktası oluşturur. İlaç tedavisine geçildiğinde puanın birkaç ay sonra yeniden ölçülmesini isterim. Puandaki düşüş, tedaviden yarar sağlandığını nesnel biçimde ortaya koyar. Puanın değişmemesi ya da yükselmesi ise planın gözden geçirilmesini gerektirir. Hastalar şikâyetlerindeki değişimi hafızalarına dayanarak çoğu zaman doğru aktaramaz. Yazılı puan bu belirsizliği büyük ölçüde ortadan kaldırır. Formun her kontrolde aynı biçimde doldurulması karşılaştırmayı sağlıklı kılar. Puanlamanın tek başına tanı koymadığını da hastalarıma anlatırım. Aynı puan, prostat büyümesinde de mesane kaynaklı sorunlarda da elde edilebilir.
Tedavi kararı puan, muayene bulguları ve ölçüm sonuçları birlikte değerlendirilerek verilir. Hafif şikâyeti olan erkeklerde yaşam düzeni önerileri ve izlem yeterli olur. Orta ve ileri derecede şikâyeti olanlarda ilaç tedavisi gündeme gelir. İlaç tedavisinden yarar görmeyen hastalarda cerrahi seçenekler konuşulur. Bu aşamada idrar kanalını açmak için lazerle yapılan prostat girişimi seçeneklerden biri olarak değerlendirilir. Hangi yöntemin uygun olduğuna bezin büyüklüğüne ve hastanın genel durumuna göre karar verilir. Kan sulandırıcı kullanan hastalarda yöntem seçimi ayrıca gözden geçirilir. Böbrek işlevlerinin etkilendiği ve idrarın hiç yapılamadığı durumlarda cerrahi daha erken gündeme gelir. Seçenekler hastayla ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra birlikte belirlenir. Puanlama bu görüşmede ortak bir dil oluşturduğu için kararı kolaylaştırır. Hastaların bir bölümü formu doldururken şikâyetlerinin gerçek boyutunu ilk kez fark eder. Bu farkındalık, tedaviye uyumu ve kontrollere düzenli gelmeyi de olumlu yönde etkiler.
Hangi Belirti Hekime Başvurmayı Gerektirir?
Hangi belirtinin hekime başvurmayı gerektirdiği, şikâyetin şiddetine ve tabloya eşlik eden bulgulara göre değişir. İdrarın hiç yapılamaması gecikmeden değerlendirme gerektiren en acil durumdur. Bu tabloda mesane dolar, karın alt bölgesinde şiddetli ağrı gelişir ve idrar gelmez. Ateşle birlikte idrar yaparken yanma olması da aynı gün değerlendirme gerektirir. İdrarda gözle görülen kan, şikâyet hafif olsa bile araştırılmalıdır. Kanın pıhtı biçiminde gelmesi incelemenin öne alınmasını gerektirir. Gece idrar için birkaç kez uyanmak uykuyu bölerek gündüz yaşamını doğrudan etkiler. Bu şikâyet düşme riskini artırdığı için ileri yaşta ayrıca önem taşır. İdrar akımının belirgin biçimde incelmesi ve işeme süresinin uzaması da değerlendirme nedenidir. Şikâyetlerin birkaç ay içinde hızla ağırlaşması ise beklemeyi anlamsız kılar. Bu bulguların hiçbiri kendiliğinden düzelmez.
Bazı belirtiler prostat dışındaki sorunlara işaret ettiği için ayrıca dikkat çeker. Bel ve yan bölgede ağrıyla birlikte idrar şikâyetlerinin bulunması böbrekleri akla getirir. Bacaklarda uyuşma ve güç kaybıyla birlikte gelişen işeme güçlüğü sinir sistemi değerlendirmesi gerektirir. Kilo kaybı ve kemik ağrılarının eklenmesi ayrı bir inceleme başlatır. Boşalma sırasında dışarıya hiç meni gelmemesi de sorgulanması gereken bir bulgudur. Bu tabloda meninin mesaneye kaçıp kaçmadığını anlamak için boşalmadan sonraki idrarda sperm araştırılması istenir. Geriye boşalma, prostat için kullanılan bazı ilaçların ve bazı ameliyatların bilinen bir sonucudur. Çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde bu durum tedavi seçimini doğrudan etkiler. Bu nedenle tedavi planlamadan önce çocuk isteğini her hastaya sorarım. Şikâyetlerin cinsel yaşamla ilgili bölümünün konuşulması, planın eksiksiz kurulmasını sağlar.
Belirtisi hafif olan erkeklerin de belirli aralıklarla değerlendirilmesini öneririm. Elli yaşından sonra yapılan prostat değerlendirmesi hem iyi huylu büyümeyi hem de kanser taramasını kapsar. Ailesinde prostat kanseri bulunan erkeklerde bu değerlendirme daha erken yaşta başlar. Değerlendirme kısa sürer ve muayene ile birkaç testten oluşur. Şikâyeti bulunmayan bir erkekte bile PSA yüksekliği saptanabilir. Erken dönemde yapılan inceleme, tedavi seçeneklerinin daha geniş kalmasını sağlar. İlk belirtilerde başvuran erkeklerde tedavi çoğu zaman yaşam düzeni ve ilaçla yürütülür. Geç kalınan hastalarda ise mesane ve böbrekler etkilenmiş olabilir. Bu durum tedaviyi zorlaştırır ve iyileşme süresini uzatır. Bu nedenle şikâyetleri utanç konusu yapmadan anlatmayı öneririm. Görüşmeye gelirken son birkaç günün işeme düzenini not etmek de değerlendirmeyi hızlandırır. Kullanılan ilaçların listesi ve varsa önceki tahlil sonuçları aynı görüşmede istenir.
Prostat büyümesinin ilk belirtileri çoğu erkekte sessiz ve yavaş bir biçimde yerleşir. İdrara başlarken bekleme, akımda incelme, idrar sonrası damlama ve kalan idrar hissi bu tablonun temel başlıklarıdır. Şikâyetlerin tümü prostattan kaynaklanmaz ve ayırıcı tanı için basit birkaç test çoğu zaman yeterli olur. Puanlama formları hem şikâyetin şiddetini hem de tedaviye alınan yanıtı nesnel biçimde gösterir. İdrarda kan, ateş ve idrar yapamama gibi bulgular ise beklemeden değerlendirme gerektirir.
1 Prostat Büyümesi Kaç Yaşında Başlar?
2 İdrar Akımının Zayıflaması Kendiliğinden Düzelir mi?
3 Gece Kaç Kez İdrara Kalkmak Prostat Büyümesini Düşündürür?
4 Prostat Büyümesi Kansere Dönüşür mü?
5 Prostat Büyümesinde İdrar Akım Testi Neyi Gösterir?
6 Prostat Büyümesinde Su Tüketimi Azaltılmalı mıdır?
7 Kahve ve Alkol Prostat Şikâyetlerini Artırır mı?
8 Prostat Büyümesi Cinsel Yaşamı Etkiler mi?
9 Bisiklet Kullanmak Prostat Şikâyetlerini Artırır mı?
10 Prostat Muayenesi Ağrılı mıdır?
11 İdrarı Uzun Süre Tutmak Prostat İçin Zararlı mıdır?
12 İlaç Tedavisinin Etkisi Ne Kadar Sürede Görülür?
13 Prostat Büyümesinde Ameliyat Kararı Neye Göre Verilir?
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgiler hazırlanırken yararlanılan uluslararası kaynaklar aşağıda listelenmiştir.
- Enlarged Prostate (Benign Prostatic Hyperplasia) www.niddk.nih.gov
- Prostate Problems www.niddk.nih.gov
- Enlarged Prostate medlineplus.gov
- Prostate Diseases medlineplus.gov
- Urinary Retention www.niddk.nih.gov
- Urodynamic Testing www.niddk.nih.gov
- Literatür taraması: “benign prostatic hyperplasia surgical treatment outcomes” pubmed.ncbi.nlm.nih.gov