Erkek Kısırlığı Ne Kadar Yaygındır?

Erkek kısırlığının çiftlerin ne kadarında etkili olduğunu, son yıllarda artıp artmadığını, şehir ile kırsal arasındaki farkı ve çalışmalardaki sayı farklılıklarının nedenini anlatıyorum.

Erkek kısırlığı, çocuk sahibi olmakta zorlanan çiftlerin yaklaşık yarısında tek başına ya da kadına ait bir sorunla birlikte rol oynar ve bu yönüyle hiç de seyrek bir durum değildir. Kısırlık, bir yıl boyunca düzenli ve korunmasız birlikteliğe karşın gebelik elde edilememesi olarak tanımlanır. Üreme çağındaki çiftlerin kabaca altıda biri bu tanıma girer. Bu çiftlerin yaklaşık yarısında erkeğe ait bir sorun tabloya katılır. Erkeğe ait sorunun tek başına sorumlu olduğu grup ise bu payın yaklaşık üçte ikisini oluşturur. Sayıları bu biçimde topladığımızda, üreme çağındaki her on iki çiftten birinde erkek faktörünün devrede olduğu ortaya çıkar. Bu oran, toplumda yaygın olan algının çok üzerindedir.

Muayenede en sık karşılaştığım tablo, çiftin uzun süre yalnız kadın tarafında araştırma yaptırmış olmasıdır. Bu gecikme, kadının yaşının ilerlemesine ve tedavi seçeneklerinin daralmasına yol açar. Erkeğin değerlendirilmesi ise basit bir sperm testiyle başlar ve girişim gerektirmez. Bu nedenle çiftin iki tarafının aynı anda incelenmesini isterim. Bu yazıda erkek kısırlığının çiftlerin ne kadarında etkili olduğunu, son yıllarda gerçekten artıp artmadığını, şehirde ve kırsalda farklı sıklıkta görülüp görülmediğini, sıklığın hangi ölçüte göre hesaplandığını ve çalışmalardaki sayıların neden birbirinden farklı çıktığını anlatıyorum. Nedenler, araştırma basamakları ve tedavi seçenekleri konusunda ayrıntı gerektiğinde erkeğe bağlı üreme sorunları konusundaki sayfa yol gösterir.

Erkek Kısırlığı Çiftlerin Yüzde Kaçında Etkili Olur?

Erkek kısırlığı, çocuk sahibi olmak isteyip de bir yıl içinde sonuç alamayan çiftlerin yaklaşık yarısında tabloya katkıda bulunur. Bu pay iki ayrı gruptan oluşur. Birinci grupta yalnızca erkeğe ait bir sorun bulunur ve kadının değerlendirmesi normal çıkar. İkinci grupta ise her iki eşte birden katkıda bulunan sorunlar saptanır. Bu ikinci grup, klinikte sanıldığından çok daha kalabalıktır. Yalnız erkeğe ait sorun bulunan çiftler, kısırlık yaşayan çiftlerin kabaca üçte birini oluşturur. Her iki tarafın birlikte etkilendiği çiftler ise yaklaşık altıda birlik bir pay tutar. Geriye kalan çiftlerde sorun yalnız kadın tarafında bulunur ya da kapsamlı araştırmaya karşın hiçbir neden saptanamaz. Nedeni açıklanamayan grup da azımsanmayacak bir yer tutar. Bu dağılım, farklı ülkelerde yapılan çalışmalarda benzer bir görüntü verir.

Bu oranların toplum geneline yansıması da ayrı bir soruyu oluşturur. Üreme çağındaki çiftlerin altıda biri kısırlık tanımına girdiğine göre, erkek faktörü her on iki çiftten birini ilgilendirir. Aynı hesap erkekler üzerinden yapıldığında, üreme çağındaki erkeklerin küçük ama azımsanmayacak bir bölümü bu başlığa girer. Bu payın büyüklüğü, konunun sağlık hizmeti planlamasında ayrı bir yer tutmasını gerektirir. Buna karşılık toplumdaki algı bu tabloyla örtüşmez. Çocuk sahibi olamama, hâlâ büyük ölçüde kadına ait bir sorun olarak görülür. Bu algı, erkeğin değerlendirilmesini geciktiren en önemli engeldir. Erkeğin ilk değerlendirmesi ise basit bir sperm testiyle tamamlanır. Bu test hızlı sonuçlanır ve hiçbir girişim gerektirmez. Kadın eşin kapsamlı testlerine başlanmadan önce bu testin yapılması, zaman kaybını doğrudan önler.

Erkek faktörünün saptanması, kadının değerlendirilmesinin durdurulması anlamına gelmez. İki tarafta birden sorun bulunan çiftlerin payı düşünüldüğünde bu nokta daha da önem kazanır. Erkekte sperm değerleri bozuk çıktığında kadının yumurta rezervi ve tüplerinin durumu yine de incelenir. Tedavi planı, iki tarafın sonuçları birlikte değerlendirilerek yapılır. Kadının yaşı bu planlamada belirleyici bir değişkendir. Otuz beş yaşından sonra yumurta rezervi daha hızlı azaldığı için bekleme süreleri kısaltılır. Erkekte düzeltilebilir bir neden bulunduğunda bile bu düzeltmenin sonuç vermesi aylar alır. Sperm üretiminin tam bir döngüsü yaklaşık üç ay sürer ve düzelme ancak bu süre sonunda ölçülebilir. Bu nedenle kadının yaşı ileriyse düzeltme ile yardımcı üreme yöntemleri aynı anda planlanabilir. Bu karar, çiftle birlikte ve gerektiğinde kadın hastalıkları uzmanıyla ortak olarak verilir.

Erkek Kısırlığı Son Yıllarda Gerçekten Artıyor mu?

Erkek kısırlığı konusunda son yıllarda bildirilen artışın bir bölümü gerçek, bir bölümü ise ölçüm ve tanım değişikliklerinden kaynaklanır. Son yarım yüzyıla yayılan çalışmalarda ortalama sperm sayısında bir düşüş eğilimi bildirilmiştir. Bu bildirimler bilimsel çevrelerde hâlâ tartışılmaktadır. Tartışmanın en önemli nedeni, eski ve yeni çalışmalarda kullanılan sayım yöntemlerinin farklı olmasıdır. Sperm sayımının nasıl yapılacağı ve hangi değerlerin normal kabul edileceği yıllar içinde birkaç kez değişmiştir. Normal kabul edilen alt sınırların aşağı çekilmesi, aynı sonucun farklı yorumlanmasına yol açmıştır. Çalışmaların yapıldığı gruplar da her dönemde aynı değildir. Askerlik muayenesinde toplanan örneklerle kısırlık kliniğine başvuran erkeklerden alınan örnekler karşılaştırılamaz. Bu nedenle eğilimin gerçek büyüklüğü konusunda kesin bir yargıya varmak güçtür. Buna karşılık düşüş eğiliminin varlığı, birbirinden bağımsız pek çok çalışmada benzer biçimde bildirilmektedir.

Gerçek bir artıştan söz edilecekse bunun arkasındaki etkenler de tartışılmalıdır. Kilo fazlalığı, son otuz yılda belirgin biçimde yaygınlaşmıştır ve sperm üretimini doğrudan etkiler. Yağ dokusundaki artış, erkeklik hormonunun kadınlık hormonuna dönüşmesini hızlandırır. Hareketsiz yaşam, uzun süre oturma ve testis bölgesinin ısınması aynı yönde etki eder. Sigara kullanımı, sperm hareketini ve sperm genetik yapısını olumsuz etkileyen bir başka etkendir. Çevrede yaygınlaşan bazı kimyasalların hormon dengesini taklit ederek üremeyi etkilediği düşünülmektedir. Baba olma yaşının yükselmesi de tabloya katkıda bulunur, çünkü ilerleyen yaşla birlikte sperm genetik yapısındaki hasar artar. Aynı dönemde testis kaynaklı tümörlerin sıklığında da bir artış bildirilmiştir. Bu iki eğilimin birlikte görülmesi, testis gelişimini anne karnından itibaren etkileyen ortak bir sürecin varlığını akla getirir. Bu ilişkinin ayrıntıları testis dokusundan gelişen kötü huylu tümörler başlığı altında ayrıca ele alınır.

Kliniğe başvuru sayısındaki artışı, hastalığın artışıyla karıştırmamak gerekir. Toplumdaki farkındalık son yıllarda belirgin biçimde yükselmiştir. Erkekler artık sperm testi yaptırmaktan eskisi kadar çekinmez. Yardımcı üreme yöntemlerinin yaygınlaşması da başvuruyu kolaylaştırmıştır. Evlenme ve çocuk sahibi olma yaşının yükselmesi, çiftlerin daha kısa sürede tıbbi desteğe yönelmesine yol açar. Bu etkenlerin tümü, kliniklerde görülen kişi sayısını artırır. Buna karşılık bu artış, toplumdaki gerçek sıklığın yükseldiğini kanıtlamaz. Gerçek sıklığı ölçmenin tek yolu, toplum tabanlı ve düzenli aralıklarla tekrarlanan taramalardır. Bu tür taramalar hem güç hem de az sayıda ülkede yapılmaktadır. Bu nedenle bu sorunun yanıtı bugün için bir eğilim olarak verilir, kesin bir sayı olarak verilmez.

Erkek Kısırlığı Şehirde ve Kırsalda Farklı Sıklıkta mı Görülür?

Erkek kısırlığı, şehirde ve kırsalda bildirilen sıklık bakımından farklılık gösterir, ancak bu farkın ne kadarının gerçek olduğu tartışmalıdır. Şehirlerde yaşayan erkeklerde sperm değerlerinin daha düşük bulunduğu çalışmalar vardır. Aynı biçimde kırsal bölgelerde daha düşük değerler bildiren çalışmalar da yayımlanmıştır. Bu çelişkili sonuçlar, farkın coğrafyadan çok yaşam biçiminden ve mesleki koşullardan kaynaklandığını düşündürür. Şehirde yaşayan erkeklerde hareketsizlik, kilo fazlalığı, uzun süre oturarak çalışma ve hava kirliliği öne çıkar. Trafikte geçen uzun süreler hem hareketsizliği hem de testis bölgesinin ısınmasını artırır. Kırsal bölgelerde ise tarım ilaçlarıyla temas ve sıcak ortamda uzun süre çalışma ilk sıralarda yer alır. Ağır fiziksel iş ve yetersiz koruyucu donanım da bu bölgelerde daha sık görülür. İki grupta öne çıkan etkenler farklıdır, ancak sonuç benzer olabilir. Bu nedenle sıklık karşılaştırmalarını yaşam biçimi üzerinden yapmayı daha doğru bulurum.

Bildirilen farkın önemli bir bölümü başvuru ve tanı olanaklarıyla ilgilidir. Şehirde yaşayan çiftler üreme merkezlerine daha kolay ulaşır. Sperm testi ve hormon incelemeleri bu bölgelerde daha yaygın biçimde yapılır. Kırsal bölgelerde ise çiftler daha uzun süre bekler ve değerlendirme geç başlar. Geç başvuru, tanı konan kişi sayısını düşük gösterir. Aynı durum, kısırlığın toplumsal olarak konuşulmasının güç olduğu bölgelerde daha da belirginleşir. Erkeklerin teste gelmemesi, erkek faktörünün olduğundan düşük görünmesine yol açar. Bu nedenle kayıtlara dayanan sıklık çalışmaları, kırsal bölgelerde gerçeğin altında kalır. Bölgesel karşılaştırmanın sağlıklı yapılabilmesi için toplum tabanlı taramalar gerekir. Bu tür taramalarda katılım oranı da ayrı bir sorun oluşturur.

Meslek gruplarına göre yapılan değerlendirmeler daha somut bilgi verir. Uzun mesafe sürücülüğü, uzun süre oturmayı ve testis bölgesinin ısınmasını bir arada getirir. Fırın, döküm ve benzeri sıcak ortamlarda çalışanlarda da benzer bir etki görülür. Boya, çözücü ve ağır metallerle çalışanlarda sperm değerlerinde bozulma bildirilmiştir. Tarımda ilaçlama yapan ve koruyucu donanım kullanmayan kişilerde de aynı bulgular saptanır. Bu mesleklerde çalışan erkeklerde değerlendirmeyi bir yıl beklemeden yaparım. Muayenede saptanan bulgular ise meslekten bağımsız olarak benzer sıklıkta karşıma çıkar. Bunların başında torba içindeki toplardamarların genişlemesi gelir ve bu bulgu her iki grupta benzer sıklıkta bulunur. Mesleki etkenlerin önemli bir bölümü ortadan kaldırılabilir niteliktedir. Koruyucu donanım kullanımı, çalışma düzeninin değiştirilmesi ve ara verilmesi çoğu kişide sperm değerlerini iyileştirir.

Erkek Kısırlığı Sıklığı Hangi Ölçüte Göre Hesaplanır?

Erkek kısırlığı sıklığı, gebelik elde edilememesine dayanan ölçütlerle ya da sperm testindeki değerlere dayanan ölçütlerle hesaplanır. Birinci yaklaşımda ölçüt nettir ve bir yıl boyunca düzenli ile korunmasız birlikteliğe karşın gebelik elde edilememesi esas alınır. Bu tanımdaki her sözcük, çalışmalarda farklı biçimde yorumlanabilir. Düzenli birlikteliğin haftada kaç kez anlamına geldiği çalışmadan çalışmaya değişir. Korunmasız dönemin nasıl doğrulanacağı da ayrı bir sorun oluşturur. İkinci yaklaşımda ise sperm testindeki değerler esas alınır ve belirlenen alt sınırların altında kalan erkekler sayılır. Bu alt sınırlar, kısa sürede çocuk sahibi olmuş erkeklerden elde edilen değerlere dayanır. Sınırın altında kalmak, çocuk sahibi olunamayacağı anlamına gelmez. Sınırın altındaki değerlerle doğal yoldan çocuk sahibi olan pek çok erkek bulunur. Bu nedenle iki yaklaşımla hesaplanan sayılar birbirinden belirgin biçimde ayrılır.

Hesaplamada kullanılan zaman aralığı da sonucu doğrudan etkiler. Belirli bir anda kısırlık tanımına giren çiftlerin sayısı, o dönemin yaygınlığını verir. Yaşamının herhangi bir döneminde bu tanıma girmiş çiftlerin sayısı ise çok daha yüksek çıkar. İki ölçüt birbirine karıştırıldığında sayılar arasında büyük farklar ortaya çıkar. Birincil ve ikincil ayrımı da hesaba katılır. Hiç çocuğu olmamış çiftlerle daha önce çocuk sahibi olmuş çiftler ayrı ayrı sayılır. Erkek faktörünün tanımı da çalışmalar arasında farklılık gösterir. Bazı çalışmalarda yalnız sperm testi bozuk olanlar sayılırken bazı çalışmalarda muayene bulguları da hesaba katılır. Kadın tarafında da sorun bulunan çiftlerin hangi gruba yazılacağı ayrı bir tartışma konusudur. Bu nedenlerle sıklık her zaman tek bir sayı olarak değil, bir aralık olarak bildirilir.

Bu ölçüt tartışmasının günlük pratikteki karşılığı da vardır. Sperm testinde alt sınırın biraz altında değer bulunan bir erkeğe kesin bir yargı bildirmem. Bu değerler, gebelik olasılığının azaldığını gösterir, ancak olanaksız olduğunu göstermez. Aynı sonucu taşıyan iki erkekten biri kısa sürede çocuk sahibi olabilirken diğeri yıllarca bekleyebilir. Kadın eşin üreme sağlığı, bu farkı belirleyen en önemli etkendir. Bu nedenle sperm testi sonucunu her zaman çiftin bütünü içinde yorumlarım. Sayısal bir eşiğe dayanarak umut kesilmesi de gereksiz bir bekleyişe girilmesi de doğru değildir. Kararı, iki tarafın sonuçları ve kadının yaşıyla birlikte veririm. Bu yaklaşım, hem gereksiz tedavileri hem de gecikmiş kararları önler.

Erkek Kısırlığı Çalışmalarında Sayılar Neden Birbirinden Farklıdır?

Erkek kısırlığı çalışmalarında sayıların birbirinden farklı çıkmasının başlıca nedeni, incelenen grupların ve kullanılan yöntemlerin aynı olmamasıdır. Kısırlık kliniğine başvuran erkeklerden elde edilen sonuçlar, toplumun genelini yansıtmaz. Bu gruplarda sorunlu sonuçların payı doğal olarak yüksek çıkar. Toplum tabanlı taramalarda ise katılım oranı düşük kalır ve katılmayanların profili sonucu etkiler. Sperm bağışçılarından ya da askerlik muayenesinden toplanan örnekler de kendine özgü bir seçilmişlik taşır. Grupların yaş dağılımı da sonucu belirgin biçimde değiştirir. Yaş ilerledikçe sperm değerleri düştüğü için yaşlı bir grupta sıklık daha yüksek bulunur. Coğrafya, mevsim ve hatta örneğin verildiği saat bile sonuçları etkileyebilir. Yaz aylarında alınan örneklerde sperm sayısının bir miktar düştüğü bildirilmiştir. Bu değişkenlerin tümü aynı anda denetlenemediği için sayılar birbirinden ayrılır.

Sperm testinin kendisi de önemli bir değişkenlik kaynağıdır. Aynı erkekten farklı zamanlarda alınan örnekler belirgin biçimde farklı sonuçlar verebilir. Bu nedenle tek bir anormal sonuca dayanarak tanı konmaz ve test belirli bir süre sonra tekrarlanır. Örnek verilmeden önceki cinsel perhiz süresi de sonucu doğrudan etkiler. Sürenin kısa tutulması sayıyı düşürür, aşırı uzatılması ise hareketi azaltır. Örneğin tamamının toplanamaması, sayının olduğundan düşük çıkmasına yol açar. Ateşli bir hastalık geçirmek, örneği veren erkekte aylarca süren geçici bir düşüş oluşturabilir. Laboratuvarlar arasındaki sayım farkları da göz ardı edilemez. Elle yapılan sayımlarla cihazla yapılan sayımlar her zaman aynı sonucu vermez. Bu nedenle çalışmaların karşılaştırılmasında yalnız sonuçlara değil, yöntem bölümüne de bakılır.

Yayınlanma sürecinin kendisi de sayıları etkileyen bir başka etkendir. Belirgin bir fark bulan çalışmalar, fark bulamayan çalışmalara göre daha kolay yayımlanır. Bu eğilim, literatürdeki genel görüntünün gerçekten bir miktar sapmasına yol açar. Farklı çalışmaların bir arada değerlendirildiği derlemelerde bu sapma hesaba katılmaya çalışılır. Derlemelerin sonucu da içine aldıkları çalışmaların niteliğine bağlı kalır. Bu nedenle tek bir çalışmanın sonucunu kişilere kesin bir bilgi olarak aktarmam. Kişilere aktarılan sayılar her zaman bir aralık olarak ve kaynağındaki belirsizlik belirtilerek verilir. Bu yaklaşım, hem gereksiz umutsuzluğu hem de yanlış bir güven duygusunu önler.

Erkek kısırlığı, çocuk sahibi olmakta zorlanan çiftlerin yaklaşık yarısında tabloya katılan ve toplumda sanıldığından çok daha yaygın olan bir durumdur. Bu yaygınlığa karşın araştırmanın hâlâ büyük ölçüde kadın tarafından başlatılması, tanının gecikmesine ve zaman kaybına yol açar. Sperm değerlerinde bildirilen düşüş eğiliminin bir bölümü gerçek, bir bölümü ise ölçüm ve tanım değişikliklerinden kaynaklanır. Şehir ile kırsal arasında bildirilen farklar, coğrafyadan çok yaşam biçimi, mesleki koşullar ve sağlık hizmetine erişimle ilişkilidir. Çalışmalarda karşımıza çıkan sayı farklılıkları ise incelenen grupların ve kullanılan ölçütlerin birbirinden ayrılmasından ileri gelir. Bu tablonun pratikteki karşılığı basittir: çiftin iki tarafı aynı anda değerlendirildiğinde hem tanı erken konur hem de tedavi için daha geniş bir zaman kalır.