Böbrek Şişmesinde Böbrek Sintigrafisi Neden İstenir?

Böbrek şişmesinde sintigrafinin neden istendiğini, tıkanıklığı nasıl gösterdiğini, öncesinde yapılan hazırlığı ve ayrı böbrek işlevi ölçümünün ne anlama geldiğini anlatıyorum.

Böbrek şişmesinde sintigrafi, genişlemenin gerçek bir tıkanıklığa bağlı olup olmadığını ve etkilenen böbreğin ne kadar çalıştığını gösterdiği için istenir. Ultrason böbreğin genişlediğini gösterir, ancak bu genişlemenin böbreğe zarar verip vermediğini söyleyemez. Tıkanıklığın varlığını ve derecesini ortaya koyan tek yöntem, böbreğin idrarı ne hızla boşalttığını ölçen incelemedir. Aynı inceleme her iki böbreğin toplam işleve katkısını ayrı ayrı verir ve bu bilgi ameliyat kararını doğrudan belirler. Genişlemiş görünen bir böbrek iyi çalışıyor olabilirken, daha az genişlemiş bir böbrekte belirgin işlev kaybı bulunabilir. Bu nedenle karar, görüntüdeki genişlemeye değil ölçülen işleve dayandırılır.

Böbrek şişmesi kendi başına bir hastalık değil, idrarın akışında bir sorun bulunduğunu gösteren bir bulgudur. Taş, doğuştan darlık, prostat büyümesi, tümör ve gebelik bu bulgunun ardındaki başlıca nedenlerdir. Bulgunun nedenlerini, belirtilerini ve derecelerini bütünüyle görmek isteyen kişilere böbreğin idrar toplayan bölümlerinin genişlemesi sayfası ayrıntılı bilgi verir. Nedenin belirlenmesi kadar böbreğin bu durumdan ne ölçüde etkilendiğinin ölçülmesi de önem taşır. Ailelerin ve kişilerin en çok zorlandığı konu, sintigrafinin neden gerekli olduğunu anlamaktır. Bu yazıda incelemenin tıkanıklığı nasıl gösterdiğini, öncesinde yapılan hazırlığı, ayrı böbrek işlevi ölçümünün ne anlama geldiğini, idrar söktürücünün neden verildiğini ve bu incelemenin ultrasonun yerini tutup tutmadığını anlatıyorum.

Böbrek Şişmesinde Sintigrafi Tıkanıklığı Nasıl Gösterir?

Böbrek şişmesinde sintigrafi tıkanıklığı, damardan verilen işaretleyici maddenin böbreğe ne hızla ulaştığını ve oradan ne hızla boşaldığını zaman içinde ölçerek gösterir. İnceleme sırasında damardan çok düşük miktarda radyoaktif işaretli bir madde verilir. Bu madde kan yoluyla böbreklere ulaşır ve böbrek tarafından idrara geçirilir. Kişi bir kamera masasında sırtüstü yatarken cihaz, böbrek bölgesinden gelen sinyalleri dakika dakika kaydeder. Kayıtlar bilgisayarda bir eğriye dönüştürülür ve bu eğri maddenin böbrekteki yolculuğunu gösterir. Eğri önce yükselir; bu yükseliş böbreğin kandan madde toplama aşamasıdır. Ardından eğrinin düşmeye başlaması beklenir; bu düşüş böbreğin toplanan maddeyi idrar yoluna boşaltmasını gösterir. Tıkanıklık bulunmayan bir böbrekte eğri belirli bir süre içinde düzenli biçimde iner. Tıkanıklık bulunan bir böbrekte ise eğri yüksekte kalır ve düşmez. Yarı yarıya boşalmanın ne kadar sürede gerçekleştiği de ayrıca hesaplanır ve bu süre tıkanıklığın derecesi hakkında fikir verir.

Eğrinin biçimi her zaman keskin bir ayrım vermez ve ara tablolar sık görülür. Bazı böbreklerde eğri yavaş ama sürekli biçimde iner ve bu tablo kısmi bir yavaşlamayı düşündürür. Bazılarında ise eğri idrar söktürücü verildikten sonra hızla iner ve tıkanıklık dışlanır. Böbrek işlevi belirgin biçimde azalmış olan olgularda eğri hiç yükselmez ve yorum güçleşir. Böyle durumlarda inceleme, kişinin sıvı durumu ve mesanenin doluluğu gözden geçirilerek yinelenebilir. Sonucun doğru okunabilmesi için incelemenin sakin bir dönemde yapılması gerekir. Taşa bağlı şiddetli yan ağrısı atağının yaşandığı günlerde ölçüm gerçek durumu yansıtmaz. Aktif bir idrar yolu enfeksiyonu da sonucu bozar ve bu nedenle inceleme enfeksiyon tedavi edildikten sonraya bırakılır. Ölçümün nasıl yapıldığını ve hangi sorulara yanıt verdiğini ayrıntılı görmek isteyen kişiler böbreklerin işlevini ve boşalmasını ölçen nükleer tıp incelemesi sayfasında bu bilgileri bulur. İncelemenin tek seferlik bir fotoğraf değil, zaman içinde çekilmiş bir film olduğunu anlatmak sürecin anlaşılmasını kolaylaştırır.

Sonuçların takipte yinelenmesi de ayrı bir değer taşır. Tek bir ölçüm, böbreğin o andaki durumunu gösterir ve gidişat hakkında sınırlı bilgi verir. Belirli aralıklarla yinelenen ölçümler ise işlevin korunup korunmadığını ortaya koyar. İşlevi giderek azalan bir böbrekte girişim kararı öne çekilir. İşlevi sabit kalan ve şikâyet oluşturmayan bir böbrekte ise takip sürdürülür. Bu nedenle ilk incelemenin raporunun ve görüntülerinin saklanması gerekir. Karşılaştırmanın mümkün olduğunca aynı merkezde ve aynı yöntemle yapılması, sonuçların güvenilirliğini artırır. Farklı merkezlerde yapılan ölçümler arasındaki küçük farklar, yanlış bir azalma izlenimi yaratabilir.

Böbrek Şişmesinde Sintigrafi Öncesinde Hangi Hazırlık Yapılır?

Böbrek şişmesinde sintigrafi öncesinde yapılan hazırlığın temeli, yeterli sıvı alınması ve mesanenin işlem sırasında boş tutulmasıdır. İncelemeden önce kişiden bol su içmesi istenir ve bu su genellikle işlemden yarım saat ile bir saat önce içilir. Yeterli sıvı almamış bir kişide böbrekler az idrar üretir ve boşalma yavaş görünür. Bu yavaşlama gerçek bir tıkanıklık sanılabilir ve yanlış bir sonuca yol açar. Aynı nedenle inceleme öncesinde aşırı kahve ve çay tüketiminden kaçınılması önerilir. Aç kalmak gerekmez ve hafif bir öğün yenmesinde sakınca bulunmaz. Kullanılan ilaçların tamamının bildirilmesi gerekir, çünkü bazı tansiyon ve idrar söktürücü ilaçlar sonucu etkileyebilir. İlaçların kesilip kesilmeyeceğine hekim karar verir ve kendi kararıyla ilaç bırakılmamalıdır. İşlemden hemen önce mesanenin boşaltılması istenir. Dolu bir mesane, üst idrar yollarındaki boşalmayı yavaşlatarak eğriyi bozar.

Çocuklarda hazırlık biraz daha ayrıntılı planlanır. Bebeklerde ve küçük çocuklarda sıvı alımı beslenme düzeniyle birlikte ayarlanır ve gerektiğinde damardan sıvı verilir. Çocuğun işlem sırasında hareketsiz kalması gerektiği için ortamın sakin tutulması önemlidir. Ailenin yanında bulunması, çoğu çocukta uyumu belirgin biçimde artırır. Küçük çocuklarda idrarın mesanede birikmemesi için işlem süresince sonda takılması gerekebilir. Bu karar çocuğun yaşına ve incelemenin amacına göre verilir. İşlem yaklaşık yarım saat ile bir saat sürer ve bu süre boyunca kişi masada yatar. Damardan verilen işaretleyici maddenin miktarı çok düşüktür ve alınan ışın dozu sınırlı düzeyde kalır. Bu nedenle inceleme gerektiğinde yinelenebilir. Gebelik durumunda ise inceleme ertelenir ve radyasyon içermeyen yöntemler tercih edilir. Emziren annelerde süt verme düzeninin kısa bir süre için değiştirilmesi istenebilir.

İşlem sonrasında uyulması gereken kurallar da basittir. İncelemeden sonra bol su içilmesi, vücutta kalan maddenin idrarla hızla atılmasını sağlar. Sık idrara çıkılması bu atılımı hızlandırır ve gereksiz maruziyeti azaltır. İlk saatlerde küçük çocuklarla uzun süreli yakın temastan kaçınılması önerilir. Bu öneri kısa sürelidir ve günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlamaz. İşlem sonrasında kişi olağan beslenmesine ve işine dönebilir. Araç kullanmaya ve çalışmaya engel bir durum oluşmaz. Damardan verilen madde çok nadiren enjeksiyon yerinde kısa süreli bir yanma hissi oluşturur. Alerjik tepkiler bu incelemede oldukça seyrek görülür. Rapor genellikle birkaç gün içinde hazırlanır ve sonuç, ultrason bulguları ve şikâyetlerle birlikte değerlendirilir. Raporun yanında görüntülerin de istenmesi, sonraki kontrollerde karşılaştırma yapılmasını kolaylaştırır.

Randevu alınırken dikkat edilmesi gereken birkaç ayrıntı daha vardır. İncelemenin hangi soruyu yanıtlaması istendiğinin istem yazısında açıkça belirtilmesi gerekir. Boşalmayı ölçen yöntem ile doku hasarını gösteren yöntem farklı maddelerle yapıldığı için bu ayrım baştan yapılmalıdır. Randevu saatinin sabah saatlerine alınması, kişinin aç kalma süresini kısaltır ve sıvı hazırlığını kolaylaştırır. Uzaktan gelen kişilerde yol yorgunluğu ve sıvı kaybı ayrıca hesaba katılır. Yolculuk sırasında su içilmesi, merkeze varıldığında hazırlığın yarısının tamamlanmış olmasını sağlar. Çocuklarda randevunun uyku düzenine denk getirilmesi, işlem sırasındaki hareketliliği azaltır. Daha önce yapılmış ultrason ve tomografi raporlarının getirilmesi de yorumu kolaylaştırır. Bu belgeler, böbreğin daha önceki durumuyla karşılaştırma yapılmasına olanak tanır.

Böbrek Şişmesinde Sintigrafiyle Ölçülen Ayrı Böbrek İşlevi Ne Demektir?

Böbrek şişmesinde sintigrafiyle ölçülen ayrı böbrek işlevi, her iki böbreğin toplam süzme kapasitesine yaptığı katkının ayrı ayrı belirlenmesi demektir. Kan tahlilinde bakılan böbrek değerleri, iki böbreğin ortak çalışmasının sonucunu verir. Tek taraflı bir sorun bulunduğunda sağlam böbrek açığı kapatır ve kan değerleri normal görünür. Bu nedenle kan tahlili, etkilenen böbreğin ne kadar zarar gördüğünü göstermez. Sintigrafi ise her böbreği ayrı ayrı ölçerek bu boşluğu doldurur. Sağlıklı bir kişide iki böbreğin katkısı birbirine yakın bulunur. Etkilenen böbreğin katkısının belirgin biçimde azalması, tıkanıklığın dokuya zarar verdiğini gösterir. Bu azalma ameliyat kararında en belirleyici ölçütlerden biridir. Takipte katkının giderek düşmesi, girişimin ertelenmemesi gerektiğine işaret eder. Katkının sabit kalması ise takibin sürdürülebileceğini gösterir.

Bu ölçümün yorumlanmasında dikkat edilmesi gereken birkaç nokta vardır. İki böbrekte birden şişme bulunan kişilerde katkı oranları birbirine yakın çıkabilir ve bu yakınlık her iki böbreğin de sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Böyle durumlarda toplam işlev ayrıca hesaplanır ve kan değerleriyle birlikte yorumlanır. Tek böbrekli kişilerde ise ölçüm tek bir organ üzerinden yapılır ve takip çok daha yakından yürütülür. İki taraflı şişme saptandığında sorunun mesane düzeyinde ya da daha aşağıda olma olasılığı yüksektir. Bu nedenle değerlendirmeye mesanenin boşalma yeteneği de eklenir ve mesane çıkışındaki akışın engellenmesi ayrıntılı olarak araştırılır. Erkeklerde prostat büyümesi bu tablonun en sık nedenidir. Mesanede yüksek basınçla biriken idrar, üst idrar yollarını da etkileyerek her iki böbrekte şişmeye yol açar. Bu tabloda önce mesane çıkışındaki sorun çözülür ve böbreklerdeki genişleme çoğu zaman kendiliğinden geriler. Böbrek işlevindeki toparlanma, tıkanıklığın ne kadar süredir devam ettiğine bağlı olarak değişir.

Ölçülen katkının ne kadar geri kazanılabileceği de sık sorulan bir sorudur. Kısa süreli tıkanıklıklarda tıkanıklık giderildiğinde işlev çoğu zaman büyük ölçüde geri döner. Haftalar ya da aylar süren tıkanıklıklarda ise kaybın bir bölümü kalıcı hâle gelir. Tıkalı böbrekte gelişen enfeksiyonlar dokuda iz bırakarak kaybı hızlandırır. Bu nedenle ateşle birlikte seyreden tıkanıklıklar acil olarak ele alınır. Böyle durumlarda kesin tedavi yapılana kadar idrarın boşaltılması sağlanır. Bu amaçla idrar kanalından böbreğe ince bir stent yerleştirilebilir. Bazı olgularda ise böbreğe dışarıdan ince bir tüp takılarak idrar doğrudan boşaltılır. Bu geçici çözümlerden sonra işlev ölçümü birkaç hafta beklenerek yinelenir. Böylece böbreğin gerçek kapasitesi, basınç ortadan kalktıktan sonra ölçülmüş olur.

Böbrek Şişmesinde Sintigrafi Sırasında İdrar Söktürücü Neden Verilir?

Böbrek şişmesinde sintigrafi sırasında idrar söktürücü, genişlemiş bir toplayıcı sistemin yalnızca büyük olduğu için mi yoksa gerçekten tıkalı olduğu için mi yavaş boşaldığını ayırt etmek amacıyla verilir. Genişlemiş bir böbrek havuzu, geniş bir havuz gibi davranır ve içindeki madde tıkanıklık olmasa bile yavaş seyrelir. Bu yavaşlık, ilk eğride tıkanıklık izlenimi yaratabilir. Damardan verilen idrar söktürücü, böbreklerin ürettiği idrar miktarını kısa sürede belirgin biçimde artırır. Artan idrar akışı, açık bir sistemde maddeyi hızla süpürerek dışarı atar. Tıkalı bir sistemde ise akış arttığı hâlde boşalma gerçekleşmez ve eğri yüksekte kalmayı sürdürür. Bu fark, iki tabloyu birbirinden ayıran en somut bulgudur. İlacın verilme zamanı merkezlere göre değişir ve incelemenin başında ya da belirli bir süre sonra uygulanabilir. Uygulamanın standart bir düzene göre yapılması, sonuçların karşılaştırılabilir olmasını sağlar. İlaç verildikten sonra kayıt belirli bir süre daha sürdürülür.

Bu uygulamanın kişiye yansıyan etkileri sınırlıdır ve kısa sürede geçer. İlaç verildikten sonra idrar miktarında belirgin bir artış olur ve sıkışma hissi ortaya çıkar. Bu nedenle kayıt tamamlandığında kişinin tuvalete gitmesi sağlanır. Bazı kişilerde kısa süreli baş dönmesi ve tansiyonda hafif düşme görülebilir. Bol su içilmesi bu etkileri hızla ortadan kaldırır. Böbrek işlevi belirgin biçimde azalmış kişilerde ilacın etkisi zayıf kalır ve inceleme yorumlanamayabilir. İlaca karşı bilinen bir duyarlılık bulunması durumunda uygulama yapılmaz. Sıvı kaybı olan kişilerde ise ilaç verilmeden önce sıvı açığının giderilmesi gerekir. Bebeklerde uygulama, vücut ağırlığına göre hesaplanarak yapılır. İlacın verilmediği bir ölçüm, genişlemiş böbreklerde çoğu zaman yeterli bilgi sağlamaz. Bu nedenle böbrek şişmesi araştırılırken incelemenin bu biçimde planlanmasını isterim. Uygulamanın gerekçesinin önceden anlatılması, kişilerin sıkışma hissiyle karşılaştıklarında tedirgin olmasını önler. Tuvaletin nerede olduğunun baştan gösterilmesi de basit ama işe yarayan bir hazırlıktır. Kayıt sırasında hareket edilmemesi gerektiği için sıkışma hissinin kayıt bittikten sonra giderilmesi planlanır.

Böbrek Şişmesinde Sintigrafi Ultrasonun Yerini Tutar mı?

Böbrek şişmesinde sintigrafi ultrasonun yerini tutmaz ve bu iki inceleme birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak biçimde kullanılır. Ultrason, böbreğin ne kadar genişlediğini, böbrek dokusunun kalınlığını, idrar kanalının durumunu ve mesanede kalan idrarı radyasyon kullanmadan gösterir. Bu nedenle hem ilk tanıda hem de takipte ilk basamak yöntem olarak kalır. Sintigrafi ise genişlemenin ölçüsünü değil, böbreğin işlevini ve boşalma hızını ölçer. Ultrasonda ileri derecede genişlemiş görünen bir böbrek iyi çalışıyor olabilir. Daha az genişlemiş bir böbrekte ise belirgin işlev kaybı bulunabilir. Bu nedenle iki incelemenin sonuçları birlikte okunur. Tomografi ve manyetik rezonans, tıkanıklığın yerini ve nedenini göstermede ayrı bir rol üstlenir. Taş şüphesinde kontrastsız tomografi, taşın yerini ve büyüklüğünü net biçimde ortaya koyar. Gebelerde ve çocuklarda ise radyasyon içermeyen yöntemler öncelikli olarak tercih edilir.

Sintigrafi adının farklı incelemeler için kullanılması da sık karşılaşılan bir karışıklıktır. Nükleer tıp yöntemleri organa ve soruya göre farklılaşır ve her biri ayrı bir işaretleyici maddeyle yapılır. Kemiklerdeki tutulumu araştırmak için yapılan iskelet sistemine yönelik nükleer tıp taraması tamamen başka bir amaca hizmet eder. Bu nedenle randevu alınırken hangi incelemenin istendiğinin açıkça belirtilmesi gerekir. Böbreğe yönelik incelemelerde de kullanılan maddeye göre iki farklı yöntem bulunur. Bunlardan biri böbreğin boşalma hızını ölçmeye, diğeri ise böbrek dokusundaki yara izlerini göstermeye yöneliktir. Hangi yöntemin isteneceği, araştırılan soruya göre belirlenir. Tıkanıklık araştırılıyorsa boşalmayı ölçen yöntem tercih edilir. Tekrarlayan enfeksiyonlara bağlı doku hasarı araştırılıyorsa diğer yöntem istenir. Bu ayrımın önceden yapılması, gereksiz tekrarların ve zaman kaybının önüne geçer. Sonuçlar her zaman muayene bulguları ve şikâyetlerle birlikte yorumlanır.

Böbrek şişmesinde sintigrafi, görüntüdeki genişlemenin böbreğe gerçekten zarar verip vermediğini gösteren incelemedir. Damardan verilen işaretleyici maddenin böbrekteki yolculuğu zaman içinde izlenir ve boşalmanın gecikip gecikmediği ölçülür. İdrar söktürücünün eklenmesi, geniş ama açık bir sistemi gerçekten tıkalı bir sistemden ayırır. Aynı inceleme her iki böbreğin toplam işleve katkısını ayrı ayrı verir ve bu bilgi ameliyat kararında belirleyici olur. Hazırlığın temeli yeterli sıvı alınması ve mesanenin boş tutulmasıdır. Ultrason ise genişlemeyi ve böbrek dokusunu gösteren ilk basamak yöntem olarak yerini korur. İki incelemenin birlikte okunması, hem gereksiz girişimleri hem de geç kalınmış kararları önler.