Prostat Kanseri Belirti Vermeden İlerler mi?

Prostat kanserinin neden uzun süre sessiz seyrettiğini, kemik ağrısı ile kanamanın hangi aşamada ortaya çıktığını ve belirti belirdiğinde sürecin nasıl ilerlediğini anlatıyorum.

Prostat kanseri pek çok erkekte uzun süre hiçbir belirti vermeden ilerler ve tanı konduğu anda hastaların büyük bölümünde herhangi bir şikâyet bulunmaz. Bu sessiz seyrin temel nedeni, tümörlerin çoğunlukla bezin dış kenarına yakın bölgede başlamasıdır. Bu bölge idrar kanalından uzakta kaldığı için küçük bir tümör idrar akışını etkilemez. Şikâyet ortaya çıkması için tümörün ya bez içinde büyüyüp kanala baskı yapması ya da bezin dışına taşması gerekir. Bu nedenle hastalığı erken yakalamanın yolu belirti beklemekten değil, düzenli kontrolden geçer. Muayenehanede gördüğüm erkeklerin önemli bir bölümü de tanıyı hiçbir şikâyeti yokken almıştır.

Bu durum çoğu erkek için şaşırtıcı olur, çünkü kanserin mutlaka bir işaret vereceği düşünülür. Oysa idrar yapmayla ilgili şikâyetlerin çok büyük bölümü kanserden değil, iyi huylu büyüme ya da iltihabi tablolardan kaynaklanır. Bu iki durum çok daha sık görüldüğü için belirtiler tek başına ayırt edici olmaz. Kanserin sessiz seyretmesi ile şikâyetlerin yanıltıcı olması bir araya geldiğinde, karar yalnız muayene ve tetkiklerle verilebilir. Bu yazıda kemik ağrısının ne anlama geldiğini, kanamanın hangi aşamada ortaya çıktığını, erken evrede neden şikâyet olmadığını, belirti belirdiğinde geç kalınıp kalınmadığını ve hastalığın hangi hızda ilerlediğini anlatıyorum. Tanı basamakları, evreleme ve tedavi seçenekleri konusunda ayrıntı gerektiğinde prostat bezinde gelişen kötü huylu tümör sayfası yol gösterir.

Kemik Ağrısı Prostat Kanserinin Belirtisi Olabilir mi?

Kemik ağrısı prostat kanserinin belirtisi olabilir, ancak bu bulgu erken dönemde değil, hastalık bezin dışına yayıldığında ortaya çıkar. Prostat kanseri yayıldığında en sık ulaştığı yerlerden biri kemik dokusudur. Bel, kalça, sırt ve kaburgalar bu yayılımın en çok görüldüğü bölgelerdir. Kemik kaynaklı ağrının belirgin bir özelliği, dinlenmekle geçmemesidir. Kas ve eklem kaynaklı ağrılar hareketle artar ve istirahatle hafifler. Kemiğe yayılmış hastalıkta ise ağrı gece de sürer ve uykudan uyandırabilir. Ağrının zaman içinde giderek artması da ayırt edici bir özelliktir. Ağrı kesicilere yanıtın kademeli olarak azalması aynı yönde bir işaret verir. Belirli bir travma ya da zorlanma öyküsü bulunmaması da dikkat çekici bir ayrıntıdır. Bu özellikleri taşıyan ağrılarda değerlendirmenin geciktirilmemesi gerekir.

Bu anlatım, her bel ağrısının kanser kaynaklı olduğu anlamına gelmez. Orta ve ileri yaştaki erkeklerde bel ağrısının en sık nedeni kas ve omurga kaynaklı sorunlardır. Bel fıtığı, kireçlenme ve kas zorlanmaları çok daha sık karşılaşılan tablolardır. Bu nedenle bel ağrısıyla başvuran her erkekte kanser araştırması yapılmaz. Değerlendirmeyi yönlendiren ölçüt, ağrının niteliği ve eşlik eden bulgulardır. Kilo kaybı, iştahsızlık ve halsizlik ağrıya eklendiğinde araştırma genişletilir. Ailede prostat kanseri öyküsü bulunması da değerlendirmeyi öne alır. Daha önce prostat kanseri tanısı almış erkeklerde ise yeni başlayan kemik ağrısı her zaman incelenir. Bu erkeklerde kan belirteç düzeyi ve kemik görüntülemesi birlikte istenir. İki bulgunun birlikte değerlendirilmesi, tabloyu çoğu zaman netleştirir.

Omurgaya yayılan hastalıkta ayrı bir aciliyet doğabilir. Omurga içindeki sinir yapılarına baskı geliştiğinde bacaklarda güçsüzlük ve uyuşma ortaya çıkar. İdrar ya da dışkı kontrolünün bozulması da aynı tablonun parçasıdır. Bu bulgular saatler içinde değerlendirilmesi gereken acil bir durumu tanımlar. Gecikme durumunda sinir hasarı kalıcı hâle gelebilir. Bu nedenle prostat kanseri tanısı bulunan erkeklere bu bulguları önceden anlatırım. Bacakta güçsüzlük hissedildiğinde beklemeden acil servise başvurulması gerekir. Değerlendirmede omurganın manyetik rezonans görüntülemesi öncelikli olarak istenir. Tedaviye erken başlanması yürüme işlevinin korunmasını sağlar. Bu bilgilendirmenin yazılı olarak verilmesi de akılda kalmasını kolaylaştırır.

Prostat Kanserinde Kanama Hangi Aşamada Ortaya Çıkar?

Prostat kanserinde kanama, tümörün idrar kanalına ya da meni yollarına komşu bölgelere ilerlediği aşamada ortaya çıkar ve erken dönemde beklenen bir bulgu değildir. Kanama idrarda ya da menide görülebilir. İdrarda kan görülmesi, tümörün mesane boynuna ya da idrar kanalının prostat içinden geçen bölümüne ulaştığını düşündürür. Menide kan görülmesi ise meni keselerine yakın bir ilerlemeyi akla getirir. Bu iki bulgunun hiçbiri kansere özgü değildir. İyi huylu prostat büyümesi, iltihabi tablolar ve idrar yolu enfeksiyonları da kanamaya yol açabilir. Kan sulandırıcı kullanan erkeklerde kanama olasılığı zaten artmıştır. Yakın zamanda yapılmış bir muayene ya da girişim de geçici kanama yapabilir. Bu nedenle kanamanın nedeni ancak ayrıntılı bir değerlendirmeyle ortaya konur. Tek bir kanama atağı bile araştırmayı gerektirir.

İdrarda kan görülmesinin değerlendirilmesi belirli bir sıra izler. İlk basamakta idrar tahlili ve kültür istenir. Enfeksiyon saptandığında tedavi verilir ve kanamanın geçip geçmediği kontrol edilir. Kanama sürüyorsa üst ve alt idrar yollarının görüntülenmesi gerekir. Prostat kaynaklı bir tablo düşünüldüğünde kan belirteç düzeyi ölçülür ve muayene yapılır. Kuşku sürdüğünde prostatın ayrıntılı görüntülenmesi istenir ve bu aşamada prostatın çok parametreli manyetik rezonans incelemesi yol gösterici olur. İnceleme, kuşkulu alanın yerini ve yaygınlığını gösterir. Bulgular biyopsi kararına da yön verir. Mesane kaynaklı bir nedenden kuşkulanıldığında ise idrar kanalının kamerayla incelenmesi gündeme gelir. Kanamanın kaynağı bu basamaklar sonunda çoğu erkekte belirlenir.

Menide kan görülmesi erkekler için çoğu zaman daha ürkütücü olur. Oysa bu bulgu genç erkeklerde büyük çoğunlukla iyi huylu nedenlere bağlıdır. İltihabi tablolar, küçük damar çatlakları ve geçirilmiş girişimler en sık nedenleri oluşturur. Orta yaş üzerindeki erkeklerde ise yinelenen kanamalar daha dikkatli değerlendirilir. Tek bir kez görülen ve kendiliğinden geçen kanamalarda izlem yeterli olabilir. Haftalarca süren ya da yineleyen kanamalarda araştırma genişletilir. Değerlendirmede muayene, kan belirteci ve görüntüleme birlikte kullanılır. Tansiyon yüksekliği ve kan sulandırıcı kullanımı da sorgulanır. Kanamanın rengi ve miktarı tek başına anlam taşımaz. Bu nedenle bulgunun kendisi değil, sürekliliği ve eşlik eden bulgular değerlendirmeyi yönlendirir.

Kanamayla başvuran erkeklerde birkaç pratik öneri veririm. Kanamanın hangi aşamada görüldüğünün not edilmesi ilk öneridir. İdrarın başında görülen kanama ile sonunda görülen kanama farklı kaynaklara işaret eder. Kanamanın pıhtılı olup olmadığı da kaydedilmelidir. Pıhtı bulunması, kaynağın daha yoğun kanayan bir alanda olduğunu düşündürür. Ağrının eşlik edip etmediği de ayrı bir bilgidir. Ağrısız kanamalar genellikle daha ayrıntılı araştırılır. Kan sulandırıcı kullanan erkeklerde ilacın kesilmesi kendi kararıyla yapılmamalıdır. Bol su içilmesi pıhtı oluşumunu azaltır ve idrar yolunun tıkanmasını önler. Kanamanın sürdüğü günlerde ağır efor ve uzun süreli bisiklet kullanımı ertelenir.

Erken Evre Prostat Kanserinde Neden Şikâyet Olmaz?

Erken evre prostat kanserinde şikâyet olmamasının nedeni, tümörün bezin dış bölgesinde başlaması ve idrar kanalına uzak kalmasıdır. Prostat, idrar kanalının başlangıç bölümünü çepeçevre saran bir bezdir. İdrar yapmayla ilgili şikâyetler, kanalı saran iç bölümün büyümesiyle ortaya çıkar. İyi huylu büyüme tam da bu iç bölümde geliştiği için erken dönemde şikâyet yapar. Kanser ise çoğunlukla dış kenara yakın bölgede başlar ve kanalı uzun süre etkilemez. Bu anatomik fark, iki tablonun neden farklı seyrettiğini açıklar. Küçük bir tümör ayrıca ağrı üreten yapıları da uyarmaz. Bez içinde sinir uçlarının yoğun olmadığı bir alanda büyüme sessiz ilerler. Kanama da ancak damar yapılarına ulaşıldığında ortaya çıkar. Bu üç neden bir araya geldiğinde hastalık uzun süre fark edilmeden kalır.

Bu sessizlik, erken tanının neden kontrole dayandığını açıklar. Günümüzde prostat kanserlerinin önemli bir bölümü hiçbir şikâyeti olmayan erkeklerde saptanır. Saptama çoğunlukla kan belirteç ölçümü ve muayene ile başlar. Belirteç düzeyindeki yükselme tek başına kanser anlamına gelmez. İyi huylu büyüme, iltihabi tablolar ve idrar yolu enfeksiyonları da bu düzeyi yükseltir. Bu nedenle tek bir ölçümle karar verilmez ve test uygun koşullarda yinelenir. Parmakla yapılan muayene, belirteç normal olsa bile kuşku doğurabilir. İki değerlendirmeden birinde anormallik bulunduğunda görüntüleme aşamasına geçilir. Bu sıralamanın izlenmesi gereksiz biyopsilerin önüne geçer. Aynı sıralama, gerçekten gerekli olan biyopsilerin de atlanmamasını sağlar.

Kontrol takviminin kişiye göre belirlenmesi de ayrı bir başlıktır. Şikâyeti olmayan her erkeğin aynı yaşta ve aynı sıklıkta kontrole başlaması gerekmez. Yaş, en güçlü belirleyici ölçüt olarak öne çıkar. Ailede prostat kanseri bulunması kontrollerin daha erken başlatılmasını gerektirir. Birinci derece akrabalarda genç yaşta konmuş tanılar riski belirgin biçimde artırır. Ailede meme, yumurtalık ve pankreas kanserlerinin kümelenmesi de değerlendirmede ipucu sayılır. Bu ailelerde genetik danışmanlık gündeme gelebilir. Kalıtsal yatkınlık, hastalığın kesin olarak gelişeceği anlamına gelmez. Yatkınlığın asıl değeri, kontrollerin zamanında başlatılmasını sağlamasıdır. Kontrol takvimini bu ölçütlere göre kişiye özel olarak yazarım.

Belirti Çıktığında Geç mi Kalınmış Olur?

Belirti çıktığında her zaman geç kalınmış olmaz, ancak şikâyetlerin ortaya çıkması hastalığın ileri bir aşamada bulunma olasılığını artırır. İdrar yapmayla ilgili şikâyetler çoğu erkekte iyi huylu büyümeden kaynaklanır ve bu erkeklerde tesadüfen saptanan kanser erken evrede olabilir. Bu nedenle şikâyetle başvuran bir erkekte tanı konması kötü bir gidişi kendiliğinden göstermez. Buna karşın kemik ağrısı, kilo kaybı ve halsizlik gibi bulgular tabloya eklendiğinde durum değişir. Bu bulgular hastalığın bez dışına taştığını düşündürür. Belirtinin türü bu nedenle belirtinin varlığından daha önemlidir. Değerlendirmede evre, tümörün derece grubu ve kan belirteç düzeyi birlikte ele alınır. Bu üç bilgi bir araya geldiğinde risk grubu ortaya çıkar. Tedavi planı da risk grubuna göre kurulur. Aynı evredeki iki erkeğe farklı yaklaşımlar önerilebilmesi bu değerlendirmenin doğal sonucudur.

Bez içinde sınırlı kalan hastalıkta tedavi seçenekleri geniştir. Düşük riskli tablolarda hemen tedaviye geçilmeden yakın takip seçeneği değerlendirilir. Bu yaklaşımda kan ölçümleri, muayene, görüntüleme ve gerektiğinde yeni doku örneklemesi düzenli olarak sürdürülür. İlerleme bulgusu saptandığında tedaviye geçilir. Bez içinde sınırlı ya da sınırlı ölçüde çevreye taşmış hastalıkta cerrahi tedavi gündeme gelir ve bu ameliyat günümüzde çoğunlukla robot yardımıyla yapılan prostat ameliyatı biçiminde uygulanır. Işın tedavisi de bez içinde sınırlı hastalıkta cerrahiye seçenek oluşturur. İleri evre tablolarda ise hormon etkisini azaltan tedaviler öne çıkar. Yanıtın azaldığı aşamada ilaç tedavileri gündeme gelir. Seçim, üroloji ile ilgili diğer alanların ortak değerlendirmesiyle yapılır. Kararın hastayla ayrıntılı biçimde konuşulması da sürecin ayrılmaz bir parçasıdır.

Geç kalınıp kalınmadığı sorusunun yanıtı, çoğu zaman ilk görüşmede verilemez. Evreleme tamamlanmadan bu soruya kesin yanıt verilmesi doğru olmaz. Risk grubu yüksek bulunan erkeklerde yayılımı araştıran ek görüntülemeler istenir. Bu incelemeler kemikleri ve lenf bezlerini değerlendirir. Sonuçlar birkaç gün içinde tamamlanır ve plan bu aşamada netleşir. Bekleme süresi hastalar için en zorlayıcı dönemi oluşturur. Bu dönemde belirsizliğin açıkça anlatılması kaygıyı azaltır. Her sonucun ne anlama geleceğinin önceden konuşulması da yardımcı olur. Yakınların görüşmeye katılması ise bilginin doğru aktarılmasını sağlar. Plan tamamlandığında sürecin tamamı yazılı olarak verilir.

Prostat Kanseri Ne Hızda İlerler?

Prostat kanseri her erkekte aynı hızda ilerlemez ve bu farklılık hastalığın en belirgin özelliklerinden birini oluşturur. Bazı tümörler yıllar boyunca bez içinde sınırlı kalır ve çok yavaş büyür. Bazı tümörler ise daha kısa sürede bezin dışına taşar. Bu farkı belirleyen temel ölçüt, tümör hücrelerinin mikroskop altındaki görünümüdür. Normal dokudan ne kadar uzaklaşmışsa saldırganlık düzeyi o kadar yüksek kabul edilir. Patoloji raporundaki derece grubu bu değerlendirmeyi sayısal hâle getirir. Kan belirteç düzeyinin zaman içindeki değişim hızı da gidiş hakkında bilgi verir. Yayılım derecesi ise üçüncü ölçütü oluşturur. Bu üç bilgi birlikte değerlendirildiğinde hastalığın beklenen davranışı büyük ölçüde öngörülebilir. Tek bir ölçüte dayanan yorumlar ise çoğu zaman yanıltıcı olur.

İlerleme hızının bilinmesi tedavi seçimini doğrudan etkiler. Yavaş seyreden ve bez içinde sınırlı kalan tümörlerde hemen girişim yapılması gerekmeyebilir. Bu erkeklerde tedavinin yan etkileri ile beklenen yararı karşılaştırılır. İleri yaştaki ve başka hastalıkları bulunan erkeklerde bu karşılaştırma daha da önem kazanır. Genç erkeklerde ise beklenen yaşam süresi uzun olduğu için yaklaşım farklılaşır. Bez içinde sınırlı ve tek odakta toplanmış tümörlerde bezin tamamı çıkarılmadan yalnız hastalıklı bölgenin hedeflendiği yöntemler değerlendirilir; uygun seçilmiş erkeklerde odaklanmış ses dalgalarıyla yapılan ameliyatsız tedavi bu yaklaşımın örneklerinden birini oluşturur. Bu yöntemlerin uygulanabilmesi için görüntüleme ve patoloji bulgularının uyumlu olması gerekir. Uygun olmayan erkeklerde ise bezin tamamına yönelik tedaviler tercih edilir. Seçimin gerekçesi her zaman ayrıntılı olarak anlatılır. Bu anlatım, tedaviye uyumu da belirgin biçimde artırır.

İlerleme hızını etkileyen etkenlerin bir bölümü değiştirilemez. Yaş ve kalıtsal yatkınlık bu grupta yer alır. Yaşam düzeniyle ilgili etkenlerin rolü ise daha sınırlıdır. Kilo fazlalığı, hareketsizlik ve hayvansal yağdan zengin beslenme düzeni üzerinde durulan başlıklardır. Bu etkenlerin etkisi yaş ve aile öyküsü kadar belirgin değildir. Belirli vitamin ya da destek ürünlerinin hastalığı önlediği ise gösterilememiştir. Buna karşın düzenli hareket ve dengeli beslenme genel sağlık açısından her zaman önerilir. Sigaranın bırakılması da ileri evre hastalık açısından yararlı görünmektedir. Bu önerilerin tedavinin yerini tutmadığı açıkça belirtilmelidir. Asıl belirleyici olan, kontrollerin düzenli sürdürülmesidir.

Tanı almış erkeklerde ilerlemenin izlenmesi belirli bir düzene bağlanır. Kan belirteç ölçümleri belirli aralıklarla yinelenir ve değerin seyri kaydedilir. Tek bir ölçümdeki dalgalanma tek başına anlam taşımaz. Değerin art arda birkaç ölçümde yükselmesi ise değerlendirmeyi gerektirir. Muayene bulguları da aynı aralıklarla gözden geçirilir. Yeni başlayan kemik ağrısı, kilo kaybı ve halsizlik beklenmeden bildirilmelidir. Görüntüleme incelemeleri her kontrolde değil, gerekli görüldüğünde istenir. Gereksiz tetkik yinelemesi hem kaygıyı hem de ışın yükünü artırır. İzlem planının yazılı olarak verilmesi, randevuların atlanmasını önler. Bu düzen kurulduğunda hastalığın seyri çok daha güvenli biçimde takip edilir.

Prostat kanseri çoğu erkekte uzun süre sessiz ilerler ve şikâyetler ancak hastalık büyüdüğünde ya da bez dışına taştığında ortaya çıkar. Kemik ağrısı ve kanama gibi bulgular erken dönemin değil, ilerlemiş tablonun işaretleridir. İdrar yapmayla ilgili şikâyetlerin büyük bölümü ise kanserden değil, çok daha sık görülen iyi huylu tablolardan kaynaklanır. Bu iki gerçek bir araya geldiğinde, erken tanının tek güvenilir yolunun düzenli kontrol olduğu ortaya çıkar. Kontrol takviminin yaşa ve aile öyküsüne göre kişiye özel yazılması da sürecin en somut adımını oluşturur.