Gece sık idrara çıkmada işeme günlüğünün neyi gösterdiğini, çizelgeye hangi saatlerin yazılacağını ve sonucun tedaviyi nasıl yönlendirdiğini anlatıyorum.
Gece sık idrara çıkma şikâyetinde işeme günlüğü, sorunun mesaneden mi yoksa idrar üretiminden mi kaynaklandığını ortaya çıkarır. Günlük, gün boyunca yapılan her işemenin saatini ve miktarını gösteren basit bir çizelgedir. Çizelgeye alınan sıvılar da yazılır. Bu iki bilginin yan yana görülmesi tanıyı çoğu hastada baştan yönlendirir. Kimi hastada mesanenin bir kerede aldığı hacmin küçüldüğü görülür. Kimi hastada ise gece üretilen idrar miktarının belirgin biçimde arttığı anlaşılır. İki tablo birbirinden bütünüyle farklı tedaviler gerektirir.
Muayenehanede hastalar çoğu zaman gece kaç kez kalktıklarını yaklaşık olarak söyler. Bu tahminler gerçek sayıdan hem fazla hem de az çıkar. Yazılı kayıt ise tartışmayı bitirir. Bu yazıda günlüğe hangi saatlerin yazılacağını, gece idrar hacminin nasıl hesaplandığını, günlüğün kaç gün tutulacağını, sonucun tedaviyi nasıl yönlendirdiğini ve günlük olmadan tedaviye başlanıp başlanamayacağını anlatıyorum. Şikâyetin nedenleri, eşlik eden hastalıklar ve genel değerlendirme basamakları konusunda ayrıntı gerektiğinde uykunun idrar ihtiyacıyla bölünmesi konusundaki sayfa yol gösterir.
Gece Sık İdrara Çıkmada Günlüğe Hangi Saatler Yazılmalıdır?
Gece sık idrara çıkmada günlüğe sabah uyanış saatinden ertesi sabahki uyanışa kadar geçen sürenin tamamı yazılmalıdır. Kayıt yalnız gece saatleriyle sınırlı tutulmamalıdır. Gündüz yapılan işemeler tablonun yarısını oluşturur. İlk satır, sabah uyandıktan sonra yapılan ilk idrarla açılır. Bu idrarın saati ve miktarı ayrı ayrı yazılır. Gün içindeki her işeme aynı biçimde kaydedilir. Yatmadan hemen önce yapılan son idrar da tabloya eklenir. Gece uyanılarak yapılan her işemenin saati ayrıca belirtilir. Sabah uyanınca yapılan ilk idrar, gece üretimine katılır. Bu ayrıntı gece hacminin doğru hesaplanmasını sağlar.
Alınan sıvılar da aynı çizelgeye yazılır. Su, çay, kahve, ayran ve çorba ayrı ayrı belirtilir. Her birinin saati ve yaklaşık miktarı kaydedilir. Akşam saatlerinde alınan sıvılar özellikle önem taşır. Yatmadan önceki birkaç saat içinde içilen miktar ayrıca işaretlenir. Kullanılan ilaçların saatleri de aynı sütuna yazılır. İdrar söktürücü kullanan hastalarda bu bilgi belirleyici olur. Tansiyon tedavisinin akşam alınması gece idrarını doğrudan artırır. Uyku saati ve uyanma saati de kayda geçirilir. Uyku süresi bilinmeden gece hacmi yorumlanamaz.
Ölçüm için dereceli bir kap kullanılması gerekir. Mutfakta bulunan ölçü kapları bu iş için yeterlidir. Her işemenin miktarı mililitre olarak yazılır. Gözle yapılan tahminler tabloyu değersiz kılar. Kabın tuvalette hazır bulunması kaydın aksamasını önler. Gece yapılan ölçüm için küçük bir gece lambası yararlı olur. Karanlıkta yapılan ölçümler çoğu zaman yanlış yazılır. Kâğıt ve kalem de aynı yerde durmalıdır. Sabaha bırakılan kayıtlar eksik kalır. Telefon uygulamalarını kullanan hastalar da aynı düzeni kurmalıdır.
Günlüğün doldurulması sırasında olağan yaşam düzeni korunmalıdır. Hastalar kayıt tutulan günlerde daha az sıvı içme eğilimine girer. Böyle bir davranış tabloyu bozar. Kaydın amacının ölçmek olduğunu, düzeltmek olmadığını özellikle söylerim. İş günleri ile tatil günleri arasındaki fark da görülmelidir. Bu nedenle kayıt günlerinin içine bir hafta sonu eklenmesini isterim. Gece nöbeti tutan hastalarda kayıt uyku düzenine göre kurulur. Çizelgenin üst kısmına ad ve tarih yazılmalıdır. Birkaç günlük kayıt tek sayfada toplanır. Dağınık kâğıtlar değerlendirmeyi güçleştirir.
Çizelgeye yazılacak bir başka bilgi, uyanma anındaki sıkışma hissinin şiddetidir. Bu hissi üç basamaklı basit bir ölçekle işaretlemeyi öneririm. Hafif bir ihtiyaçla uyanmak ile dayanılmaz bir sıkışmayla uyanmak farklı anlamlar taşır. Dayanılmaz sıkışma, mesanenin erken kasıldığını düşündürür. Hafif ihtiyaç ise çoğu zaman idrar üretiminin arttığını gösterir. Uyandıktan sonra yeniden uykuya dalma süresi de yazılabilir. Uzun süren uyanıklıklar gündüz yorgunluğunu açıklar. Bu ek bilgiler çizelgeyi karmaşıklaştırmadan zenginleştirir. Sütun sayısının fazla olması ise hastayı kayıttan soğutur. Bu nedenle çizelgeyi yalın tutmayı ve yalnız gerekli sütunları eklemeyi tercih ederim. Hastanın çizelgeyi bir bakışta anlaması, kaydın eksiksiz tutulmasını sağlar.
Gece Sık İdrara Çıkmada Gece İdrar Hacmi Nasıl Hesaplanır?
Gece sık idrara çıkmada gece idrar hacmi, uykuya daldıktan sonra yapılan bütün işemelerin ve sabahki ilk idrarın toplanmasıyla hesaplanır. Yatmadan hemen önceki son idrar bu toplama katılmaz. O idrar gündüz üretiminin parçası sayılır. Sabah uyanınca yapılan ilk idrar ise gece boyunca üretilmiştir. Bu nedenle toplamın içine girer. Elde edilen sayı, günlük toplam idrar miktarıyla karşılaştırılır. Gece üretilen miktarın günlük toplamın üçte birini geçmesi dikkat çeker. Böyle bir tablo, gece idrar üretiminin arttığını gösterir. Genç erişkinlerde bu oran daha düşük beklenir. İleri yaşta ise sınır bir miktar yukarı kayar.
İkinci hesap, bir kerede yapılan en büyük işeme miktarıdır. Bu değer mesanenin işlevsel hacmini gösterir. Gece yapılan işemeler bu hacmin çok altında kalıyorsa mesane erken uyarı veriyor demektir. Böyle bir tabloda sorun idrar üretiminde değil, mesanededir. Üçüncü hesap, yirmi dört saatte üretilen toplam idrar miktarıdır. Toplam miktarın belirgin biçimde yüksek olması ayrı bir yol açar. Bu tabloda şeker hastalığı ve aşırı sıvı alımı araştırılır. Kanda kalsiyum yüksekliği de aynı sonuca yol açar. Üç hesabın birlikte okunması tanıyı büyük ölçüde belirler. Tek bir sayıya bakmak yanıltıcı olur.
Hesaplar yapılırken uyku süresi de dikkate alınır. Beş saat uyuyan bir kişinin gece hacmi doğal olarak küçüktür. Dokuz saat uyuyan bir kişide aynı miktar farklı yorumlanır. Uyku süresi kısa olan hastalarda önce uyku sorunu ele alınır. Uykusuzluk nedeniyle uyanan kişi uyanmışken tuvalete gider. Bu davranış gerçek bir idrar ihtiyacı sayılmaz. Ayrım ancak yazılı kayıtla yapılabilir. Horlama ve gündüz uyku hâli bulunan hastalarda ek değerlendirme istenir. Uykuda solunumun durduğu tablo gece idrarını doğrudan artırır. Bu tablonun tedavisi şikâyeti belirgin biçimde azaltır.
Mesanenin boşalıp boşalmadığı ayrıca ölçülür. İşemeden hemen sonra mesanede kalan idrar ultrasonla bakılır. Bu ölçüm ağrısızdır ve birkaç dakika sürer. Kalan miktarın yüksek çıkması tabloyu değiştirir. Yarım boşalan bir mesane kısa sürede yeniden dolar. Ölçümün nasıl yapıldığı konusunda ayrıntı gerektiğinde işemeden sonra geride kalan idrarın ultrasonla saptanması konusundaki sayfa yol gösterir. Ölçüm, günlükle aynı hafta içinde yapılmalıdır. Aradan uzun zaman geçtiğinde iki bilgi birbirini tamamlamaz. İdrar akış hızı ölçümü de aynı gün planlanır. Üç incelemenin birlikte yorumlanması kararı hızlandırır.
Hesapların yorumlanmasında hastanın yaşı da belirleyici olur. Yaş ilerledikçe gece idrar üretimini azaltan hormonun salgısı geriler. Bu değişim ileri yaştaki kişilerde gece hacmini doğal olarak yükseltir. Aynı sayı genç bir hastada çok daha anlamlı sayılır. Cinsiyet de yorumu bir miktar değiştirir. Erkeklerde mesane çıkışındaki direnç öne çıkar. Kadınlarda ise mesane hassasiyeti ve sarkma daha sık rol oynar. Bu farklar bilinmeden çizelge doğru okunamaz. Değerlendirmeyi bu nedenle muayeneyle birlikte yürütürüm. Muayenede karın alt bölgesi elle değerlendirilir ve dolu bir mesane araştırılır. Bacaklardaki şişlik ve ayak bileği çevresindeki ödem de aynı sırada incelenir.
Gece Sık İdrara Çıkmada Günlük Kaç Gün Tutulmalıdır?
Gece sık idrara çıkmada günlük üç gün boyunca tutulmalıdır ve bu günlerin arka arkaya olması gerekmez. Tek günlük kayıt gerçeği yansıtmaz. Bir günde alınan sıvı miktarı olağan düzenin dışına çıkar. Üç günlük kayıt bu dalgalanmayı ortadan kaldırır. Daha uzun süren kayıtlar ise çoğu hastada yarım bırakılır. Yarım bırakılan bir çizelge hiç tutulmamış sayılır. Üç gün, hem güvenilir hem de uygulanabilir bir süredir. Günlerin birbirinden farklı olması tercih edilir. İki iş günü ve bir tatil günü uygun bir seçimdir. Böylece çalışma düzeninin etkisi de görülür.
Kayıt günlerinin seçiminde bazı durumlardan kaçınılır. Ateşli bir hastalık geçirilen günlerde kayıt tutulmaz. Uzun yolculuk yapılan günler de uygun değildir. Alkol alınan günler tabloyu bozar. İdrar yolu enfeksiyonu bulunan hastalarda kayıt tedavi sonrasına ertelenir. Kadınlarda adet dönemine denk gelen günler tercih edilmez. Yeni başlanan bir tedavinin ilk günlerinde de beklenir. Tedavinin etkisinin yerleşmesi birkaç hafta alır. Kayıt bu süre dolduktan sonra tutulur. Doğru günlerin seçilmesi tek başına sonucun güvenilirliğini artırır.
Tedaviden sonra günlüğün yeniden tutulması da yararlı olur. İkinci kayıt, tedavinin etkisini somut biçimde gösterir. Hastanın kendini iyi hissetmesi tek başına ölçü sayılmaz. Rakamlar üzerindeki değişim daha güvenilir bir ölçüdür. Gece işeme sayısındaki azalma ilk bakılan başlıktır. Bir kerede yapılan hacmin artması ikinci olumlu işarettir. Gece üretilen toplam miktarın azalması üçüncü göstergedir. Bu üç başlığın hiçbirinde değişim yoksa plan gözden geçirilir. Tedaviyi değiştirmeden önce uyum da sorgulanır. Düzensiz kullanılan bir tedavi etkisiz görünür.
Günlüğün hasta tarafından doldurulması esastır. Yakınının yazdığı kayıtlar eksik kalır. Okuma yazma güçlüğü bulunan hastalarda basit bir çetele kullanılır. Çetelede her işeme için bir çizgi atılır. Miktar ölçümü bu hastalarda birkaç işemeyle sınırlanır. Görme sorunu bulunanlarda büyük punto ile basılmış çizelge verilir. Ellerini kullanmakta zorlananlarda ses kaydı da kabul edilir. Amaç, kaydın eksiksiz tutulmasıdır. Biçimi hastaya göre değiştirmekten çekinmem. Tutulmayan mükemmel bir çizelgenin hiçbir değeri bulunmaz.
Günlüğün bir başka yararı, hastanın kendi alışkanlıklarını görmesidir. Pek çok kişi akşam ne kadar sıvı aldığını bilmez. Çizelge doldurulduğunda bu miktar gözle görülür hâle gelir. Çayın akşam saatlerindeki payı çoğu hastayı şaşırtır. Aynı durum tuzlu yiyecekler için de geçerlidir. Tuz, akşam alınan sıvının vücutta tutulmasına yol açar. Kayıt tutan hastaların bir bölümü daha ilk haftada kendiliğinden düzelme yaşar. Bu düzelme, farkındalığın kendisinden kaynaklanır. Tedaviye hiç geçmeden sağlanan bu kazanç küçümsenmemelidir. Hastalara bu değişimi ikinci kayıt üzerinden gösteririm. Kendi çabasının sonucunu gören kişi tedaviye çok daha istekli yaklaşır.
Gece Sık İdrara Çıkmada Günlük Sonucu Tedaviyi Nasıl Yönlendirir?
Gece sık idrara çıkmada günlük sonucu tedaviyi üç ayrı yola yönlendirir. Birinci yol, gece idrar üretiminin arttığı hastalarda izlenir. Bu grupta akşam sıvı alımı düzenlenir. Yatmadan önceki birkaç saatte sıvı kısıtlanır. Çay, kahve ve alkol akşam saatlerinden çıkarılır. İdrar söktürücü kullanan hastalarda alım saati öne çekilir. Bu değişiklik ilgili hekimle birlikte yapılır. Bacaklarda şişlik bulunan hastalarda öğleden sonra bacakların yükseltilmesi önerilir. Varis çorabı kullanımı da aynı amaca hizmet eder. Bu basit düzenlemeler çoğu hastada gece sayısını azaltır.
İkinci yol, mesane hacminin küçüldüğü hastalarda izlenir. Bu grupta bir kerede yapılan miktar düşük kalır. Ani sıkışma hissi de tabloya eşlik eder. Pelvik taban egzersizleri ilk basamakta önerilir. Mesaneyi tahriş eden içecekler azaltılır. Kabızlığın giderilmesi de şikâyeti hafifletir. Yanıt alınamadığında mesaneyi gevşeten tedaviler gündeme gelir. Bu tedavilerin ağız kuruluğu ve kabızlık gibi etkileri önceden anlatılır. İleri yaştaki hastalarda seçim daha dikkatli yapılır. Tedaviye düşük dozla başlanır ve yanıta göre artırılır.
Üçüncü yol, mesanenin boşalamadığı hastalarda izlenir. Bu grupta işeme sonrası kalan idrar yüksek bulunur. Erkeklerde prostat büyümesi en sık neden olarak öne çıkar. İdrar akışını rahatlatan tedaviler ilk basamakta uygulanır. Yanıt alınamayan hastalarda girişimsel seçenekler değerlendirilir. Kadınlarda sarkma ve önceki ameliyatların etkisi araştırılır. İdrar kanalında darlık düşünülen hastalarda ek inceleme istenir. Bu incelemelerin başında idrar kanalının boyalı görüntülemeyle incelenmesi gelir. Darlık saptandığında tedavi bu bulguya göre planlanır. Darlık giderilmeden diğer tedaviler yeterli olmaz.
Günlük bazı hastalarda beklenmedik bir bulguyu da ortaya çıkarır. Kayıtta idrarda kan görüldüğü not edilebilir. Böyle bir not tabloyu bütünüyle değiştirir. Kanama ağrısız ise beklemeden araştırılır. Mesane ve idrar kanalı kameralı aletle incelenir. Kanalın kendi tümörleri seyrek görülür, ancak gözden kaçmamalıdır. Böyle bir kuşkuda idrarı dışarı taşıyan kanalda gelişen kötü huylu oluşum ayrıca araştırılır. Kayıtta ateş ve yanma notu bulunan hastalarda idrar kültürü istenir. Enfeksiyon saptandığında önce bu tedavi tamamlanır. Günlük bu yönüyle bir tarama aracı gibi de çalışır.
Kayıtların saklanması uzun dönemde ayrı bir değer taşır. Yıllar içinde tutulan çizelgeler değişimi açıkça gösterir. Yeni bir şikâyet ortaya çıktığında eski kayıtlar karşılaştırma zemini sağlar. Hastalardan çizelgeleri dosyalarında saklamalarını isterim. Her çizelgenin üzerine tarih ve o dönemde kullanılan tedaviler yazılır. Tedavi değişikliklerinin tarihi de aynı sayfaya eklenir. Böyle bir arşiv, hangi düzenlemenin işe yaradığını gösterir. Bellekten aktarılan bilgiler ise zamanla bulanıklaşır. Yazılı kayıt bu bulanıklığı bütünüyle ortadan kaldırır. Arşivin elektronik ortamda da saklanması kâğıt kaybını önler. Çizelgelerin fotoğrafını çekip bir klasörde toplamak bu iş için yeterlidir.
Gece Sık İdrara Çıkmada Günlük Olmadan Tedaviye Başlanabilir mi?
Gece sık idrara çıkmada günlük olmadan tedaviye başlanabilir, ancak böyle bir başlangıç çoğu hastada zaman kaybına yol açar. Kayıt tutmayan hastada tedavi tahmine dayanır. Tahminle seçilen tedavi yanlış hedefe yönelir. Gece idrar üretimi artmış bir hastaya mesaneyi gevşeten tedavi verilir. Bu tedavi şikâyeti düzeltmez ve yan etki yapar. Hasta tedaviye güvenini yitirir. İkinci bir tedaviye geçiş de haftalar alır. Oysa üç günlük bir kayıt bu döngüyü baştan keser. Kaydın maliyeti yoktur ve hiçbir riski bulunmaz. Bu nedenle tedaviden önce kayıt isterim.
Bazı durumlarda kayıt beklenmeden tedaviye başlanır. İdrar yolu enfeksiyonu saptanan hastalarda tedavi hemen düzenlenir. İdrarını hiç yapamayan hastada beklenmez. Ateş ve yan ağrısı bulunan hastalarda da acil değerlendirme yapılır. İdrarda gözle görülen kanama aynı biçimde ele alınır. Bu tablolarda kayıt tedavi sonrasına bırakılır. Şikâyet sürerse günlük o zaman tutulur. Sıralamanın doğru kurulması hastayı gereksiz beklemeden kurtarır. Aciliyet ile alışkanlık birbirine karıştırılmamalıdır. Her şikâyet aynı gün tedavi gerektirmez.
Hastaların bir bölümü kayıt tutmaya isteksiz yaklaşır. Bu isteksizliğin arkasında çoğu zaman işin zor görünmesi yatar. Çizelgeyi muayenehanede birlikte doldurmaya başlarız. İlk satırın örnek olarak yazılması işi kolaylaştırır. Hastaya çizelgenin basılı bir kopyası verilir. Kısa bir yazılı yönerge de eklenir. Bu yöntemle kayıt tutma oranı belirgin biçimde yükselir. Getirilen çizelgeler görüşmenin başında birlikte okunur. Hastanın emeğinin karşılık bulduğunu görmesi de önemlidir.
Gece sık idrara çıkmada işeme günlüğü, sorunun mesaneden mi yoksa idrar üretiminden mi kaynaklandığını açıkça gösterir. Çizelgeye sabah uyanıştan ertesi sabaha kadar bütün işemeler, miktarlar, sıvılar ve ilaç saatleri yazılır. Gece üretilen miktarın günlük toplama oranı ve bir kerede yapılan en büyük hacim, tedavi yolunu belirleyen iki temel ölçüdür. Üç günlük bir kayıt çoğu hastada yeterli olur ve tedaviden sonra tekrarlandığında sonucu ölçmeyi sağlar. Kayıt tutulmadan başlanan tedaviler ise çoğu zaman hedefini bulmaz.
1 İşeme Günlüğü Tutarken Su Tüketimi Azaltılmalı mıdır?
2 Gece Sık İdrara Çıkmada Akşam Saat Kaçtan Sonra Sıvı Kısıtlanır?
3 İşeme Günlüğünde Kaçırma Olayları da Yazılır mı?
4 Gece Sık İdrara Çıkma Uyku İlacıyla Düzelir mi?
5 İşeme Günlüğü Çocuklarda da Tutulur mu?
6 Gece Sık İdrara Çıkmada İdrar Tahlili Neden İstenir?
7 İşeme Günlüğü Telefon Uygulamasıyla Tutulabilir mi?
8 Gece Sık İdrara Çıkmada Şeker Hastalığı Nasıl Araştırılır?
9 İşeme Günlüğünde Gündüz Kayıtları Neden Önemlidir?
10 Gece Sık İdrara Çıkmada Bacak Şişliği ile İlişki Nasıl Kurulur?
11 Gece Sık İdrara Çıkmada Horlama Neden Sorgulanır?
12 İşeme Günlüğü Sonrası Hangi Tetkikler İstenir?
13 Gece Sık İdrara Çıkma Tedaviden Sonra Yeniden Başlar mı?
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgiler hazırlanırken yararlanılan uluslararası kaynaklar aşağıda listelenmiştir.
- Overactive Bladder medlineplus.gov
- Bladder Control Problems (Urinary Incontinence) www.niddk.nih.gov
- Urinary Retention www.niddk.nih.gov
- Urine and Urination medlineplus.gov
- Urodynamic Testing www.niddk.nih.gov
- Bladder Diseases medlineplus.gov
- Literatür taraması: “overactive bladder antimuscarinic beta3 agonist treatment” pubmed.ncbi.nlm.nih.gov