Sondanın hangi acil durumlarda ve hangi ameliyatlarda takıldığını, idrar miktarının izlenmesindeki yerini ve geçici ile kalıcı kullanım arasındaki farkı anlatıyorum. Takılmadan önce hastaya anlatılması gerekenleri de sıralıyorum.
Sonda takılması, mesanede biriken idrarın kendiliğinden dışarı atılamadığı, idrar miktarının yakından izlenmesi gerektiği ya da ameliyat sırasında mesanenin boş tutulması istendiği durumlarda gerekir. Sonda, idrar kanalından mesaneye ilerletilen ince ve esnek bir borudur. Ucundaki küçük balon mesane içinde şişirilir ve sondanın yerinde kalmasını sağlar. İdrar bu boru aracılığıyla dışarıdaki bir torbaya akar. Uygulamanın amacı her zaman aynıdır ve bu amaç mesanenin güvenle boşaltılmasıdır. Buna karşın takılma gerekçeleri birbirinden çok farklı olabilir. Bazı kişilerde sonda birkaç saat kalırken, bazı kişilerde haftalarca yerinde durur. Süreyi belirleyen şey, sondanın takılma nedenidir.
Muayenehanede ve acil serviste bu uygulamayı sık sık anlatmam gerekir. Hastaların çoğu sonda sözcüğünü duyduğunda ağrı ve kalıcı bağımlılık düşünür. Oysa uygulama doğru yapıldığında birkaç saniye sürer ve çoğu kişide yalnız kısa bir basınç hissi yaratır. Kalıcı kullanım ise günümüzde yalnız sınırlı durumlarda tercih edilir. Bu yazıda sondanın hangi acil durumlarda takıldığını, ameliyat sırasında neden kullanıldığını, idrar miktarının izlenmesindeki yerini, geçici ile kalıcı kullanım arasındaki farkı ve takılmadan önce hastaya nelerin anlatılması gerektiğini ele alıyorum. Amacım, bu uygulamayı gereksiz bir korku kaynağı olmaktan çıkarmak ve ne beklenmesi gerektiğini açıkça anlatmaktır.
Sonda Hangi Acil Durumlarda Takılır?
Sonda, hangi nedenle olursa olsun idrarını hiç yapamayan bir kişide acil olarak takılır ve bu tablo ürolojinin en sık karşılaşılan acil durumlarından biridir. Mesane dolduğu hâlde boşalamadığında kasık üstünde giderek artan bir ağrı ve baskı hissi ortaya çıkar. Kişi sık sık tuvalete gider, ancak yalnız birkaç damla idrar yapabilir. Karnın alt bölümünde elle hissedilebilen bir dolgunluk gelişir. Bu tablo saatler içinde dayanılmaz hâle gelir ve beklemekle düzelmez. Mesanenin aşırı gerilmesi, kas liflerini zedeleyerek kasılma gücünü kalıcı olarak azaltabilir. Basıncın yukarı yansıması böbrekleri de zorlar. Bu nedenle mesanenin vakit kaybedilmeden boşaltılması gerekir. Boşaltma sonrasında ağrı hızla geçer ve kişi belirgin bir rahatlama yaşar. Boşaltmanın yavaş ve kontrollü yapılması, ani basınç düşüşüne bağlı sorunları önler.
İdrar yapamamanın nedeni her kişide farklıdır ve sonda takıldıktan sonra araştırılır. Erkeklerde en sık neden prostat bezinin büyüyerek idrar kanalını daraltmasıdır. İdrar kanalında yara dokusuna bağlı gelişen darlıklar da aynı tabloyu yaratır. Mesane içinde hareket eden bir taşın çıkışa oturması, akımı aniden keser. Kanamaya bağlı oluşan pıhtılar da kanalı tıkayabilir. Kadınlarda leğen bölgesindeki kitleler ve ileri derecede sarkma benzer bir tıkanıklık oluşturur. Bazı ilaçlar mesanenin kasılma gücünü azaltarak idrar yapamamaya yol açar. Sinir sistemi hastalıklarında ise mesane kası kasılma yeteneğini yitirir. Darlığa bağlı tabloların kalıcı çözümünde idrar kanalındaki darlığın açık ameliyatla onarılması gündeme gelir. Nedenin belirlenmesi, sondanın ne kadar süre kalacağını da belirler.
Acil durumlarda sonda takılması her zaman kolay olmaz. İdrar kanalında belirgin bir darlık bulunan kişilerde sonda ilerletilemeyebilir. Zorlayarak yapılan denemeler kanalda yeni bir yaralanmaya ve kanamaya yol açar. Böyle durumlarda daha ince ve farklı yapıdaki sondalar denenir. Yine de başarılı olunamazsa mesane, kasık üstünden ince bir boru yerleştirilerek boşaltılır. Bu yöntem ağrısızdır ve kısa sürede tamamlanır. Leğen kemiği kırığı gibi ağır yaralanmalarda idrar kanalı kopmuş olabilir ve kanalından sonda takılması denenmez. Dış idrar deliğinden kan gelmesi bu yaralanmanın uyarıcı bulgusudur. Böyle bir tabloda önce görüntüleme yapılır. Yanlış bir deneme, sonraki onarım ameliyatını da zorlaştırır. Acil boşaltmanın ardından idrar miktarının bir süre artması da beklenen bir durumdur. Bu dönemde sıvı ve tuz dengesinin izlenmesi gerekir. Kişinin yeterli sıvı alması, tansiyon düşüklüğünün önüne geçer.
Sonda Ameliyat Sırasında Neden Takılır?
Sonda ameliyat sırasında, mesanenin boş kalmasını sağlamak, idrar çıkışını anlık olarak izlemek ve ameliyat bölgesini korumak amacıyla takılır. Dolu bir mesane, karın ve leğen bölgesinde yapılan ameliyatlarda cerrahın görüş alanını daraltır. Aynı mesane, aletlerin hareket alanını da kısıtlar. Daha önemlisi, dolu bir mesane ameliyat sırasında yaralanmaya çok daha açık hâle gelir. Boş bir mesane ise leğen tabanına yerleşir ve çalışma alanından uzaklaşır. Uzun süren ameliyatlarda idrarın birikmesi de ayrı bir sorun yaratır. Anestezi altındaki kişi mesanesinin dolduğunu hissedemez. Bu nedenle sonda, ameliyathanede anestezi verildikten sonra yerleştirilir. Uygulamanın uyutulduktan sonra yapılması, kişinin herhangi bir rahatsızlık duymasını önler. Kısa süren ameliyatlarda ise sonda çoğu zaman hiç takılmaz.
Ameliyat sırasında idrar çıkışının izlenmesi ayrı bir değer taşır. Böbreklerin ürettiği idrar miktarı, vücuttaki sıvı dengesini ve dolaşımın yeterliliğini gösterir. Saatlik idrar miktarının düşmesi, kan kaybını ya da sıvı yetersizliğini erken haber verir. Anestezi ekibi bu bilgiye dayanarak sıvı ve ilaç ayarını yapar. İdrarın renginde koyulaşma da doğrudan görülebilen bir uyarı işaretidir. Uzun süren ve kanama beklenen ameliyatlarda bu izlem vazgeçilmez hâle gelir. İdrar yolları üzerinde yapılan ameliyatlarda ise sondanın görevi değişir. Bu ameliyatlarda sonda, dikilen dokunun idrarla temasını azaltarak iyileşmeyi destekler. Kanalın açık kalmasını sağlayan bir iskelet görevi de üstlenir. Bu nedenle böyle ameliyatlarda sonda daha uzun süre yerinde bırakılır.
Ameliyattan sonra sondanın ne zaman çıkarılacağı, yapılan girişimin türüne göre belirlenir. Karın içi ameliyatlarından sonra sonda çoğu zaman ilk gün çekilir. Erken çıkarılması, enfeksiyon olasılığını azaltır ve kişinin ayağa kalkmasını kolaylaştırır. İdrar kaçırma nedeniyle yapılan ameliyatlarda ise sonda genellikle kısa süre kalır. Bu girişimlerden biri olan kanalın altından geçirilen şeritle yapılan kaçırma ameliyatı sonrasında kişinin idrarını rahat yapabildiği görüldükten sonra sonda çıkarılır. Sonda çekildikten sonra ilk işemede zorlanma görülebilir ve mesanede kalan idrar ölçülür. Ölçüm yüksek çıkarsa sonda kısa bir süre için yeniden takılabilir. Bu durum kalıcı bir sorun anlamına gelmez. Ameliyat bölgesindeki ödem azaldıkça işeme düzelir. Kişiyi bu olasılık konusunda önceden bilgilendirmek, yeniden takma anındaki kaygıyı azaltır. Sonda çıkarıldıktan sonra ilk ayağa kalkışın yardımla yapılması da yerinde olur. Uzun süre yatan kişilerde ani kalkış baş dönmesi yaratır. Bu nedenle ilk yürüyüşü refakatçi eşliğinde planlarım.
Sonda İdrar Miktarını İzlemek İçin Kullanılır mı?
Sonda, idrar miktarını saat saat izlemek gereken durumlarda bu amaçla da kullanılır ve yoğun bakım ile ameliyat sonrası dönemde sık başvurulan bir yöntemdir. Böbreklerin ürettiği idrar miktarı, vücuttaki dolaşımın ve böbrek işlevinin en pratik göstergelerinden biridir. Ağır enfeksiyon, kanama, geniş yanık ve ciddi sıvı kaybı gibi tablolarda bu ölçüm hayati bilgi verir. İdrar miktarının azalması, böbreklere giden kan akımının düştüğünü erken haber verir. Bu uyarı, kan tahlillerindeki değişimden önce ortaya çıkar. Damardan verilen sıvı ve ilaç dozları bu ölçüme göre ayarlanır. Bilinci kapalı kişilerde idrarın toplanması başka bir yolla güvenle sağlanamaz. Hareket edemeyen kişilerde de ölçüm ancak bu yolla yapılabilir. Böbrek yetmezliği gelişen kişilerde günlük idrar hacmi tedavinin gidişini gösterir. Bu nedenle ölçüm, tedavi kararlarının ayrılmaz bir parçası hâline gelir.
İzlem amacıyla takılan sondanın süresi olabildiğince kısa tutulur. Ölçüme gerek kalmadığı anda sonda çıkarılır, çünkü her ek gün enfeksiyon olasılığını artırır. Yalnız hareket kısıtlılığı ya da bakım kolaylığı gerekçesiyle sonda takılması doğru bir yaklaşım değildir. Bu gerekçelerle takılan sondalar çoğu zaman gereğinden uzun süre kalır. İdrar kaçırma tek başına sonda takma nedeni sayılmaz ve önce diğer yöntemler denenir. Erkeklerde dıştan takılan ve kanala girmeyen düzenekler bir seçenek olabilir. Emici ürünlerin uygun aralıklarla değiştirilmesi de cilt sağlığını korur. Sonda takılan her kişide takılma tarihi ve gerekçesi dosyaya yazılır. Bu kayıt, her gün sondanın hâlâ gerekli olup olmadığının sorgulanmasını sağlar. Böyle bir sorgulama alışkanlığı, gereksiz kullanımı belirgin biçimde azaltır.
Sonda takılıyken yapılan incelemeler de ayrı bir dikkat gerektirir. Sondadan alınan idrar örneği, torbadan değil sondanın özel bölümünden alınır. Torbada bekleyen idrar üremeye açık olduğu için yanıltıcı sonuç verir. Bu amaçla istenen idrarda kan ve iltihap hücresi arayan temel tahlil enfeksiyonun varlığı konusunda ilk bilgiyi sağlar. Uzun süre sonda kullanan kişilerin idrarında şikâyet olmadan da bakteri bulunur ve bu durum çoğu zaman tedavi gerektirmez. Ateş, titreme ve idrarın kötü kokması gibi bulgular eklendiğinde kültür istenir. İdrarın koyu ve tortulu görünmesi, mesanede taş oluşumunu düşündürür. Sondanın sık tıkanması da aynı yönde bir uyarı sayılır. Bu bulgular ortaya çıktığında ultrason ve gerekirse kameralı inceleme planlanır. Düzenli takip, bu sorunların büyümeden çözülmesini sağlar. Ölçümün güvenilir olması için torbanın belirli saatlerde ve aynı yöntemle boşaltılması gerekir. Kayıtların saat saat yazılması, gidişin karşılaştırılmasını sağlar. Torbadaki idrarın dökülmesi ya da kaydın atlanması yanıltıcı bir tablo oluşturur.
Sonda Takılması Geçici mi Kalıcı mı Olur?
Sonda takılması büyük çoğunlukla geçicidir ve kalıcı kullanım yalnız diğer yöntemlerin uygulanamadığı durumlarda tercih edilir. Acil olarak takılan sondaların önemli bir bölümü, altta yatan sorun çözüldüğünde çıkarılır. Prostat büyümesine bağlı idrar yapamama tablosunda ilaç tedavisinin ardından sonda çekilir ve kişinin işeyip işeyemediği denenir. Deneme başarısızsa ameliyat planlanır ve sonda o güne kadar kalır. Ameliyat sonrasında ise sonda birkaç gün içinde çıkarılır. İdrar kanalı darlıklarında sonda, onarım ameliyatına kadar geçici bir çözüm olarak kullanılır. Ameliyat sonrasında ise dikilen kanalın iyileşmesi için belirli bir süre yerinde bırakılır. Sinir sistemi hastalıklarında mesanenin düzenli aralıklarla boşaltılması, kalıcı sondaya göre çok daha güvenli bir yoldur. Bu yöntemde sonda her boşaltmadan sonra çıkarılır ve mesane içinde kalmaz. Kalıcı sonda, ancak bu uygulamanın yapılamadığı durumlarda gündeme gelir.
Kalıcı kullanımın kendi başına birtakım sonuçları bulunur. Sürekli mesane içinde duran bir yüzey, bakterilerin yerleşmesi için elverişli bir ortam oluşturur. Bu nedenle uzun süreli kullanımda idrar yolu enfeksiyonları sıklaşır. Sondanın yüzeyinde biriken mineraller kabuklaşarak tıkanmaya yol açar. Mesane içinde taş gelişimi de bu kişilerde daha sık görülür. Yıllar süren kullanım, mesane iç yüzeyinde kalıcı tahrişe ve seyrek olarak tümör gelişimine zemin hazırlar. Sondanın çevresinden idrar kaçağı, mesane spazmına işaret eder ve sondanın değiştirilmesini gerektirir. Bu nedenle kalıcı sonda kullanan kişilerde belirli aralıklarla ürolojik kontrol şarttır. Sondanın düzenli olarak değiştirilmesi ve bol sıvı tüketilmesi sorunları belirgin biçimde azaltır. Kasık üstünden yerleştirilen sonda ise idrar kanalını serbest bıraktığı için uzun süreli kullanımda bazı kişilerde tercih edilir.
Sondanın çıkarılma kararı hiçbir zaman rastgele verilmez. Karardan önce sondanın takılma gerekçesinin ortadan kalkıp kalkmadığı değerlendirilir. İdrar yolları üzerinde ameliyat geçiren kişilerde iyileşmenin tamamlanıp tamamlanmadığı görüntülemeyle doğrulanır. Bu amaçla sonda çıkarılmadan önce idrar kanalının kontrast madde verilerek filmlenmesi istenir. Filmde dikiş hattından sızıntı görülmezse sonda güvenle çıkarılır. Sızıntı saptandığında sonda bir süre daha yerinde bırakılır ve film daha sonra yenilenir. Sonda çıkarıldıktan sonra kişinin rahat idrar yapıp yapmadığı gözlenir. İlk işemede yanma ve sıkışma hissi olağan kabul edilir ve birkaç gün içinde geçer. Mesanede kalan idrar ölçülerek boşalmanın yeterliliği doğrulanır. Bu basamaklar atlanmadan uygulandığında sondanın yeniden takılma olasılığı azalır. Kalıcı kullanım kararı verilmeden önce seçeneklerin kişiyle ayrıntılı olarak konuşulması gerekir. Günlük yaşamda hangi düzenin sürdürülebileceği bu görüşmede birlikte değerlendirilir. Bakımı üstlenecek kişinin de görüşmede bulunması uygulamayı kolaylaştırır.
Sonda Takılmadan Önce Hastaya Neler Anlatılır?
Sonda takılmadan önce hastaya işlemin neden gerektiği, nasıl uygulanacağı, ne kadar süreceği ve hangi bulgularda haber vermesi gerektiği anlatılır. Bu dört başlık kısa bir görüşmeye sığar ve uygulamanın çok daha rahat geçmesini sağlar. İlk anlatılacak konu gerekçedir, çünkü nedenini bilmeyen bir kişi uygulamaya direnç gösterir. İkinci konu, işlemin nasıl yapılacağıdır. İdrar kanalına uyuşturucu jel verileceği ve birkaç dakika beklendikten sonra sondanın ilerletileceği açıklanır. Üçüncü konu, sondanın tahmini süresidir. Birkaç saat mi, birkaç gün mü yoksa daha uzun süre mi kalacağı baştan söylenir. Dördüncü konu, hangi bulgularda haber verilmesi gerektiğidir. Ateş, sonda çevresinden idrar kaçağı, idrarın akmaması ve koyu kanama bu listenin başında yer alır. Dört başlığın yazılı olarak verilmesi, bilginin kalıcı olmasını sağlar.
Uygulama sırasında yapılacak küçük düzenlemeler de önceden konuşulur. İşlem sırasında derin ve yavaş nefes alınması, idrar tutma kasının gevşemesini sağlar. Gergin bir kas, sondanın ilerlemesini güçleştirir ve rahatsızlığı artırır. Uygulamanın mahremiyet içinde yapılacağı ve odada yalnız gereken kişilerin bulunacağı da belirtilir. Ağrı hissedilirse hemen söylenmesi istenir, çünkü zorlayarak ilerletme kanalı yaralayabilir. Daha önce sonda takılırken zorluk yaşamış kişilerin bunu önceden söylemesi büyük önem taşır. Geçirilmiş idrar kanalı ameliyatları ve bilinen darlıklar da aynı şekilde bildirilmelidir. Bu bilgi, daha ince bir sondayla başlanmasını sağlar. Kalça ve bacak hareketi kısıtlı olan kişilerde pozisyon önceden ayarlanır. Bu hazırlıklar, işlemin tek denemede tamamlanma olasılığını artırır.
Sondayla eve gönderilen kişilere ayrıca bakım eğitimi verilir. Torbanın her zaman mesane seviyesinin altında tutulması, idrarın geri kaçmasını önler. Torbanın dolmadan boşaltılması ve hortumun katlanmaması gerekir. Sonda giriş yerinin günlük olarak su ve sabunla temizlenmesi yeterli olur. Bol sıvı tüketilmesi, idrarın açık kalmasını ve sondanın tıkanmamasını sağlar. Duş alınmasında sakınca bulunmaz, ancak küvette uzun süre oturmak önerilmez. Gece kullanımı için daha büyük hacimli bir torbaya geçilmesi uykuyu bölmez. Sondanın kazayla çekilmesi durumunda beklemeden başvurulması gerekir. Değiştirme tarihinin takvime yazılması, gecikmeleri önler. Bu bilgileri yazılı bir sayfa hâlinde verdiğimde sorunlar belirgin biçimde azalır. Yazılı sayfada başvurulacak birimin telefon numarasının da bulunması gerekir. Gece ya da hafta sonu ortaya çıkan sorunlarda bu bilgi zaman kazandırır. Yedek bir torbanın evde bulundurulması da kişinin kendini güvende hissetmesini sağlar.
Sonda takılması, mesanenin kendiliğinden boşalamadığı acil tablolarda, belirli ameliyatlar sırasında ve idrar miktarının yakından izlenmesi gereken durumlarda gerekir. Acil uygulamalarda amaç mesanenin aşırı gerilmesini ve böbreklerin zorlanmasını önlemektir. Ameliyat sırasında ise mesanenin boş tutulması hem görüş alanını açar hem de yaralanmayı önler. İzlem amacıyla takılan sondalarda süre olabildiğince kısa tutulur, çünkü her ek gün enfeksiyon olasılığını artırır. Kullanımın büyük çoğunluğu geçicidir ve kalıcı sonda yalnız diğer yolların uygulanamadığı durumlarda tercih edilir. Takılmadan önce gerekçenin, sürenin ve uyarı bulgularının anlatılması, süreci çok daha güvenli hâle getirir.
1 Sonda Takılması Ağrı Yapar mı?
2 Sonda Takılıyken Yürümek Mümkün müdür?
3 Sonda Kaç Günde Bir Değiştirilir?
4 Sondadan İdrar Gelmiyorsa Ne Yapılmalıdır?
5 Sonda Çevresinden İdrar Kaçması Normal midir?
6 Sonda Takılıyken Cinsel Yaşam Sürdürülebilir mi?
7 Sonda Takıldıktan Sonra İdrar Renginde Kan Görülür mü?
8 Sonda Çıkarıldıktan Sonra İdrar Yapamamak Olağan mıdır?
9 Kasık Üstünden Takılan Sonda Hangi Durumlarda Tercih Edilir?
10 Sonda Takılıyken Yolculuk Yapılabilir mi?
11 Sondanın Balonu Kendiliğinden İnebilir mi?
12 Sonda Kullanımı Böbreklere Zarar Verir mi?
13 Sonda Takılmadan Önce Hangi Bilgiler Hekime Söylenmelidir?
Kaynakça
Bu sayfadaki bilgiler hazırlanırken yararlanılan uluslararası kaynaklar aşağıda listelenmiştir.
- Overactive Bladder medlineplus.gov
- Bladder Control Problems (Urinary Incontinence) www.niddk.nih.gov
- Urinary Retention www.niddk.nih.gov
- Urine and Urination medlineplus.gov
- Urodynamic Testing www.niddk.nih.gov
- Bladder Diseases medlineplus.gov
- Literatür taraması: “overactive bladder antimuscarinic beta3 agonist treatment” pubmed.ncbi.nlm.nih.gov